Του Τάσου Ι. Αβραντίνη

Διαβάζουμε μεταξύ άλλων για την «κρατική παρέμβαση που επιστρέφει», για την «ήττα του φιλελευθερισμού», για «τη συνθηκολόγηση της αγοράς» κ.λπ.

Θα πρέπει να διευκρινιστεί εξ αρχής, ότι όσοι πανηγυρίζουν είτε βρίσκονται σε απόλυτη ιδεολογική σύγχυση, είτε επιχειρούν με αβάσιμα προπαγανδιστικά επιχειρήματα να παραπλανήσουν τους πολίτες για το τι σημαίνει φιλελευθερισμός.

Αντιμάχονται στην ουσία μια φαντασιακή εκδοχή του φιλελευθερισμού, την οποία ποτέ κανένας μεγάλος φιλελεύθερος στοχαστής ή πολιτικός δεν υποστήριξε.

Προς απόδειξη τούτου, γράφει ο Φρίντριχ Χάγεκ, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Αυστριακής Σχολής των οικονομικών στο μνημειώδες έργο του Το Σύνταγμα της Ελευθερίας, ότι «υπάρχουν εντούτοις κάποια πεδία, όπου ο επιθυμητός χαρακτήρας της κυβερνητικής δράσης δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί (…) Σε αυτή την κατηγορία εμπίπτουν οι περισσότερες υγειονομικές υπηρεσίες και υπηρεσίες υγείας (…).».

Ας ξεκαθαρίσουμε λοιπόν, ότι η αλληλεγγύη για όσους έχουν ανάγκη είναι βασική αρχή του σύγχρονου φιλελευθερισμού και έρχεται σε αντίθεση με όλες ανεξαιρέτως τις κρατικιστικές πολιτικές που επιδιώκουν όχι την αντιμετώπιση του έκτακτου προβλήματος, το οποίο μπορεί να αντιμετωπίζει κάποια στιγμή της ζωής του το συγκεκριμένο κάθε φορά άτομο αλλά την «επανόρθωση των κοινωνικών αδικιών» της λειτουργίας της ελεύθερης οικονομίας με την αφαίρεση πόρων από τους παραγωγικούς ανθρώπους.

Είναι δύσκολο να αντιληφθεί κάποιος τη διαφορά;

To κράτος πρέπει να μεριμνά για την υγεία των πολιτών, όπως ορίζει άλλωστε το Σύνταγμα. Πρόκειται για ένα είδος θεσμοποιημένης αλληλεγγύης, υπηρεσίες υγείας που πληρώνονται από τη γενική φορολογία για όσους έχουν ανάγκη.

Οι φιλελεύθερες αρχές υπό κανονικές συνθήκες όχι μόνο δεν αποκλείουν αλλά αντιθέτως ευνοούν κάτι τέτοιο. Υλοποιούν έτσι την αλληλεγγύη μεταξύ υγιών και αναξιοπαθούντων ασθενών. Σε απρόβλεπτες και έκτακτες συνθήκες αυτό γίνεται ακόμη περισσότερο κατανοητό.

Να επισημάνουμε ακόμη, ότι ειδικότερη αρχή αυτής του πρωτείου του ατόμου, θεμελιώδους θεμελίου της φιλελεύθερης σκέψης, αποτελεί αυτή του πρωτείου του ασθενούς. Τον φιλελεύθερο ενδιαφέρει πρωτίστως να γίνει καλά ο άρρωστος. Αντιθέτως, στη σκέψη των οπαδών του κρατισμού, κεντρικό μέλημα είναι η υπεράσπιση ενός ισοπεδωτικού μη ανταγωνιστικού και γραφειοκρατικού συστήματος υγείας που κανένα ενδιαφέρον δεν έχει για τον άρρωστο-καταναλωτή υπηρεσιών υγείας και επικεντρώνεται μόνο στην προστασία των συντεχνιακών συμφερόντων των παραγωγών υπηρεσιών υγείας.

Γι΄ αυτό το λόγο άλλωστε οι ιδιωτικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στο χώρο της υγείας προσφέρουν καλύτερες υπηρεσίες στον πολίτη-ασθενή, με σημαντικά χαμηλότερο κόστος σε σχέση με τον δημόσιο τομέα.

Στο σημείο αυτό βρίσκεται και η λύση του ζητήματος της υγείας των πολιτών είτε υπό έκτακτες είτε υπό κανονικές συνθήκες. Η μέριμνα για την υγεία των πολιτών προϋποθέτει μια γενναία μεταρρύθμιση, όχι όμως στην κατεύθυνση που έχουν στο μυαλό τους οι παντός είδους εχθροί της ελεύθερης αγοράς.

Σε ένα αποτελεσματικό σύστημα υγείας που εξυπηρετεί τις ανάγκες των πολιτών, οι υπηρεσίες υγείας, όσων έχουν ανάγκη, χρηματοδοτούνται μεν από το κράτος αλλά κατά κανόνα δεν παρέχονται από το κράτος.

Παρέχονται είτε από αμιγώς ιδιωτικές εταιρείες είτε από εταιρείες του δημοσίου υπό ιδιωτική διαχείριση.

Ο ανταγωνισμός στην υγεία θα βελτιώσει σε μια τέτοια περίπτωση συνολικά τις παρεχόμενες υπηρεσίες στους ασθενείς και θα μειώσει σημαντικά την επιβάρυνση των φορολογουμένων.

Άλλα δύο μόλις έργα του Μπαστιά έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, ο «Νόμος» και η «Σπασμένη τζαμαρία», ενδεικτικό κι αυτό της πλήρους κυριαρχίας για πολλές δεκαετίες των πάσης φύσεως κρατικιστικών αντιλήψεων στην ελληνική κοινωνία.

Του Τάσου Ι. Αβραντίνη

Ο Γάλλος Φρεντερίκ Μπαστιά μαζί με τον επισης συμπατριώτη του Ιωάννη-Βαπτιστή Σαίη, υπήρξαν οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι της πολύ σημαντικής, αν και μάλλον άγνωστης στην Ελλάδα, φιλελεύθερης γαλλικής σχολής και από τους μεγαλύτερους οικονομολόγους της εποχής τους.

Οι φιλελεύθεροι Γάλλοι οικονομολόγοι, οργανωμένοι στη διάσημη Société d'économie politique, με τα έργα τους και μέσα από τις στήλες του θρυλικού οικονομολογικού περιοδικού Journal des économistes, επέκριναν καθόλη τη διάρκεια του 19^ου αιώνα με σφοδρότητα τόσο τη γερμανική ιστορική σχολή όσο και τις διάφορες σοσιαλιστικές θεωρίες της εποχής.

Η επίδρασή τους στην γαλλική οικονομική σκέψη ήταν τόσο μεγάλη, ώστε, όταν στο πρώτο μισό του 20^ου αιώνα κυριάρχησε σταδιακά στον υπόλοιπο κόσμο η κεϋνσιανή θεωρία, στη Γαλλία η φιλελεύθερη οικονομική σκέψη παρέμεινε ισχυρή και ιδιαιτέρως παραγωγική σε νέες ιδέες.

Σπουδαίοι οικονομολόγοι της Φιλελεύθερης σχολής στη Γαλλία υπήρξαν  τον 19^ο αιώνα μεταξύ άλλων οι Ντανογιέρ, Mολιναρί, Ρόσι, Μπελιέ, Σεβαλιέ, Γκιγιό, Γκαρνιέ και τον εικοστό αιώνα οι Ραφαλόβιτς, Φοβίλ, Στουρμ,  Ντεσάμπ, Κολσόν, Μαλενβό και άλλοι.

Ο Μπαστιά βρέθηκε γύρω στο 1842 στην Αγγλία σε μια περίοδο κατά την οποία η χώρα συγκλονίζεται από ταραχώδεις διαδηλώσεις στους δρόμους του Λονδίνου και άλλων πόλεων υπέρ του ελεύθερου εμπορίου.

Στις διαδηλώσεις εκείνες πρωτοστατούσαν οι λιγότερο εύπορες κοινωνικές ομάδες και οι φοιτητές. Ηγέτης των ξεσηκωμένων ήταν ο φιλελεύθερος Ρίτσαρντ Κόμπντεν.

Το σημαντικότερο σύνθημα στα χείλη των διαδηλωτών ήταν το «φθηνό πρωινό». Αίτημα των διαδηλωτών ήταν η κατάργηση κάθε προστατευτισμού στο εμπόριο και των δασμών που είχαν επιβληθείς στις εισαγωγές καλαμποκιού και σιτηρών.

Το αίτημα ικανοποιήθηκε. Η φθηνή τροφή επέτρεψε τη μετακίνηση μεγάλου τμήματος των φτωχών τμημάτων του πληθυσμού από τις αγροτικές περιοχές στις πόλεις.

Το νέο εργατικό δυναμικό ζώντας στις πόλεις σε συνθήκες απείρως καλύτερες από την προηγούμενη κατάστασή του, στελέχωσε τη βιομηχανία και η βρετανική οικονομία σε μικρό χρονικό διάστημα μπόρεσε να ανακάμψει και να γνωρίσει πρωτόγνωρους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης.

Ο Μπαστιά κατά την παραμονή του στην Αγγλία γνωρίστηκε με τον Κόμπντεν και ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του κινήματος υπέρ της ελευθερίας του εμπορίου.

Τότε συνειδητοποίησε, ότι η σημαντικότερη επίπτωση της κατάργησης των δασμών δεν ήταν τόσο το οικονομικό αποτέλεσμα.

Από την οπτική του Μπαστιά η ελευθερία του εμπορίου είχε επιπτώσεις στη συνολική ελευθερία του ατόμου καθώς του επέτρεπε να αποφασίζει για τη ζωή του και να χρησιμοποιεί, όπως αυτό επιθυμεί τις ικανότητές του.

Λίγα χρόνια μετά την επιστροφή του στη Γαλλία ο Μπαστιά συμμετέσχε στην ίδρυση της «Ένωσης για την ελευθερία του εμπορίου» (1846) και έγινε τακτικός συντάκτης του περιοδικού της «Ελεύθερο – Εμπόριο». Η συγγραφική του παραγωγή ξεκινά to 1844 και σταματά το 1850 με τον ξαφνικό θάνατό του στη Ρώμη.

Στο διάστημα αυτό ο Μπαστιά υπήρξε ακαταπόνητος, τόσο ως συγγραφέας όσο και ως ακτιβιστής της ελευθερίας, κάνοντας περιοδείες σε όλες τις πόλεις της Γαλλίας και μιλώντας σε δημόσιες συγκεντρώσεις, σε συνελεύσεις φοιτητών και εργατών, στους μαθητές των σχολείων, στις νεοϊδρυόμενες φιλελεύθερες οικονομικές ενώσεις για τα αγαθά της ελεύθερης οικονομίας και τα κακά του προστατευτισμού.

Η αντίκρουση των φιλοπροστατευτικών αντιλήψεων, των «οικονομικών σοφισμάτων», όπως τις αποκαλούσε, υπήρξε από μέρους του Μπαστιά πλήρης και αρκετά αποτελεσματική.

«Μόλις έβλεπε το πρωί κάποιο φιλοπροστατευτικό δημοσίευμα, έπιανε αμέσως τη γραφίδα του για να το ανατρέψει χωρίς να σκέπτεται καν να προγευματίσει (...)», παρατηρεί ο μαθητής και βιογράφος του Μπαστιά, Ρ. Ντε Φοντενέι στην επτάτομη έκδοση όλων των έργων του από τον επίσης μαθητή και φίλο του Παγιολέ (1865). Μαζί με όλα αυτά παρέδιδε και ιδιωτικά μαθήματα πολιτικής οικονομίας στην αίθουσα Ταράν στο Παρίσι.

Ο Μπαστιά μετά την επανάσταση του 1848 εξελέγη βουλευτής. Τα νέα του καθήκοντα δεν τον εμπόδισαν να υπερασπίζεται με όλη τη δύναμη που απέμενε στο εξασθενημένο σώμα του αλλά και με αισιοδοξία τις ιδέες της ελευθερίας εναντίον του προστατευτισμού, του σοσιαλισμού και κάθε κρατικής επέμβασης στην οικονομική ζωή.

Για το σημαντικό έργο του και αυτή του την αισιοδοξία σε συνδυασμό με το γλαφυρό ύφος και το σπινθηροβόλο πνεύμα, με το οποίο διάνθιζε τις σκέψεις του ο Μπαστιά υπήρξε και πέρα από τα σύνορα της Γαλλίας δημοφιλέστατος.

Μπορεί κανείς να απολαύσει τη δηκτική ειρωνεία του Μπαστία στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των υποστηρικτών του προστατευτισμού, διαβάζοντας λ.χ. την παρομοίωση, με την οποία τους εμφάνιζε να ζητούν προστασία από τις ηλιακές ακτίνες προκειμένου να επωφεληθούν οι Γάλλοι κηροπλάστες.

Σε άλλη απολαυστική παρομοίωσή του, οι «προστατευτιστές» ζητούν την κατασκευή σιδηροδρομικών σηράγγων με δαπάνη εκατομμυρίων φράγκων αλλά ταυτοχρόνως την τοποθέτηση στα στόμια αυτών αυστηρών τελωνοφυλάκων που θα εμποδίζουν την ελεύθερη διέλευση των εμπορευμάτων.

Η ανάλυση του Μπαστιά εναντίον του προστατευτισμού είναι σήμερα περισσότερο επίκαιρη παρά ποτέ, τη στιγμή που παρατηρείται μια έξαρση στην επιβολή νέων δασμών, οι οποίοι υπονομεύουν ευθέως την ολοκλήρωση της παγκοσμιοποίησης και κατ΄επέκταση τη διαφύλαξη της παγκόσμιας ειρήνης.

Η επιβολή δασμών από τις ανεπτυγμένες χώρες είναι μια κεκαλυμμένη φορολογία των καταναλωτών τους, μια αδικία εις βάρος των φτωχώτερων στρωμάτων του πληθυσμού τους υπέρ ορισμένων προνομιούχων παραγωγών τους.

Η χειρότερη επίπτωση των δασμών ωστόσο εκ μέρους των ανεπτυγμένων χωρών είναι η εξαθλίωση των αναπτυσσόμενων χωρών του τρίτου κόσμου, σε εκείνους ακριβώς τους τομείς που οι τελευταίες διαθέτουν συγκριτικό πλεονέκτημα (γεωργία, τρόφιμα και μεταποιητική βιομηχανία).

Ίσως η αγροτική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ένας περίπλοκος συνδυασμός δασμών και επιδοτήσεων) αλλά και η αντίστοιχη των Ηνωμένων Πολιτειών να συνιστούν τις πλέον επικίνδυνες από τις πολιτικές δασμών.

Σύμφωνα με μια εξαιρετική μελέτη (2003) των οικονομολόγων Μπράουν, Ντέρντορφ και Στερν «Οι επιπτώσεις της πολυεθνικής παραγωγής στους μισθούς και στις συνθήκες εργασίας στις αναπτυσσόμενες χώρες» η μείωση των δασμών στα προϊόντα των αναπτυσσόμενων χωρών κατά το ένα τρίτο θα οδηγούσε αύξηση της παγκόσμιας ευημερίας τουλάχιστον κατά εξακόσια δισεκατομμύρια δολάρια.

Η πολιτική όμως του προστατευτισμού έχει μια ακόμη τραγική επίπτωση· οδηγεί σε μαζική αύξηση των μεταναστευτικών ροών από τις αναπτυσσόμενες χώρες προς την Ε.Ε. και τις ΗΠΑ. Ας αναρωτηθούμε πόσοι άνθρωποι πεθαίνουν από υποσιτισμό στον τρίτο κόσμο εξαιτίας των δασμών των ανεπτυγμένων κρατών.

Για τους οικονομικά εξαθλιωμένους μετανάστες που ζητούν εναγωνίως στέγη στις ανεπτυγμένες χώρες, κύριος υπαίτιος είναι λοιπόν η πολιτική του προστατευτισμού. Έχει έρθει η ώρα να ξαναδιαβάσουμε προσεκτικά τον Μπαστιά.

Ο Φιλελεύθερος και το ΚΕΦΙΜ κάνουν σήμερα την αρχή.