Η χρηματοοικονομική θεωρία συνεισφέρει σε αυτήν την πρόταση με τα χρηματοοικονομικά μαθηματικά και τη διαχρονική αξία του χρήματος (βλ. Κ. Ζοπουνίδης, Η απόφαση της επένδυσης υπό βέβαιον, Βασικές Αρχές Χρηματοοικονομικού μάνατζμεντ, Εκδόσεις Κλειδάριθμος, 2013).

Του Κωνσταντίνου Ζοπουνίδη* 

Στο άρθρο αυτό γίνεται αναφορά σε μια ιδιαίτερη προσέγγιση της Laurie Breban στην εφημερίδα Le Monde. Η συγγραφέας είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Εργαστήριο Φιλοσοφίας, ιστορίας και ανάλυσης των οικονομικών αναπαραστάσεων του Πανεπιστημίου Paris-I, Pantheon-Sorbonne.

Επένδυση, πίστωση και αντίληψη του χρόνου

Το θέμα του χρόνου καλύπτει ένα ολόκληρο πεδίο της οικονομίας που μελετά φαινόμενα με βάση τις ατομικές συμπεριφορές. Μέσω αυτού του θέματος, οι οικονομικοί επιστήμονες προσπαθούν να εξηγήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι παράγοντες κατανέμουν τους πόρους τους με την πάροδο του χρόνου, μεταξύ κατανάλωσης και αποταμίευσης ή μεταξύ της τρέχουσας και της μελλοντικής κατανάλωσης.

Στα μικροοικονομικά μοντέλα, αυτή η αντίληψη παίρνει τη μορφή ενός περισσότερο ή λιγότερο ισχυρού βάρους που δίνεται στο παρόν σε σχέση με το μέλλον, δηλαδή η προτίμηση για το παρόν. Αυτή η προτίμηση θεωρείται σταθερή με την πάροδο του χρόνου: οι οικονομικοί παράγοντες αποταμιεύουν ικανοποιητικά, τη στιγμή που λαμβάνουν το εισόδημα τους, προβλέπουν το ποσό που θα βάλουν στην άκρη.

Στο σημείο αυτό η συγγραφέας αναφέρει ότι οι διάφορες έρευνες δείχνουν μια συστηματική παραβίαση αυτής της αναπαράστασης του χρόνου. Οι οικονομικοί παράγοντες θα είναι ασυνεπείς διαχρονικά. Στο παραπάνω παράδειγμα, οι παράγοντες αναβάλλουν συνεχώς την απόφασή τους να αποταμιεύσουν καταναλώνοντας αμέσως το εισόδημά τους, αρνούμενοι έτσι τους τόκους από το ποσό που είχαν αρχικά προγραμματίσει να αποταμιεύσουν. Η προτίμηση τους για το παρόν θα ήταν συνεπώς ασταθής.

Εναλλακτική προσέγγιση

Οι παραπάνω παρατηρήσεις οδήγησαν τους οικονομολόγους να στραφούν σε άλλα μοντέλα για να εξηγήσουν πώς οι άνθρωποι μπορούσαν να καταφέρουν να ξεπεράσουν την έλξη τους για το παρόν.

Με βάση το βιβλίο του Adam Smith, θεωρία των ηθικών συναισθημάτων, το οποίο δημοσιεύθηκε το 1759, ο διάσημος οικονομολόγος ασχολείται με το χρόνο και τις αντισταθμίσεις μέσω δύο θεμάτων: (1) συσσώρευση του κεφαλαίου και (2) αγορά της πίστωσης.

Το απόθεμα κεφαλαίου ενός ατόμου ή ενός έθνους αυξάνεται όταν τα κεφάλαια για την πρόσληψη εργαζομένων και την παροχή των μέσων παραγωγής αυξάνονται. Αυτά τα κεφάλαια  τροφοδοτούνται από την αποταμίευση των ατόμων η οποία εξαρτάται από την αντιστάθμιση μεταξύ της κατανάλωσης του εισοδήματος (ο Smith την ονομάζει ευχαρίστηση για το παρόν) και ενός κέρδους για το μέλλον, το οποίο σχετίζεται με τη συσσώρευση του κεφαλαίου που δημιουργείται από την αποταμίευση.

Ο Smith διακρίνει δύο τύπους ατόμων: τους «πλούσιους» που αφήνουν τον εαυτό τους να παρασυρθεί από το πάθος για τις απολαύσεις του σήμερα και τους «ολιγαρκείς» που αναγκάζονται να αποταμιεύσουν μεγάλο μέρος του σημερινού εισοδήματός τους για να αποκτήσουν κέρδος στο μέλλον. Δύο δυνατότητες προσφέρονται σε αυτούς τους τελευταίους: χρησιμοποιούν οι ίδιοι τα κεφάλαιά τους ή τα δανείζουν.

Εδώ εμφανίζεται το τελευταίο θέμα της οικονομίας του Smith, σχετικό με το χρόνο, αυτό της αγοράς της πίστωσης. Ο Smith το περιγράφει ως ένα τόπο συνάντησης παραγόντων οι οποίοι έχουν μια ικανότητα χρηματοδότησης και άλλων που έχουν ανάγκη χρηματοδότησης.

Είναι υπέρ της ρύθμισης της χρηματοπιστωτικής αγοράς με τον καθορισμό ενός μέγιστου νόμιμου επιτοκίου, αρκετά χαμηλό για να αποφευχθούν φαινόμενα κερδοσκοπίας. Ο καθορισμός αυτού του επιτοκίου θα καθιστούσε δυνατή την απομάκρυνση των «απρόσεκτων» επενδυτών από την αγορά προς όφελος των «σοφών» επενδυτών. Είτε πρόκειται για συσσώρευση κεφαλαίου είτε για τη χρηματοπιστωτική αγορά, η προβληματική είναι η ίδια: η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να απειληθεί από την αδυναμία ορισμένων παραγόντων να κυριαρχήσουν τα πάθη τους που τους οδηγούν να πριμοδοτούν με υπερβολικό βάρος το παρόν. Η ηθική φιλοσοφία του Adam Smith είναι η κυριαρχία των παθών και περιγράφεται ως η ικανότητα να παραιτηθεί κάποιος από ένα παρόν όφελος υπέρ ενός μεγαλύτερου μελλοντικού οφέλους.

Η ηθική του Smith προτείνει μια εναλλακτική προσέγγιση η οποία στηρίζεται στην πίεση που ασκείται από την κρίση των άλλων για τη συμπεριφορά μας.

Συμπερασματικά, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα κυριαρχούν τα πάθη τους και τη στάση τους απέναντι στο χρόνο.

Ο Adam Smith, μέσω της μεταρρύθμισης της χρηματοπιστωτικής αγοράς, οδηγεί τους επιχειρηματίες να ενεργούν σαν το παρόν να μην αξίζει περισσότερο από το μέλλον και έτσι προσανατολίζονται στις επενδύσεις που είναι ευνοϊκότερες για την ανάπτυξη, διατηρώντας παράλληλα μια ισχυρή προτίμηση για το παρόν.

* Ο Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης είναι καθηγητής και ακαδημαϊκός στη Βασιλική Ευρωπαϊκή Ακαδημία Διδακτόρων, Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών. Διδάσκει στο Πολυτεχνείο Κρήτης και στο Audencia Business School, France

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Προφανώς δικαιολογείται έτσι και η ψυχρότητα που παρατηρείται τον τελευταίο καιρό στις σχέσεις του με τον Υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο. Λέγεται δε ότι ο τελευταίος σε στενό του περιβάλλον είπε ότι «....δεν θέλει να συνδεθεί με την καταστροφή...». Αυτός πρέπει έτσι να είναι και ο λόγος της απομάκρυνσής του από τις διαπραγματεύσεις του προέδρου με το Ιράν.

Και αυτή η διάσταση είναι σοβαρή γιατί από την εποχή του Χένρυ Κίσινγκερ το 1969, κανένας Αμερικανός δεν είχε τους τίτλους του Υπουργού Εξωτερικών και του συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας. Αυτό το διπλό καπέλο του πρόσφερε ο Τράμπ, γεγονός που τοποθετεί τον Υπουργό Εξωτερικών στα αριστερά του προέδρου στο Situation Room, το διάσημο δωμάτιο χειρισμού κρίσιμων καταστάσεων που βρίσκεται στην Δυτική Πτέρυγα του Λευκού Οίκου.

Σε αυτό το καταφύγιο, όπου έχουν διευθετηθεί όλες οι μεγάλες κρίσεις του κόσμου από τη δεκαετία του 1960, ο πρώην γερουσιαστής της Φλόριντα συμμετείχε σε μια συνάντηση στις 14 Ιουλίου σχετικά με νέα σχέδια για χτυπήματα του Πενταγώνου εναντίον στρατηγικών στόχων στο Ιράν και στα Στενά του Ορμούζ. Ήταν επίσης σε αυτό το ιερό τ της εθνικής ασφάλειας που ο Μάρκο Ρούμπιο άκουσε τον Μπένιαμιν Νετανιάγου να συναινεί την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν στις 11 Φεβρουαρίου.

Η υπόλοιπη ιστορία που όλοι την ξέρουν:, αξίζει ήδη μια θέση στα προγράμματα σπουδών του West Point, της πιο διάσημης στρατιωτικής σχολής στις Ηνωμένες Πολιτείες, όσον αφορά τα στρατηγικά λάθη που δεν πρέπει να γίνονται λόγω ακρισίας. Ο Ντόναλντ Τράμπ ο οποίος υπέγραψε μνημόνιο κατανόησης με τους Ιρανούς στις 17 Ιουνίου, όπως τονίζουν Αμερικανοί παρατηρητές, «...βρίσκεται βυθισμένος όσον ποτέ άλλο, σε μια διπλωματική σπείρα και αντιμετωπίζει μια νέα στρατιωτική κλιμάκωση σε όλη την περιοχή.

Και όπως ο πρόεδρος, ο Ρούμπιο παραμένει χωρίς λύση προς το παρόν. Γιατί η απλή συμμετοχή στις συναντήσεις κρίσης του προεδρικού στενού κύκλου δεν σε κάνει κύριο του διπλωματικού παιχνιδιού όπου στο ιρανικό ζήτημα, ο υπουργός Εξωτερικών παρέμεινε εκπληκτικά απών...».

«...Αν καθόταν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με τους Ιρανούς, θα ήταν πιθανώς ο πιο άκαμπτος. Και ο Τραμπ δεν ήθελε γεράκια όπως ο Ρούμπιο να επιφορτιστούν με απευθείας διαπραγματεύσεις με την Τεχεράνη....», δήλωσε ο Κόλιν Ντουκ, Ρεπουμπλικάνος ειδικός σε θέματα εξωτερικής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Μέισον. Για αρκετές εβδομάδες, η πιο «απομονωτική» γραμμή του αντιπροέδρου J.D. Vance ήταν στο τιμόνι, καθώς και οι δύο ειδικοί απεσταλμένοι του Ντόναλντ Τραμπ, ο Steve Witkoff και ο Jared Kushner. Ακόμα κι αν αυτή η  ομάδα δεν έχει ακόμη λάμψει από την οξύτητά της κατά τη διάρκεια των διαφόρων γύρων συνομιλιών στο Πακιστάν, συνεχίζει να έχει την εμπιστοσύνη του προέδρου.

Ο Μάρκο Ρούμπιο, τον οποίο οι κοντινοί του άνθρωποι περιγράφουν ως τον πιο «ικανό», «εργατικό» και «έξυπνο» αυτής της κυβέρνησης, θα μπορούσε επομένως να παίξει πολύτιμο ρόλο για τα αμερικανικά συμφέροντα κατά τη διάρκεια αυτών των διαπραγματεύσεων με τους Ιρανούς, οι οποίοι είναι γνωστοί για τη σταθερότητά τους.

Εκμεταλλευόμενος αυτόν τον παραγκωνισμό που εξυπηρετούσε τα πολιτικά του συμφέροντα, και καθώς η αντιδημοτικότητα του πολέμου άρχισε να παράγει τα αποτελέσματά της, κέρδισε πολιτική αναγνώριση. Η άνοδος των τιμών στην αντλία και ο πληθωρισμός δεν του έχουν διαφύγει, ούτε η πτώση του Ντόναλντ Τραμπ στις δημοσκοπήσεις, συγκρίσιμη πλέον με αυτή του Τζο Μπάιντεν μετά την αφγανική αποτυχία του 2021. «....Ο Ρούμπιο είναι αρκετά ικανοποιημένος. Δεν θέλει να συνδεθεί με την καταστροφή...», όσο πιο μακρυά είναι από αυτό, τόσο το καλύτερο, δήλωσε ο Stephen Walt, καθηγητής στη Σχολή Κένεντυ του Χάρβαρντ.

Όπως επισημαίνει ο Τσαρλς Καράσκο, διεθνής ρεπόρτερ ευρωπαϊκών εφημερίδων και περιοδικών, «...ο Μ.Ρούμπιο ποτέ δεν έκρυψε τις προεδρικές του φιλοδοξίες. Ενώ ο J.D. Vance - του οποίου η εγγύτητα με τη βάση Maga παραμένει... σημαντικό πλεονέκτημα - φαίνεται τώρα να είναι το μεγάλο φαβορί για τις προκριματικές εκλογές των Ρεπουμπλικανών το 2028, ο Μάρκο Ρούμπιο περιμένει το 2032. Ο Λατίνος ξέρει πώς να παίζει μακροπρόθεσμα. Στον «λόφο» της Ουάσιγκτον, όλοι θυμούνται ακόμα την εκστρατεία του 2016 για τις προκριματικές εκλογές των Ρεπουμπλικανών απέναντι σε κάποιον... Ντόναλντ Τραμπ. Εκείνη την εποχή, με το παρατσούκλι «Μικρός Μάρκο» από τον δισεκατομμυριούχο, ο Ρούμπιο άφησε τον εαυτό του να παρασυρθεί σε μια εκστρατεία υποβάθμισης του ανταγωνιστή του, κοροϊδεύοντας τα ορθογραφικά λάθη, το «μουστάκι ιδρώτα», τα κοστούμια που κατασκευάζονται στην Κίνα και το φρικτό τεχνητό μαύρισμα του σημερινού ενοίκου του Λευκού Οίκου. Πριν βέβαιά ο Μανωλιός βάλει τα ρούχα του αλλιώς.

Από την άλλη πλευρά είναι σαφές ότι θέλει να μην έχει μπλεξίματα με το Ιράν γιατί οι φιλοδοξίες του είναι στραμμένες στη Λατινική Αμερική

Απών από το ιρανικό ζήτημα, ο Ντόναλντ Τραμπ τον αφήνει να ηγηθεί με μαεστρία της ηπείρου που γνωρίζει καλύτερα: της Λατινικής Αμερικής, όπου ο Λευκός Οίκος προσπαθεί να επιβάλει το νέο του δόγμα «Ντονρόε» (τη συστολή «Ντόναλντ» και «Μονρόε»), εμπνευσμένο από τον πρόεδρο Τζέιμς Μονρόε, ο οποίος είχε κάνει την περιοχή την «πίσω αυλή» των Ηνωμένων Πολιτειών. Και είναι ξεκάθαρο ότι αφού έλαβε το παρατσούκλι «Αντιβασιλέας της Κούβας», έγινε «Αντιβασιλέας της Βενεζουέλας».

Σε διάστημα έξι μηνών, ο Μάρκο Ρούμπιο τραβάει τώρα όλα τα νήματα της εξουσίας στο Καράκας, αθόρυβα από το γραφείο του στην Ουάσιγκτον: από τη χρηματοδότηση μέχρι τη διανομή του πετρελαίου της - ένα θέμα που έχει εμμονή με τον Τραμπ - συμπεριλαμβανομένων των ηγετών της. Μια έρευνα των New York Times λέει πώς σήμερα, ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας ανταλλάσσει κουτσομπολιά, ευχές γενεθλίων και selfies στο WhatsApp με την Ντέλσι Ροντρίγκεζ, πρώην αντιπρόεδρο του Μαδούρο, η οποία έχει τον πρώτο λόγο στην προβληματική πλέον λόγω σεισμών Βενεζουέλα.

«...Σε αντίθεση με το Ιράν, υπάρχουν συγκεκριμένα αποτελέσματα στη Βενεζουέλα. Αλλά ο Ρούμπιο, ο οποίος ήταν πάντα αφοσιωμένος στην αρχή της δημοκρατίας σε αυταρχικά καθεστώτα, κυβερνά με μια ομάδα που προέρχεται από το ίδιο κίνημα...», λέει ο Τζακ Ράκοβε. Ενώ η Αμερική αντιμετωπίζει τη χειρότερη διεθνή κρίση στην ιστορία της στη Μέση Ανατολή, ο Μάρκο Ρούμπιο συνεχίζει να μιλά στο αμερικανικό εκλογικό σώμα. Απόδειξη αυτού είναι η πρόσφατη σταυροφορία του για τη διάλυση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (Δ.Π.Δ.), το οποίο εξέδωσε εντάλματα σύλληψης για τον Μπέντζαμιν Νετανιάχου και τον πρώην Ισραηλινό υπουργό Άμυνας Γιοάβ Γκάλαντ για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που διαπράχθηκαν στη Γάζα. Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς ο Μάρκο Ρούμπιο πάντα ισχυριζόταν ακλόνητη υποστήριξη στο Ισραήλ.

Αντιμέτωποι με αυτές τις πρωτοβουλίες, οι οποίες είναι εντελώς έξω από το παραδοσιακό πλαίσιο των αποστολών ενός Υπουργού Εξωτερικών, είναι ολόκληρη η αμερικανική διπλωματία που δέχεται πλήγματα, υποστηρίζουν οι Φαϊνάνσιαλ Τάϊμς.

Προφανώς δε, ο Μάρκο Ρούμπιο θα ήθελε στο επίπεδο αυτό να γίνουν πιο γνωστές οι ευθύνες του προέδρου των ΗΠΑ. «...Ο Τράμπ έχει κανιβαλίσει τον θεσμό του Στειντ Ντηπαρτμεντ στο σύνολό του...», σημειώνει ο ερευνητής Colin Dueck και φέρνει στο προσκήνιο ένα σοβαρό πρόβλημα γεωπολιτικής.

Δίνει λοιπόν πάλι μια ευκαιρία στη διπλωματία με την προσδοκία ότι οι διαπραγματεύσεις θα οδηγήσουν σε μια βιώσιμη ανακωχή. Σαν αποτέλεσμα, η τιμή του πετρελαίου υποχώρησε κάτω από τα $90 /βαρέλι όπου και παραμένει, με τις αγορές να προσβλέπουν σε συνθήκες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν και χαμηλότερα, ώστε να ακυρωθούν τα δυσοίωνα σενάρια που αναφέρονται σε πιθανή αύξηση των τιμών σε συνέχεια αυξημένης ζήτησης για την αποκατάσταση των αισθητά πλέον μειωμένων αποθεμάτων σε πολλές χώρες, ιδιαίτερα στη Νοτιοανατολική Ασία.

Του Δημήτρη Τζάνα

Τα παραπάνω δεδομένα, οδηγούν σε ανοδικές κινήσεις στους χρηματιστηριακούς δείκτες καθώς η επενδυτική κοινότητα επιλέγει συστηματικά να εκλαμβάνει την υψηλή αβεβαιότητα ως διαδικασία προσωρινή που σύντομα θα αλλάξει επί τα βελτίω. Με τους Κεντρικούς Τραπεζίτες, την Κριστίν Λαγκάρντ της ΕΚΤ την προηγούμενη εβδομάδα και τον Κέβιν Γουόρς της Federal αυτήν, να επιλέγουν τη διατήρηση αμετάβλητων  των επιτοκίων, επιδιώκοντας να υπάρξει περισσότερος χρόνος για τις αποφάσεις τους και προσβλέποντας σε ευκρινέστερο περιβάλλον.

Το ελληνικό χρηματιστήριο κινήθηκε σε συγχρονισμό με τις διεθνείς αγορές την προηγούμενη εβδομάδα, επηρεαζόμενο μάλιστα δυσμενώς  με το ΓΔ να οδηγείται ως τις 2433 μονάδες στις 23/7 εξαιτίας της ασάφειας της ανακοίνωσης του οίκου Stoxx για το χρόνο αναταξινόμησής του σε ανεπτυγμένη αγορά, διαδικασία που οριστικά θα γίνει το φθινόπωρο. Ωστόσο, η βελτίωση του διεθνούς περιβάλλοντος σε συνδυασμό με την επικείμενη ανακοίνωση των αποτελεσμάτων 1ου εξαμήνου των τραπεζών, άλλαξαν την επενδυτική ψυχολογία  με το τραπεζικό κλάδο να οδηγεί το ΓΔ πάνω από τις 2500 μονάδες.

Μάλιστα, ο υψηλός ρυθμός πιστωτικής επέκτασης που καταγράφηκε στο 1ο εξάμηνο από την ΤτΕ (στο 7,7% για τον ιδιωτικό τομέα), προϊδεάζει για επίδοση  οργανικής κερδοφορίας με ρυθμό που είναι πιθανό να υπερβαίνει τις προβλέψεις των επενδυτικών οίκων που ανακοινώνονται.  Με δεδομένο δε ότι οι επιδόσεις του 2ου εξαμήνου είναι καλύτερες εκείνων του 1ου, θα διαμορφωθεί  η βάσιμη εκτίμηση για ένα συνολικό βελτιωμένο αποτέλεσμα των μεγεθών των συστημικών τραπεζών για το 2026.

Από την άλλη πλευρά, έντονος σκεπτικισμός αναπτύσσεται λόγω της συνεχιζόμενης υψηλής συμμετοχής των μετοχών του FTSE ASE 25 στο σύνολο των συναλλαγών. Με το ποσοστό των συναλλαγών των μετοχών της υψηλής κεφαλαιοποίησης να διαμορφώνεται ως και στο 95% του συνόλου  στις τελευταίες συνεδριάσεις. Αν και ο χαμηλός βαθμός συμμετοχής των συναλλαγών σε τίτλους μεσαίας και χαμηλής κεφαλαιοποίησης συνιστά μια χρόνια παθογένεια του ελληνικού χρηματιστήριου που συνδέθηκε με την ολοένα και μεγαλύτερα συμμετοχή αλλοδαπών επενδυτών την τελευταία 15ετία αλλά και με άλλους λόγους που αφορούν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των εταιρειών και τη χαμηλή εμπορευσιμότητα πολλών τίτλων, η τρέχουσα  δραματικά χαμηλή συμμετοχή της μεσαίας και μικρής κεφαλαιοποίησης δεν πρέπει να συνεχιστεί.

Καθώς νομοτελειακά θα οδηγήσει σε ένα χρηματιστήριο όπου εταιρείες με εξαιρετικά θεμελιώδη και ευοίωνες προοπτικές, όπως τα λιμάνια, οι εταιρείες των Πλαστικών, ο Καρέλιας,  η ΕΥΑΘ, η Mevaco, o Πετρόπουλος, η ΓΕΒΚΑ κοκ δεν θα μπορούν να περιλαμβάνονται στο ραντάρ των επενδυτών, των διεθνών και των Ελλήνων. Εξέλιξη που δεν συνάδει με το θεσμικό ρόλο του χρηματιστηρίου για να λειτουργήσει ευεργετικά για τους επενδυτές, τις εταιρείες και την πολιτεία!

* Ο Δημήτρης Τζάνας είναι Σύμβουλος Διοίκησης του Κύκλου ΑΧΕΠΕΥ

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η συζήτηση δεν αφορά μόνο το αν οι ΗΠΑ είναι ισχυρές, αλλά αν είναι προβλέψιμος και σταθερός εγγυητής ασφάλειας. Στον Κόλπο θα γίνουν προσπάθειες για πολυδιάστατη ασφάλεια αντί αποκλειστικής εξάρτησης από τις ΗΠΑ.Η μεγαλύτερη αλλαγή πιθανόν να εμφανιστεί στις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου. Η εμπειρία του πολέμου έδειξε ότι ακόμη και στενοί σύμμαχοι της Ουάσιγκτον μπορούν να βρεθούν εκτεθειμένοι σε επιθέσεις και οικονομικές ζημίες. Ως αποτέλεσμα, χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ επιδιώκουν ολοένα περισσότερο να διατηρούν σχέσεις ταυτόχρονα με τις ΗΠΑ, την Κίνα, την Ινδία και - προσοχή για εμάς - περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία.

Νέα γεωγραφικά σχήματα θα αρχίσουν να σχηματίζονται χωρίς αμερικανική ηγεσία. Ήδη αναλύεται η πιθανότητα στενότερης συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας, Πακιστάν, Σαουδικής Αραβίας και  Αιγύπτου για περιφερειακή ασφάλεια, με λιγότερη εξάρτηση από αμερικανικές στρατιωτικές εγγυήσεις. Η Ευρώπη επίσης κινείται προς μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία. Ο πόλεμος και η αβεβαιότητα γύρω από την αμερικανική πολιτική ενισχύουν τις φωνές που ζητούν ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία. Η ιδέα ότι η Ευρώπη πρέπει να μπορεί να λειτουργεί ακόμη και αν οι ΗΠΑ αλλάξουν προτεραιότητες έχει αποκτήσει μεγαλύτερη απήχηση. Αυτό δεν σημαίνει διάλυση του ΝΑΤΟ, αλλά πιθανόν μεγαλύτερες ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες, ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες αποτροπής και λιγότερη πολιτική εξάρτηση από την Ουάσιγκτον. Κάτι που φάνηκε εξ' άλλου ⁸στην τελευταία Σύνοδο στην Άγκυρα.

Η Κίνα είναι ο μεγάλος ωφελημένος. Η Κίνα εμφανίζεται όλο και περισσότερο ως εναλλακτικός οικονομικός και διπλωματικός εταίρος. Οι χώρες του Κόλπου δεν επιθυμούν να αντικαταστήσουν τις ΗΠΑ με την Κίνα, αλλά θέλουν να έχουν επιλογές. Αυτό αυξάνει τη γεωπολιτική επιρροή του Πεκίνου. Το παράδοξο τελικό αποτέλεσμα είναι λιγότερη εμπιστοσύνη αλλά όχι εγκατάλειψη των ΗΠΑ.Υπάρχει βέβαια και η αντίθετη ανάγνωση. Ορισμένοι σύμμαχοι μπορεί να συμπεράνουν ότι, παρά τα λάθη και τις αντιφάσεις, μόνο οι ΗΠΑ διαθέτουν τη στρατιωτική ισχύ για να επέμβουν σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Άρα μπορεί να αναζητήσουν περισσότερες αμερικανικές εγγυήσεις, όχι λιγότερες. Η πιθανότερη εξέλιξη δεν είναι η εγκατάλειψη των ΗΠΑ από τους συμμάχους τους, αλλά η μετάβαση σε έναν πιο πολυπολικό κόσμο όπου ακόμη και οι παραδοσιακοί σύμμαχοι της Ουάσιγκτον θα αποφεύγουν να εξαρτώνται αποκλειστικά από αυτήν. Ο πόλεμος με το Ιράν και η ασταθής επακόλουθη συμφωνία φαίνεται να επιταχύνουν αυτή τη διαδικασία.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Σήμερα ο Τζον Μπόλτον, πρώην σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του προέδρου και ιστορικός αρχιτέκτονας μιας πολύ επιθετικής γραμμής απέναντι στην Τεχεράνη, δίνει μια ασυμβίβαστη αξιολόγηση της στρατηγικής του Λευκού Οίκου για το Ιράν μετά τα χτυπήματα της 28ης  Φεβρουαρίου. Σύμφωνα με τον επίσης  πρώην πρεσβευτή των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Έθνη, η έλλειψη ενός συνεκτικού σχεδίου, η διπλωματική απομόνωση των Ηνωμένων Πολιτειών και το αμερικανικό εκλογικό ημερολόγιο, εξηγούν μια κατάσταση που είναι πλέον μπλοκαρισμένη, μεταξύ ενός αποδυναμωμένου καθεστώτος που εξακολουθεί να στέκεται και μιας αμερικανικής κυβέρνησης χωρίς σαφή κατεύθυνση.

Στα απομνημονεύματά του, The Room Where It Happened (2020), που ο Τραμπ προσπάθησε να αποτρέψει τη δημοσίευσή τους, ο Μπόλτον περιέγραψε ήδη έναν πρόεδρο που καθοδηγείται περισσότερο από προσωπικές πολιτικές εκτιμήσεις παρά από μια συνεκτική στρατηγική εθνικής ασφάλειας. «Δεν έχει καμία φιλοσοφία, κανένα στρατηγικό όραμα όσον αφορά την εθνική ασφάλεια», δηλώνει ο Τζον Μπόλτον σε συνέντευξή του στο γαλλικό «Λ’ Εξπρές». Πραγματικός καταπέλτης δε, ο πρώην προεδρικός σύμβουλος συνεχίζει τονίζοντας:

«... Μέρος της σημερινής προβληματικής κατάστασης στη σύγκρουση με την Τεχεράνη, χρονολογείται από τις 28 Φεβρουαρίου: την ίδια στιγμή που ανακοίνωσε την έναρξη των χτυπημάτων, μαζί με το Ισραήλ, στις 3:30 π.μ., ο Τραμπ δεν διευκρίνισε ποιοι ήταν οι στόχοι του. Πολλοί πίστευαν ότι στόχευε στην αλλαγή καθεστώτος. Έδωσε την εντύπωση ότι τον Ιανουάριο, κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων που έβαλαν φωτιά στο Ιράν και που το καθεστώς κατέστειλε σε λουτρό αίματος, είχε ενθαρρύνει δημόσια τους Ιρανούς να «συνεχίσουν να διαμαρτύρονται» και να «πάρουν τον έλεγχο των θεσμών τους».

Στην ομιλία του στις 28 Φεβρουαρίου, προειδοποίησε μάλιστα ότι ήταν «ίσως η τελευταία τους ευκαιρία». Η ομιλία φαινόταν να ανακοινώνει αλλαγή καθεστώτος. Αλλά δεν έθεσε καμία από τις προϋποθέσεις. Πρώτον, ποτέ δεν εξήγησε στον αμερικανικό λαό τι έκανε ή γιατί. Δεν μιλάω για στρατιωτικές επιχειρήσεις: μιλάω για την πολιτική ανάγκη ενός ηγέτη να δικαιολογεί στους συμπολίτες του τη χρήση βίας εναντίον μιας άλλης χώρας. Δεν το έκανε, και ακόμα δεν το έχει κάνει από τότε. Μέχρι σήμερα, κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα ποιοι είναι οι στόχοι της. Ωστόσο, η υποστήριξη για έναν πόλεμο πάντα διαβρώνεται με την πάροδο του χρόνου στις Ηνωμένες Πολιτείες: η μη οικοδόμηση αυτής της υποστήριξης από την αρχή το καθιστά πολύ πιο δύσκολο στη συνέχεια. Και αυτό που λέω για την κοινή γνώμη ισχύει και για το Κογκρέσο, το οποίο δεν έχει ενημερώσει ποτέ - παρόλο που οι εκλογές του Νοεμβρίου βαραίνουν το μυαλό όλων στην Ουάσιγκτον.

Τρίτο μειονέκτημα: δεν συμβουλεύτηκε κανέναν από τους συμμάχους. Ούτε το NATO, ούτε οι αραβικές χώρες του Κόλπου, ούτε η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα ή η Αυστραλία, οι οποίες ωστόσο εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το πετρέλαιο του Κόλπου. Αυτό εξηγεί εν μέρει την ευρωπαϊκή αντίδραση, όπου πολλοί είπαν: "αυτός δεν είναι δικός μας πόλεμος» - λάθος εκτίμησης κατά τη γνώμη μου, διότι είναι και πόλεμος της Ευρώπης. Αλλά ο Τραμπ δεν είχε κάνει τίποτα για να υποστηρίξει αυτό το επιχείρημα.

Ακόμα χειρότερα, μπλέχτηκε σε μια ιστορία χωρίς να ενισχύσει την εσωτερική αντιπολίτευση στο Ιράν, σε μια περίοδο όπου το καθεστώς ήταν εξαιρετικά μισητό. Η οικονομία προκαλούσε μόνο φτώχεια. Οι γυναίκες είχαν ξεσηκωθεί, οι νέοι ήσαν αγανακτισμένοι και οι εθνοτικές μειονότητες ήσαν απόλυτα εχθρικές προς την κεντρική κυβέρνηση. Αλλά αυτή η αντιπολίτευση ήταν κακώς οργανωμένη: χρειαζόταν εξωτερική υποστήριξη - χρήματα, μέσα επικοινωνίας, όπλα. Θα μπορούσαμε να πάμε κοντά της και να τη ρωτήσουμε: τι χρειάζεσαι;

Ορισμένα μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι η Μοσάντ και οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν προσεγγίσει τους Κούρδους στο βορειοδυτικό Ιράν, με την ιδέα να τους προμηθεύσουν με όπλα που θα μπορούσαν να αναδιανείμουν σε άλλες συνιστώσες της αντιπολίτευσης. Κανείς δεν ξέρει αν αυτό θα ήταν αρκετό, αλλά ήταν μια αρχή.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον Τύπο, ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν τηλεφώνησε στον Τραμπ για να του ζητήσει να μην οπλίσει τους Κούρδους - κάτι που είναι εύκολο να φανταστεί κανείς από την πλευρά του - και ο Τραμπ ενέδωσε. Επρόκειτο για μεγάλο λάθος. Όχι ότι αυτό θα ήταν αρκετό, αλλά θα μπορούσε να ήταν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου κινητοποίησης της αντιπολίτευσης. Τίποτα από αυτά δεν έχει γίνει. Ακόμη και σήμερα, σε αυτό το θέμα, θα μπορούσε να δράσει - αλλά δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα το κάνει. Και ο ίδιος, πιστεύω, δεν το ξέρει...».

Κατά τον Τζον Μπόλτον, ο Τράμπ, από έλλειψη στρατηγικής σκέψης που να υπερβαίνει προσωπικές του φαντασιώσεις και επιδιώξεις, δεν αξιοποιεί πλεονεκτήματα που διαθέτει στην περίπτωση της σύγκρουσης με την Τεχεράνη. Δεν χρησιμοποιεί έτσι συστηματικά και με συνέπεια οικονομικές και πολεμικές στρατηγικές, όταν οι τελευταίες θα μπορούσαν να έχουν θεαματικά αποτελέσματα. Έχει παρασύρει έτσι φίλους και συμμάχους σε μια μακρά κρίση, η οποία θα μπορούσε να ξεφύγει.

«...Την ώρα που το καθεστώς του Ιράν στο εσωτερικό του αντιμετωπίζει αντιφάσεις, συγκρούσεις και αβεβαιότητες, υπάρχουν τρόποι να αναγκαστεί να αλλάξει. Δυστυχώς, όμως στην παρούσα φάση, ο Αμερικανός Πρόεδρος ναι μεν εκτοξεύει απειλές προς φίλους και εχθρούς, αλλά περί ικανότητας δράσης, είναι αδύναμο να έχει αποτελέσματα. Ακόμα χειρότερα δε, χάνει φίλους...»,τονίζει ο πρώην προεδρικός σύμβουλος και δύσκολα θα μπορούσε να διαφωνήσει κανείς μαζί του.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η καθυστέρηση δημιουργεί αβεβαιότητα για τα ιδρύματα που έχουν υποβάλει φακέλους, δυσχεραίνει τον προγραμματισμό των υποψήφιων φοιτητών, δυσκολεύει τις συνεργασίες με ξένα πανεπιστήμια και μεταθέτει χρονικά την υλοποίηση μιας από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις που είχε εξαγγείλει η κυβέρνηση.

Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η διαδικασία πρέπει να είναι ιδιαίτερα αυστηρή, καθώς πρόκειται για την πρώτη εφαρμογή του νέου θεσμικού πλαισίου. Επικαλείται την ανάγκη να ολοκληρωθούν οι αξιολογήσεις της ΕΘΑΑΕ (για πόσο χρόνο;) και οι απαραίτητοι νομικοί έλεγχοι, ώστε να μη δημιουργηθούν προβλήματα νομιμότητας ή ποιότητας.

Συνεπώς, υπάρχουν δύο διαφορετικές αναγνώσεις. Η κριτική άποψη είναι πως η καθυστέρηση συνιστά διοικητική αδράνεια που αποδυναμώνει την αξιοπιστία των κυβερνητικών δεσμεύσεων.Η κυβερνητική άποψη απο την αλλη υποστηρίζει πως η καθυστέρηση είναι το αναγκαίο τίμημα μιας αξιόπιστης και αυστηρής διαδικασίας αδειοδότησης.

Με δεδομένο ότι βρισκόμαστε ήδη στα μέσα του 2026, όσο περισσότερο παρατείνεται η εκκρεμότητα τόσο ενισχύεται η εντύπωση ότι η μεταρρύθμιση δεν προχωρά με τον ρυθμό που είχε αρχικά εξαγγελθεί. Αυτό αποτελεί εύλογο αντικείμενο πολιτικής κριτικής, ανεξάρτητα από το αν τελικά οι άδειες εγκριθούν ή όχι. Και λειτουργεί αρνητικα πανω στην αξιοπιστία και την αποτελεσματικότητα του Υπ. Παιδείας, που δείχνει αδύναμο να δώσει λύσεις σε σχετικά απλά προβλήματα που το ίδιο, με τις επιλογές του, έχει δημιουργήσει.

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Η αντοχή μιας πολεμικής οικονομίας: Όταν άρχισε η εισβολή στην Ουκρανία, πολλοί αναλυτές προέβλεπαν ότι οι δυτικές κυρώσεις θα προκαλούσαν ταχεία οικονομική κρίση στη Ρωσία. Η πρόβλεψη αυτή δεν επιβεβαιώθηκε. Η Μόσχα διέθετε σημαντικά συναλλαγματικά και δημοσιονομικά αποθέματα, χαμηλό δημόσιο χρέος, έσοδα από τις εξαγωγές υδρογονανθράκων και μια κεντρική τράπεζα ικανή να επιβάλει αυστηρούς περιορισμούς. Παράλληλα, το κράτος αύξησε δραστικά τις αμυντικές δαπάνες. Οι παραγγελίες για πυρομαχικά, drones, οχήματα και στρατιωτικό εξοπλισμό τόνωσαν τη βιομηχανική παραγωγή, δημιούργησαν θέσεις εργασίας και ενίσχυσαν ορισμένες περιφέρειες. Με τη στενή έννοια του ΑΕΠ, ένα άρμα μάχης που κατασκευάζεται και καταστρέφεται στο μέτωπο καταγράφεται ως οικονομική παραγωγή. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυξάνει τον μακροπρόθεσμο πλούτο της χώρας. Η πολεμική παραγωγή μπορεί επομένως να στηρίζει τους αριθμούς της οικονομικής δραστηριότητας, ενώ ταυτόχρονα απορροφά κεφάλαια, εργασία και πρώτες ύλες που διαφορετικά θα κατευθύνονταν σε υποδομές, τεχνολογία, κατοικίες και πολιτική βιομηχανία. Η οικονομία φαίνεται δραστήρια, αλλά ένα αυξανόμενο μέρος της παραγωγής της δεν βελτιώνει το βιοτικό επίπεδο ούτε δημιουργεί παραγωγικές δυνατότητες για το μέλλον.

Η ανάπτυξη έχει σχεδόν σταματήσει: Τα επίσημα στοιχεία αποτυπώνουν πλέον αυτή την επιβράδυνση. Σύμφωνα με τη Rosstat, το πραγματικό ρωσικό ΑΕΠ κατά το πρώτο τρίμηνο του 2026 ήταν κατά 0,2% χαμηλότερο από το αντίστοιχο τρίμηνο του 2025. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει ανάπτυξη μόλις 0,8% για ολόκληρο το 2026, ενώ η ίδια η Τράπεζα της Ρωσίας τοποθετεί την αύξηση του ΑΕΠ μεταξύ 0,5% και 1,5%. Αυτοί οι αριθμοί δεν περιγράφουν κατάρρευση, αλλά στασιμότητα. Και η στασιμότητα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική όταν εμφανίζεται παράλληλα με τεράστιες κρατικές δαπάνες. Υπό κανονικές συνθήκες, μια τόσο μεγάλη δημοσιονομική επέκταση θα προκαλούσε αισθητή άνοδο της συνολικής παραγωγής. Το γεγονός ότι η ανάπτυξη παραμένει τόσο χαμηλή υποδηλώνει ότι η οικονομία πλησιάζει τα παραγωγικά της όρια. Η ανεργία βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, αλλά αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικά ένδειξη ευημερίας. Η επιστράτευση, οι στρατιωτικές απώλειες, η μετανάστευση νέων εργαζομένων και η δημογραφική συρρίκνωση έχουν δημιουργήσει σοβαρές ελλείψεις προσωπικού. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και οι κρατικές βιομηχανίες μπορούν να προσφέρουν υψηλότερους μισθούς, αποσπώντας εργαζομένους από την κατασκευή, τις μεταφορές, την υγεία και άλλους πολιτικούς κλάδους. Έτσι, η χαμηλή ανεργία συνυπάρχει με περιορισμένη παραγωγική ικανότητα.

Πληθωρισμός και ακριβό χρήμα: Η δεύτερη μεγάλη ένδειξη πίεσης είναι το κόστος του χρήματος. Τον Ιούνιο του 2026 ο ετήσιος πληθωρισμός βρισκόταν στο 6%, πάνω από τον στόχο του 4%, ενώ το βασικό επιτόκιο της κεντρικής τράπεζας παρέμενε στο 14,25%. Η Τράπεζα της Ρωσίας αναγνωρίζει παράλληλα ότι η οικονομία επιβραδύνεται και ότι εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικοί πληθωριστικοί κίνδυνοι. Η κατάσταση μοιάζει με όχημα στο οποίο το κράτος πατά το γκάζι, αυξάνοντας τις πολεμικές δαπάνες, ενώ η κεντρική τράπεζα πατά το φρένο, διατηρώντας ακριβό τον δανεισμό. Τα υψηλά επιτόκια περιορίζουν τη ζήτηση, αλλά επιβαρύνουν συγχρόνως τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά. Επενδυτικά σχέδια αναβάλλονται, η χρηματοδότηση κατοικιών και εξοπλισμού γίνεται ακριβότερη και οι εταιρείες με υψηλό δανεισμό αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση. Τα στοιχεία της Rosstat δείχνουν ότι τα συνολικά κέρδη των επιχειρήσεων κατά το πρώτο τρίμηνο του 2026 ήταν μειωμένα κατά περίπου 26,5% σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα. Παράλληλα, περιορίστηκε το ποσοστό των κερδοφόρων επιχειρήσεων. Αυτό ενισχύει την εικόνα μιας οικονομίας δύο ταχυτήτων: οι κλάδοι που συνδέονται με το κράτος και την άμυνα υποστηρίζονται, ενώ σημαντικό μέρος της πολιτικής οικονομίας επιβαρύνεται από ακριβή χρηματοδότηση και μειωμένες αποδόσεις.

Το δημοσιονομικό απόθεμα μειώνεται: Η Μόσχα μπήκε στον πόλεμο διαθέτοντας ένα σημαντικό αποθεματικό ασφαλείας. Για χρόνια, μέρος των εσόδων από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο διοχετευόταν στο Εθνικό Ταμείο Πλούτου. Τα κεφάλαια αυτά επέτρεψαν στην κυβέρνηση να χρηματοδοτήσει ελλείμματα, να στηρίξει επιχειρήσεις και να απορροφήσει μέρος των επιπτώσεων των κυρώσεων. Το απόθεμα, όμως, δεν είναι ανεξάντλητο. Τον Απρίλιο του 2026 τα συνολικά στοιχεία του Ταμείου αντιστοιχούσαν σε περίπου 5,7% του ΑΕΠ, αλλά τα άμεσα ρευστοποιήσιμα περιουσιακά του στοιχεία περιορίζονταν σε μόλις 1,7% του ΑΕΠ. Μέρος των γιουάν και του χρυσού του Ταμείου πωλήθηκε για τη χρηματοδότηση του προϋπολογισμού. Την ίδια στιγμή, το ομοσπονδιακό έλλειμμα έφθασε τα 4,58 τρισ. ρούβλια μόνο στο πρώτο τρίμηνο του 2026, υπερβαίνοντας ήδη τον αρχικό στόχο των 3,79 τρισ. ρουβλίων για ολόκληρο το έτος. Το υπουργείο Οικονομικών απέδωσε μέρος της απόκλισης στην εμπροσθοβαρή χρηματοδότηση δαπανών. Ωστόσο, στο πρώτο εξάμηνο το έλλειμμα είχε διευρυνθεί στα 5,73 τρισ. ρούβλια, ενώ τα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο είχαν υποχωρήσει σημαντικά. Η Ρωσία εξακολουθεί να έχει σχετικά χαμηλό δημόσιο χρέος και μπορεί να δανειστεί από το εσωτερικό της. Ωστόσο, η αυξανόμενη εξάρτηση από τις εγχώριες τράπεζες μεταφέρει τον κίνδυνο από τον κρατικό προϋπολογισμό στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Όσο περισσότερα κεφάλαια κατευθύνονται υποχρεωτικά προς το κράτος και τις πολεμικές επιχειρήσεις, τόσο λιγότερα απομένουν για παραγωγικές ιδιωτικές επενδύσεις. Το χρηματοδοτικό κενό καλύπτεται με υψηλότερους φόρους, με περικοπές δαπανών, με περισσότερο δανεισμό και με συνεχή πώληση αποθεματικών περιουσιακών στοιχείων, ακόμη και του εθνικού αποθέματος χρυσού.

Από την ευρωπαϊκή στην κινεζική εξάρτηση: Οι κυρώσεις δεν σταμάτησαν το ρωσικό εμπόριο. Το ανακατεύθυναν. Η Ρωσία αύξησε τις ενεργειακές πωλήσεις της προς την Κίνα και την Ινδία, ενώ εισάγει μέσω τρίτων χωρών μηχανήματα, μικροηλεκτρονικά και προϊόντα διπλής χρήσης. Η Κίνα αντιπροσωπεύει πλέον περίπου το 35% του συνολικού εξωτερικού εμπορίου της Ρωσίας, έναντι μόλις 16% πριν από τον πόλεμο. Η προσαρμογή αυτή απέτρεψε την απομόνωση, αλλά δημιούργησε μια νέα ασυμμετρία. Η Κίνα αποτελεί πλέον πολύ μεγαλύτερο μέρος του εξωτερικού εμπορίου της Ρωσίας και διαθέτει ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση. Η Μόσχα χρειάζεται την κινεζική αγορά περισσότερο από όσο το Πεκίνο χρειάζεται τη Ρωσία. Μπορεί συνεπώς να συνεχίζει να πουλά πρώτες ύλες, αλλά συχνά με εκπτώσεις και λιγότερο ευνοϊκούς όρους. Όσο η Ρωσία αναγκάζεται να πουλά τις εξαγωγές της με μεγάλες εκπτώσεις, γίνεται ολοένα και πιο εξαρτημένη από την Κίνα για όσα εισάγει. Η Κίνα επιμελώς αποφεύγει να δεσμευθεί για επενδύσεις στην Ρωσία (όπως ο αγωγός φυσικού αερίου στην Σιβηρία Νο 2) που θα της δημιουργήσουν μελλοντική εξάρτηση, ενώ ταυτόχρονα κατακλύζει την Ρωσία με φθηνά κινεζικά προϊόντα απειλώντας την βιωσιμότητα των ρωσικών επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα, οι ευρωπαϊκοί περιορισμοί εξακολουθούν να στοχεύουν την πρόσβαση της ρωσικής πολεμικής βιομηχανίας σε προηγμένα εξαρτήματα. Το γεγονός ότι η ΕΕ επιβάλλει κυρώσεις και σε εταιρείες τρίτων χωρών δείχνει πως η παράκαμψη των περιορισμών παραμένει δυνατή, αλλά γίνεται ακριβότερη και πιο περίπλοκη. Η Ευρώπη αυξάνει τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ για να αντιμετωπίσει τη Ρωσία καθιστώντας κάθε έδαφος τόσο αποκεντρωμένο, τόσο δύσκολο και τόσο δαπανηρό στην κατάκτηση, ώστε κανείς να μη θελήσει καν να επιχειρήσει να το καταλάβει.

Κατάρρευση ή διαρθρωτική εξάντληση; Η Ρωσία διαθέτει ακόμη σημαντικά πλεονεκτήματα: τεράστιους φυσικούς πόρους, εγχώρια παραγωγή ενέργειας και τροφίμων, χαμηλό δημόσιο χρέος, ισχυρούς μηχανισμούς κρατικού ελέγχου και τη δυνατότητα μεταφοράς πόρων από την κοινωνία προς τον πόλεμο. Για τον λόγο αυτό, μια ξαφνική οικονομική κατάρρευση δεν αποτελεί το πιθανότερο σενάριο. Το κόστος, όμως, συσσωρεύεται. Τα δημοσιονομικά αποθέματα μειώνονται, οι πολιτικές επιχειρήσεις πιέζονται, η πρόσβαση σε προηγμένη τεχνολογία δυσκολεύεται και η εξάρτηση από την Κίνα βαθαίνει. Οι ανθρώπινες απώλειες και η μετανάστευση πλήττουν ένα ήδη δυσμενές δημογραφικό περιβάλλον. Οι υποδομές και οι μη στρατιωτικές επενδύσεις υποχωρούν στην ιεράρχηση των κρατικών προτεραιοτήτων. Η πραγματική εικόνα βρίσκεται στη συνολική λειτουργία της οικονομίας και στην ικανότητα ενός κράτους να διατηρεί μακροχρόνια την παραγωγική, στρατιωτική και κοινωνική του ισχύ. Η Ρωσία δαπανά τεράστια ποσά για τον στρατό της και παρ’ όλα αυτά δεν κατάφερε να καταλάβει την Ουκρανία. Τα πυρηνικά όπλα δεν μπορούν να αποκρούσουν τα drones. Υπάρχει ο κίνδυνος της απορρόφησης της Ρωσίας στη σφαίρα επιρροής της Κίνας ως προμηθευτής πρώτων υλών και στρατηγικό γεωγραφικό ανάχωμα της Κίνας. Αυτό θα είναι ένα στρατηγικό λάθος όπως αυτό της συμφωνίας Ριμπεντρόπ-Μολότοφ, 1939-1941 όπου η Ρωσία επί δυο έτη προμήθευε άφθονες πρώτες ύλες την πολεμική μηχανή της Γερμανίας. Εάν δεν εφοδίαζε την Γερμανία με πρώτες ύλες επί 2 έτη, ίσως η Γερμανία να μην έχει τα εφόδια να διεξάγει τέτοιας έκτασης επιθέσεων και ίσως να μην είχε επιτεθεί στην ίδια την Ρωσία μετά από 2 έτη. Επομένως, η απάντηση είναι σαφής: ναι, η Ρωσία αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα, αλλά όχι απαραίτητα μια άμεση χρεοκοπία. Πρόκειται περισσότερο για μια διαδικασία διαρθρωτικής εξάντλησης. Η οικονομία μπορεί να εξακολουθεί να χρηματοδοτεί τον πόλεμο, καταναλώνοντας όμως τα αποθέματα, την παραγωγική δυναμικότητα και τις αναπτυξιακές δυνατότητες της επόμενης δεκαετίας. Μια πολεμική οικονομία μπορεί να αντέξει πολύ περισσότερο από όσο προβλέπουν οι επικριτές της. Αυτό δεν σημαίνει ότι παραμένει υγιής. Σημαίνει απλώς ότι η πραγματική κρίση δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως ξαφνική κατάρρευση. Μερικές φορές εμφανίζεται ως μια αργή ανταλλαγή του μέλλοντος με τις ανάγκες του παρόντος.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Σε περιόδους οικονομικής πίεσης και αβεβαιότητας, η βιομηχανία τροφίμων – ποτών είναι το βολικό εξιλαστήριο θύμα. Έτσι, ενώ συμμετέχει μόνο από 18% έως 22% στις ετήσιες δαπάνες ενός νοικοκυριού, πολύ εύκολα οι πολιτικοί της φορτώνουν την ακρίβεια και τον πληθωρισμό.

Παρακάμπτεται έτσι το τεράστιο πρόβλημα της πανάκριβης στέγης στην Ελλάδα , η οποία από 30% συμμετοχή στον οικογενειακό προϋπολογισμό, σήμερα οδεύει αισίως προς το.... 60%...

Ουδείς λόγος γίνεται επίσης για τα αστρονομικά εμπορικά ενοίκια, τα οποία ανεβάζουν στη στρατόσφαιρα το απλό καφεδάκι ή το δροσιστικό αναψυκτικό. Είναι πολύ πιο εύκολο να αποδίδονται πληθωριστικές ευθύνες στα μαρούλια, στη φέτα, στο ελαιόλαδο και τα ψάρια.

Παρ’ όλα αυτά, η ελληνική βιομηχανία τροφίμων- ποτών όχι μόνον καλπάζει, αλλά είναι και κορυφαία πηγή γνώσης στην Ελλάδα, χάρη στις εντυπωσιακές επενδύσεις της σε έρευνα και ανάπτυξη και βέβαια σε καινοτόμα προϊόντα.

Μέσα λοιπόν σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική βιομηχανία τροφίμων – ποτών, επιβεβαιώνει τον ρόλο της ως ένας από τους πλέον στρατηγικούς πυλώνες της ελληνικής οικονομίας, ενισχύοντας διαχρονικά την ανάπτυξη, τις επενδύσεις, την απασχόληση και τις εξαγωγές της χώρας.

Αυτό αναδεικνύουν τα ευρήματα της 21ης Έκθεσης που εκπόνησε το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ) για λογαριασμό του Συνδέσμου Ελληνικών Τροφίμων (ΣΕΒΤ), εξετάζοντας τη συμβολή του κλάδου στην ελληνική οικονομία κατά την περίοδο 2020-2024, καθώς και τις πρόσφατες εξελίξεις στον κλάδο τροφίμων και ποτών.

Από ποσοτικής πλευράς, θα πρέπει να υπογραμμιστεί ιδιαίτερα ότι βιομηχανία τροφίμων και ποτών, αποτελεί τον μεγαλύτερο κλάδο της ελληνικής μεταποίησης, με κύκλο εργασιών €26,2 δισεκατομμύρια ενώ δημιουργεί το 27% της συνολικής προστιθέμενης αξίας της ελληνικής μεταποίησης (4,7 δισεκατομμύρια ευρώ). Παράλληλα, αποτελεί τον μεγαλύτερο εργοδότη της βιομηχανίας με 162.000 άμεσα εργαζόμενους, ενισχύοντας διαχρονικά την απασχόληση και συμβάλλοντας ουσιαστικά στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας.

Πολύ καλές είναι επίσης οι εξαγωγικές επιδόσεις του κλάδου, οι οποίες εμμέσως συμβάλλουν και στην τουριστική φήμη της Ελλάδας Γι’ αυτό θα έπρεπε ίσως να δοθεί επικοινωνιακό βάρος και στη γαστρονομική εικόνα της χώρας σε συνδυασμό με την απίστευτη πολιτιστική της κληρονομιά.

Η μελέτη – έρευνα του ΙΟΒΕ, μας πληροφορεί επίσης ότι τα τρόφιμα και ποτά αποτελούν από τις σημαντικότερες εξαγωγικές δυνάμεις της χώρας, καθώς οι εξαγωγές τροφίμων και ποτών διπλασιάστηκαν την τελευταία

δεκαετία, φτάνοντας τα € 7,4 δισ. το 2025, αντιπροσωπεύοντας τό 15% των συνολικών ελληνικών εξαγωγών. Τα επεξεργασμένα φρούτα και λαχανικά, καθώς και τα γαλακτοκομικά προϊόντα, συνεισφέρουν σχεδόν το 51% της συνολικής αξίας των εξαγωγών του κλάδου.

Παράλληλα, η Ιταλία και η Γερμανία απορροφούν περίπου το 30% των εξαγωγών τροφίμων και ποτών, ενώ η Ολλανδία και η Γερμανία αποτελούν τις βασικές χώρες προέλευσης εισαγωγών, καλύπτοντας το 28% των συνολικών εισαγωγών του κλάδου.

Την ίδια στιγμή, η συμβολή του κλάδου στην εγχώρια παραγωγική δυναμική αποτυπώνεται και στις επενδύσεις, οι οποίες ξεπέρασαν το 1 δισεκατομμύριο το 2024 και τα 7,2 δισ. την περίοδο 2015-2024 επιβεβαιώνοντας τη διαρκή δέσμευση των επιχειρήσεων του κλάδου για εκσυγχρονισμό, καινοτομία και ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς τους.

Επιπλέον, σημειώνεται πως η εγχώρια βιομηχανία τροφίμων-ποτών-καπνού το 2023 διέθεσε 56,5 εκατομμύρια ευρώ για έργα Έρευνας & Ανάπτυξης, μέγεθος που αντιστοιχεί περίπου στο 10,5% της συνολικής δαπάνης για Ε&Α στην Ελλάδα, επίδοση που την κατατάσσει στην 2η μεταξύ χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία.

Είναι σημαντικό να τονιστεί επίσης ότι κατά τη μελέτη του ΙΟΒΕ, στην κατηγορία των τυποποιημένων, επώνυμων τροφίμων, τα οποία στην πλειονότητά τους διατίθενται στην αγορά από επιχειρήσεις- μέλη του ΣΕΒΤ, ο δείκτης εξέλιξης των τιμών τους τελευταίους 18 μήνες (Ιανουάριος 2025-Ιούνιος 2026), παρέμεινε περί το μηδέν, με μικρές αποκλίσεις.

Σχολιάζοντας την εργασία του ΙΟΒΕ, ο πρόεδρος του ΣΕΒΤ Ιωάννης Γιώτης δήλωσε: «....Τα στοιχεία της Έκθεσης, επιβεβαιώνουν ότι η Βιομηχανία Τροφίμων και Ποτών παραμένει ένας ανθεκτικός και δυναμικός κλάδος, με σημαντική συμβολή στην Εθνική Οικονομία, την απασχόληση και τις εξαγωγές της χώρας. Παρά τις διεθνείς προκλήσεις, οι επιχειρήσεις του κλάδου μας συνεχίζουν να επενδύουν και να παράγουν αξία, αλλά και να απορροφούν σημαντικό μέρος των ανατιμήσεων έμπρακτα και αποτελεσματικά προς όφελος του καταναλωτή, που είναι η μεγαλύτερη περιουσία μας.

Με προσήλωση στη διάθεση προϊόντων υψηλής ποιότητας, ασφαλών, βιώσιμων, καινοτόμων και προσιτών, διαμορφώνουμε τις προϋποθέσεις για μια ακόμη ισχυρότερη και πιο ανταγωνιστική Βιομηχανία Τροφίμων και Ποτών...».

Από την πλευρά του, ο Γενικός Διευθυντής του ΙΟΒΕ, κ. Ν. Βέττας, ανέφερε: «...Τα ευρήματα της μελέτης αναδεικνύουν τη στρατηγική σημασία της Βιομηχανίας Τροφίμων και Ποτών για την ελληνική οικονομία. Ο κλάδος καταγράφει ισχυρές επιδόσεις σε όρους προστιθέμενης αξίας, απασχόλησης, επενδύσεων και εξαγωγών, ενώ παράλληλα επέδειξε αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα σε μια περίοδο διαδοχικών εξωτερικών πιέσεων. Η διατήρηση της ανταγωνιστικότητας και η περαιτέρω ενίσχυση της εξωστρέφειας θα αποτελέσουν βασικούς παράγοντες για τη μελλοντική του πορεία...».

Κύριε οικονομολόγε, πέστε μου, κατ’ αρχάς, είστε υπέρ της οικονομίας της ‘’αγοράς’’;

Ναι. Ορθότερα, είμαι υπέρ της ελεύθερης οικονομίας, η οποία χαρακτηρίζεται από δύο θεμελιώδη στοιχεία: Πρώτον, ότι οι αποφάσεις για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και για τη διαμόρφωση των διαφόρων κατηγοριών εισοδημάτων (όπως οι μισθοί, τα ενοίκια και τα κέρδη) λαμβάνονται μέσω της λειτουργίας της αγοράς, δηλ. του νόμου προσφοράς και ζήτησης . Δεύτερον, ότι αναγνωρίζονται δικαιώματα ιδιοκτησίας επί των συντελεστών της παραγωγής.

Ποιοι εναλλακτικοί τρόποι οργάνωσης της οικονομίας υπάρχουν;

Ο βασικός εναλλακτικός τρόπος είναι η διατεταγμένη οικονομία. Σε αυτήν, οι αποφάσεις που αναφέρθηκαν προηγουμένως λαμβάνονται από μία κεντρική αρχή προγραμματισμού με εξαναγκαστικό χαρακτήρα. Τα άτομα ενεργούν όχι για την επιδίωξη των δικών τους σκοπών αλλά ως όργανα για την εκπλήρωση σκοπών άλλων.

Και γιατί είστε υπέρ της ελεύθερης οικονομίας;

Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι κατά τη λειτουργία του βασικού θεσμού της ελεύθερης οικονομίας, δηλ. της αγοράς, οι διαμορφούμενες τιμές εκπληρώνουν τρεις στόχους: Πρώτον, διαβιβάζουν σήματα για τον καλύτερο συντονισμό των οικονομικών αποφάσεων. Δεύτερον, λειτουργούν ως κίνητρα αφ’ ενός για να στρέφονται οι διαθέσιμοι πόροι προς τις χρήσεις εκείνες όπου υπάρχουν μεγαλύτερες ανάγκες και, επομένως, καλύτερες ανταμοιβές, και αφ’ ετέρου, για να παράγονται αγαθά και υπηρεσίες όσο το δυνατόν πιο ποιοτικά και φθηνά ώστε να είναι διεθνώς ανταγωνιστικά . Τρίτον, καθορίζουν ποιος λαμβάνει τι και πόσο – την κατανομή των εισοδημάτων. Τυχόν εκτεταμένη κρατική παρέμβαση στην τρίτη λειτουργία διαστρεβλώνει μέχρι πλήρους ακύρωσης τις δύο πρώτες λειτουργίες. Είμαι υπέρ της ελεύθερης οικονομίας γιατί η λογική επεξεργασία αλλά και η ιστορική παρατήρηση δείχνουν ότι το σύστημα αυτό, παντού και πάντοτε, παράγει περισσότερο πλούτο από ότι το σύστημα της διατεταγμένης οικονομίας. Επιπλέον, η οικονομική ελευθερία, που είναι βασικό συστατικό της ελευθερίας γενικότερα,  αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.

Γιατί η ελεύθερη οικονομία παράγει περισσότερο πλούτο;

Για πολλούς λόγους. Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει την ύπαρξη μειωμένων κινήτρων στο δημόσιο τομέα, την εκτεταμένη γραφειοκρατία, την έλλειψη συντονισμού και την απώλεια ελέγχου, κ.λπ. Ας περιορισθώ στη δραστηριότητα εκείνη που κατ’ εξοχήν δημιουργεί τα κέρδη μιας ιδιωτικής επιχείρησης, την καινοτομία, δηλ. τις αποφάσεις: ποια νέα προϊόντα να παραχθούν, ποιες νέες μέθοδοι και ποια νέα κεφάλαια να χρησιμοποιηθούν κ.λπ. Έστω ότι ένας επιχειρηματίας έχει μία νέα ιδέα που, κατά την κρίση του, έχει μία στις δέκα πιθανότητες να αποβεί επιτυχής. Εάν όμως συμβεί αυτό, μπορεί να αποφέρει κέρδη εκατονταπλάσια σε σχέση με το κόστος υλοποίησής της. Είναι ένα ‘’στοίχημα’’. Εάν αναληφθούν πολλά τέτοια στοιχήματα, το συνολικό αποτέλεσμα θα είναι πολύ ευνοϊκό για την κοινωνία. Οι επικερδείς καινοτομίες θα υπερκαλύψουν τις ζημιογόνες απόπειρες. Σε μία κρατική επιχείρηση, αντιστοίχως, ένα στέλεχος μπορεί να έχει μίαν ιδέα που να του φαίνεται εξαιρετική. Πρέπει, πρώτα, να πείσει περί αυτής τους ανωτέρους του. Δεύτερον, η δομή των κινήτρων είναι εντελώς διαφορετική. Εάν η ιδέα αποδειχθεί επιτυχής, μπορεί να λάβει έπαινο ή ένα μετάλλιο ή μία προαγωγή. Εάν αποτύχει, όπως συμβαίνει στις εννέα από δέκα περιπτώσεις, θα αντιμετωπίσει βαριές κατηγορίες, μπορεί να χάσει τη θέση του ή ακόμη και την ελευθερία του. Το όφελος της ενδεχόμενης επιτυχίας δεν αντισταθμίζει το κόστος της πιθανής αποτυχίας. Για την κοινωνία, αυτές οι συνθήκες οδηγούν σε ακαμψία και οικονομική υστέρηση.

Δηλαδή μας λέτε ότι η ελεύθερη οικονομία λειτουργεί σωστά, αυτόματα και δεν χρειάζεται κρατική παρέμβαση;

Αντιθέτως, το κράτος έχει ένα πολύ σημαντικό ρόλο να παίξει. Κατ’ αρχάς, μόνον αυτό μπορεί να δημιουργήσει το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο: αναγνώριση ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, τήρηση συμβολαίων, τόνωση ανταγωνισμού, νομοθετική λειτουργία γενικότερα, απονομή δικαιοσύνης, διασφάλιση δημόσιας τάξης. Επίσης, εθνική άμυνα, κατασκευή έργων υποδομής, χωροταξία και προστασία του περιβάλλοντος, εκδήλωση αλληλεγγύης και ενίσχυση των ασθενέστερων μελών της κοινωνίας (με κατάλληλους τρόπους, π.χ. με ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα) και, βεβαίως, χρηματοδότηση όλων των παραπάνω δραστηριοτήτων. Προϋπόθεση για όλα τα παραπάνω είναι η πολιτική σταθερότητα, η οποία μπορεί να καταστεί κατά το δυνατόν πιο εφικτή με το κατάλληλο θεσμικό (συνταγματικό και εκλογικό) πλαίσιο. Εν ολίγοις το κράτος έχει να διαδραματίσει ένα τεράστιο ρυθμιστικό και εποπτικό ρόλο – όχι όμως και επιχειρηματικό.

Η ελεύθερη οικονομία δεν προκαλεί κοινωνικές αδικίες;

Προκαλεί ανισότητες, που άλλοτε είναι δικαιολογημένες, ως αποτέλεσμα διαφορετικών ικανοτήτων ή καλύτερης αξιοποίησης ευκαιριών, και άλλοτε αδικαιολόγητες. Σε κάθε περίπτωση το κράτος μπορεί και πρέπει να εκδηλώνει κοινωνική αλληλεγγύη εξασφαλίζοντας ένα μίνιμουμ επίπεδο διαβίωσης, περισσότερο με την παροχή χρηματοδότησης σε όσους έχουν ανάγκη και λιγότερο με την παροχή αυτούσιων αγαθών, παραγόμενων από δημόσιους υπαλλήλους.

Πάντως για τα μνημόνια, που τόσα προβλήματα μας προκάλεσαν, ευθύνονται τα κόμματα που μας κυβέρνησαν, η Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ. Συμφωνείτε;

Διαφωνώ. Σημασία έχουν όχι τόσο τα ονόματα των κομμάτων ή των πρωθυπουργών που κυβέρνησαν αλλά οι πολιτικές που εφάρμοσαν όταν κυβέρνησαν. Οι πολιτικές αυτές χαρακτηρίζονταν, άλλοτε λιγότερο και άλλο περισσότερο, από έντονο κρατισμό, αλόγιστη αύξηση των δημοσίων δαπανών, των φόρων, του δανεισμού και του δημόσιου χρέους, από πολλές παρεμβάσεις στην οικονομία, διορισμούς με τη σέσουλα στον ευρύτερο δημόσιο τομέα, έλλειψη αξιολόγησης δομών και προσώπων, λαϊκισμό και πελατειακές σχέσεις. Σε όλα αυτά τα αρνητικά χαρακτηριστικά, η Αριστερά – εντός ή εκτός εξουσίας, πρώτης ή δεύτερης φοράς, ‘’ριζοσπαστική’’ ή ‘’προοδευτική’’, κ.λπ. – πλειοδοτούσε για ακόμη περισσότερους διορισμούς, ματαίωση μεταρρυθμίσεων, περισσότερους φόρους, μεγαλύτερο κράτος. Είναι αυτές οι πολιτικές που κάποια στιγμή οδήγησαν το Ελληνικό Δημόσιο σε αδυναμία περαιτέρω δανεισμού και έφεραν αναπόφευκτα τα επώδυνα μνημόνια.

Από ό,τι μου είπατε, θεωρείτε ότι οι ιδιώτες έχουν καλύτερες προθέσεις από ότι οι πολιτικοί ή οι δημόσιοι υπάλληλοι;

Ασφαλώς όχι. Άπαντες επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση του προσωπικού τους συμφέροντος (utility), όπως το αντιλαμβάνονται οι ίδιοι. Ο Adam Smith είχε γράψει τη διάσημη φράση ότι ‘’δεν είναι από την αγαθή προαίρεση του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού που περιμένουμε να εξασφαλίσουμε το δείπνο μας αλλά από την φροντίδα τους για το δικό τους συμφέρον‘’.

Σχετική είναι και μία λιγότερο γνωστή φράση που χρησιμοποίησε ο Pierre Samuel du Pont de Nemours στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση, το 1790: ‘’Κύριοι, είναι μία δυσάρεστη συνήθεια να υποθέτουμε κακές προθέσεις. Πρέπει να είμαστε επιεικείς ως προς τις προθέσεις. Ας τις θεωρούμε καλές, όπως συνήθως είναι. Δεν πρέπει, όμως, να είμαστε καθόλου επιεικείς έναντι αστήρικτων ή παράλογων συμπερασμάτων. Η κακή λογική έχει αθέλητα προκαλέσει πολύ περισσότερα εγκλήματα από όσα οι κακοί άνθρωποι έχουν σκόπιμα διαπράξει’’!

*Ο Κώστας Χριστίδης είναι Νομικός - Οικονομολόγος

Ο λόγος στην πολιτική δεν είναι απλώς γέφυρα φραστικής επικοινωνίας με το ακροατήριο. Έχει φορτίο και μνήμη.

Γράφει ο Γιώργος Λακόπουλος

Στην εποχή που όλα καταγράφονται και μπορούν να ανακληθούν αστραπιαία, όσο συμβάλλει στην επικράτηση του πολιτικού, άλλο τόσο μπορεί να τον καταποντίσει.

Ύστερα από δύο μήνες λειτουργίας της ΕΛΑΣ, ο δημόσιος λόγος των στελεχών της — παρά τη θρυλούμενη εκπαίδευσή τους από τον καθηγητή Μαρατζίδη, ή… εξαιτίας της — αφήνει κενά. Δεν είναι θέμα απειρίας ή κατάρτισης.

Ο επικεφαλής του κόμματος, πιο έμπειρος από όλους, χειρίστηκε με ατελή πολιτικό λόγο ένα θέμα στο οποίο, προσωπικά, πλεονεκτεί.

Ότι ο Άδωνις Γεωργιάδης εκτόξευσε δημόσια ότι, ως Πρωθυπουργός, «λαδώθηκε» για να εισηγηθεί νόμο στη Βουλή είναι ο ορισμός της συκοφαντικής δυσφήμισης — κατά τον Ποινικό Κώδικα.

Το είχε στο έλεός του. Αλλά η απάντηση «δεν θα τον μηνύσω γιατί κάθε φορά που τα λέει παίρνουμε μία μονάδα στις δημοσκοπήσεις» συνιστά αρνητική παιδαγωγική για τα στελέχη του.

Περιορίζει την υπεράσπιση της ηθικής του πολιτικού χώρου τους, την οποία οργανωμένα και από χρόνια επιχειρεί να ακυρώσει, ως πολιτικό πλεονέκτημα, η κυβερνητική προπαγάνδα.

Η, απολύτως καταρτισμένη, αρμόδια της ΕΛΑΣ για την Παιδεία, έδειξε ότι οι θέσεις για τα ΑΕΙ είναι πιο διάτρητες και από κεφαλοτύρι: είναι εναντίον της ίδρυσης ιδιωτικών ΑΕΙ, όπως επιβάλλει το άρθρο 16 του Συντάγματος, αλλά αν βρεθεί στην κυβέρνηση, θα διατηρήσει όσα θα έχουν ιδρυθεί ήδη.

Το πιο εκπαιδευμένο στέλεχος της ΕΛΑΣ — όπως πρέπει να θεωρηθεί η προβαλλόμενη ως εμβληματική Θεώνη Κουφονικολάκου — έδωσε σε τηλεοπτική εκπομπή ρεσιτάλ… αχρείαστου λόγου, τονίζοντας ότι η κυβέρνηση Τσίπρα θα εφαρμόσει το διεθνές ένταλμα σύλληψης για τον Νετανιάχου…

Οι μυημένοι διακρίνουν μια ακόμη — μετά τις συγκοινωνίες χωρίς εισιτήριο — ερασιτεχνική αντιγραφή του δημάρχου της Νέας Υόρκης, που, κατά την εκπρόσωπο, «κομίζει κάτι πάρα πολύ σημαντικό για εμάς».

Ότι και αν κομίζει, επί του συγκεκριμένου θέματος υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά: ο Ζοχράν Μαμντάνι — που στη συνέχεια μάζεψε την απερίσκεπτη δήλωσή του — είναι ήδη δήμαρχος. Και ο Πρωθυπουργός του Ισραήλ πρόκειται να βρεθεί πράγματι σε συγκεκριμένο χρόνο στα όρια της δημαρχίας του.

Αντίθετα, η άφιξη του Νετανιάχου στην Ελλάδα δεν προβλέπεται και η διακυβέρνηση της ΕΛΑΣ δεν φαίνεται στον ορίζοντα — καθώς το 15% των δημοσκοπήσεων δεν συνιστά πλειοψηφία.

Όλα αυτά, μαζί και ταυτοχρόνως, που θα έλεγε ο Σαββόπουλος, υποδηλώνουν ότι στο στρατηγείο της Αμαλίας και στα «εργαστήρια της Ξενοφώντος» η επεξεργασία του πολιτικού λόγου μένει στα παραδοσιακά ξύλινα καλούπια της παλαιάς Αριστεράς.

Αν πρέπει να γνωρίζουν κάτι στην ΕΛΑΣ — με πρώτους τον πρόεδρό της και τη συμπαθέστατη δικηγόρο που προσωποποιεί ως πορτ παρόλ τις επικοινωνιακές αντιλήψεις του κόμματος — είναι αυτό που έλεγε ο Αμερικανός δημοσιογράφος Τζορτζ Γουίλ:

– «Τα λόγια ενός πολιτικού δεν φανερώνουν την ιδέα που έχει για το θέμα του, αλλά την ιδέα που έχει για το ακροατήριό του».

Δεν ξέρουμε πώς θα καταρρεύσει η κυβερνώσα ΝΔ με τις πράξεις της, αλλά η αντιπολιτευόμενη ΕΛΑΣ με τον λόγο της, θα καταρρεύσει στην τηλεόραση.