Σε μια εποχή κατά την οποία οι επενδυτές αναζητούν εναλλακτικές τοποθετήσεις πέρα από μετοχές, ομόλογα και ακίνητα, τα έργα τέχνης συγκεντρώνουν ενδιαφέρον ως περιουσιακά στοιχεία που μπορούν να διατηρήσουν ή να αυξήσουν την αξία τους. Ωστόσο, πρόκειται για μια αγορά με ιδιαίτερους κανόνες, περιορισμένη ρευστότητα και σημαντικούς κινδύνους.

Μια παγκόσμια αγορά με ισχυρή οικονομική δραστηριότητα

Η διεθνής αγορά τέχνης περιλαμβάνει γκαλερί, δημοπρασίες, ιδιωτικές πωλήσεις, εκθέσεις, μουσεία και εξειδικευμένες υπηρεσίες. Οι συναλλαγές δεν περιορίζονται στα έργα των μεγαλύτερων δημιουργών, αλλά επεκτείνονται στη φωτογραφία, στη γλυπτική, στη χαρακτική και στη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή.

Η οικονομική δραστηριότητα δημιουργεί ένα ευρύτερο οικοσύστημα επιχειρήσεων, από συμβούλους επενδύσεων και ασφαλιστικές εταιρείες μέχρι μεταφορικές επιχειρήσεις, συντηρητές και οργανωτές εκθέσεων. Παράλληλα, οι μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις λειτουργούν ως σημεία συνάντησης κεφαλαίων και συλλεκτών από διαφορετικές χώρες.

Γιατί οι πλούσιοι επενδύουν σε έργα τέχνης

Για πολλούς εύπορους επενδυτές, η απόκτηση έργων τέχνης αποτελεί μέρος της στρατηγικής διαφοροποίησης της περιουσίας τους. Ένα σημαντικό έργο μπορεί να συνδυάζει αισθητική αξία, κοινωνικό κύρος και την προσδοκία μελλοντικής υπεραξίας.

Σε αντίθεση με μια τραπεζική κατάθεση, ένα έργο τέχνης δεν προσφέρει προκαθορισμένη απόδοση. Η τιμή του εξαρτάται από τη φήμη του δημιουργού, τη σπανιότητα, την κατάσταση διατήρησης, την προέλευση και τη ζήτηση της αγοράς. Επιπλέον, οι προτιμήσεις των συλλεκτών μπορούν να μεταβληθούν, επηρεάζοντας σημαντικά τις αποτιμήσεις.

Πώς ένας πίνακας αποκτά αξία εκατομμυρίων

Η αξία ενός έργου δεν καθορίζεται μόνο από το υλικό του κόστος ή τον χρόνο που χρειάστηκε για τη δημιουργία του. Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν η ιστορική σημασία, η αναγνώριση του καλλιτέχνη, οι προηγούμενες εκθέσεις και η παρουσία του σε σημαντικές συλλογές.

Όταν ένα έργο σπάνια εμφανίζεται προς πώληση και υπάρχει ισχυρός ανταγωνισμός μεταξύ συλλεκτών, η τελική τιμή μπορεί να ξεπεράσει τις αρχικές εκτιμήσεις. Αντίθετα, ακόμη και ένα ακριβό έργο μπορεί να δυσκολευτεί να βρει αγοραστή όταν περιορίζεται το επενδυτικό ενδιαφέρον.

Οι κίνδυνοι πίσω από τις υψηλές αποδόσεις

Η αγορά τέχνης δεν λειτουργεί όπως το χρηματιστήριο. Δεν υπάρχει συνεχής διαπραγμάτευση ούτε μία ενιαία, διαφανής τιμή για κάθε έργο. Η πώληση μπορεί να απαιτήσει μήνες, ενώ οι προμήθειες δημοπρασιών, η ασφάλιση, η φύλαξη και η συντήρηση μειώνουν την πραγματική απόδοση.

Επιπλέον, η αυθεντικότητα και η τεκμηριωμένη προέλευση αποτελούν κρίσιμα ζητήματα. Ένας επενδυτής που αποκτά έργο χωρίς επαρκή έλεγχο μπορεί να αντιμετωπίσει οικονομικές απώλειες ή δυσκολίες μεταπώλησης. Για τον λόγο αυτό, η εξειδικευμένη αξιολόγηση είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα στις ακριβές συναλλαγές.

Η ελληνική αγορά και οι νέες ευκαιρίες

Στην Ελλάδα, η αγορά τέχνης συνδέεται με ένα ισχυρό πολιτιστικό υπόβαθρο και με τη δραστηριότητα γκαλερί, οίκων δημοπρασιών και ιδιωτικών συλλογών. Το ενδιαφέρον για καταξιωμένους Έλληνες δημιουργούς συνυπάρχει με τη σταδιακή ανάδειξη νεότερων καλλιτεχνών που επιδιώκουν διεθνή παρουσία.

Η οικονομική διάσταση δεν περιορίζεται στην αγοραπωλησία έργων. Εκθέσεις, πολιτιστικές διοργανώσεις και συλλογές μπορούν να ενισχύσουν τον τουρισμό, την τοπική επιχειρηματικότητα και την προβολή μιας πόλης. Έτσι, η τέχνη λειτουργεί και ως παράγοντας οικονομικής ανάπτυξης.

Μπορεί η τέχνη να γίνει επένδυση για περισσότερους;

Η πρόσβαση στην αγορά δεν απαιτεί πάντοτε εκατομμύρια ευρώ. Υπάρχουν έργα νέων δημιουργών, χαρακτικά και φωτογραφίες με πολύ χαμηλότερες τιμές από εκείνες που καταγράφονται στις μεγάλες διεθνείς δημοπρασίες.

Ωστόσο, η αγορά ενός προσιτού έργου δεν εγγυάται μελλοντικό κέρδος. Για τον μικρό επενδυτή, η πιο συνετή προσέγγιση είναι η γνώση της αγοράς, η επιλογή έργων με προσωπικό ενδιαφέρον και η αποφυγή προσδοκιών για γρήγορες αποδόσεις.

Η τέχνη μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας διαφοροποιημένης περιουσίας, αλλά δύσκολα υποκαθιστά τις παραδοσιακές επενδύσεις. Η πραγματική ιδιαιτερότητά της βρίσκεται στο γεγονός ότι συνδυάζει ένα οικονομικό περιουσιακό στοιχείο με μια πολιτιστική αξία που δεν μπορεί πάντοτε να αποτυπωθεί σε αριθμούς.

Η κρίση ήταν διεθνής. Στις ΗΠΑ, οι πωλήσεις υποχώρησαν κατά 9% σε ετήσια βάση, ενώ στην Κίνα καταγράφηκε πτώση 31%, φτάνοντας στα χαμηλότερα επίπεδα από το 2009. Η Γαλλία σημείωσε πτώση στις πωλήσεις κατά 10%, η Γερμανία 4%, η Ιταλία 10% και η Νότια Κορέα 15%. «Δεν μπορώ να ωραιοποιήσω τα ευρήματα», δηλώνει η Κλερ Μακ Άντριου, ιδρύτρια της εταιρείας ερευνών Arts Economics και συγγραφέας της έκθεσης. «Ήταν μια δύσκολη χρονιά σε όλες τις μεγάλες αγορές».

Πρόκειται για τη δεύτερη συνεχόμενη χρονιά με αρνητικό πρόσημο στον χώρο της τέχνης, ο οποίος φαίνεται να περνά κρίση ταυτότητας. Οι συλλέκτες αντιδρούν στις υπερβολικά φουσκωμένες τιμές, ενώ η σύγχρονη τέχνη αντιμετωπίζεται πλέον ως χωρίς ξεκάθαρη κατεύθυνση. Οι αγοραστές απομακρύνονται από «καυτά» ονόματα καλλιτεχνών, που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν άτρωτοι.

Η μόνη θετική εξέλιξη στην έκθεση αφορά τον όγκο συναλλαγών, ο οποίος αυξήθηκε κατά 3% σε ετήσια βάση, κυρίως λόγω της αύξησης πωλήσεων αντικειμένων χαμηλότερης τιμής, παραδείγματος χάρη, έξι ψηφίων ή και χαμηλότερα. «Αυτό που παρατηρούμε είναι μια διαδικασία εκδημοκρατισμού της αγοράς τέχνης», εξηγεί ο Πολ Ντονοβάν, επικεφαλής οικονομολόγος της UBS Global Wealth Management. «Οι πωλήσεις αυξάνονται αριθμητικά, αλλά η συνολική αξία τους δεν ακολουθεί ανάλογη πορεία».

Αλλαγή σκυτάλης στους συλλέκτες

Αν και οι πωλήσεις μειώθηκαν, «περίπου 58 δισ. δολάρια αξίας έργων τέχνης πουλήθηκαν πέρσι», σύμφωνα με τον Νόα Χόροβιτς,CEO της Art Basel. Ωστόσο, προσθέτει ότι η αγορά παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητη στην ψυχολογία: «Ο ένας κοιτάει τον άλλο για να… διαβάσει τα σημάδια, για το πού κατευθύνεται η αγορά – και τα σημάδια δεν είναι ενθαρρυντικά».

Ένας δείκτης αυτής της αβεβαιότητας είναι η υψηλή «ανακύκλωση» πελατών. Παρότι οι έμποροι τέχνης πούλησαν 6% λιγότερο σε αξία σε σχέση με το 2023, έτος κατά το οποίο ήδη είχε ήδη παρατηρηθεί πτώση 3% σε σχέση με το 2022, το 44% των αγοραστών ήταν νέοι πελάτες. Αυτό δείχνει ότι μεγάλο μέρος της παραδοσιακής πελατειακής βάσης έχει αποσυρθεί.

«Πολλοί από τους συλλέκτες που καθόρισαν τον ρυθμό της αγοράς την τελευταία 30ετία είτε έχουν αποβιώσει, είτε δεν αγοράζουν πια με την ίδια ένταση, ενώ τα παιδιά τους έχουν διαφορετικά ενδιαφέροντα», σχολιάζει ο Χόροβιτς.

Η κατάρρευση των υψηλών τιμών

Σύμφωνα με το Bloomberg, όταν εμφανίζονται νέοι αγοραστές, φαίνεται πως δεν έχουν τη διάθεση να ξοδέψουν, όσο οι προκάτοχοί τους. Οι δημόσιες και ιδιωτικές πωλήσεις των μεγάλων οίκων δημοπρασιών υποχώρησαν κατά 20% σε αξία, παρότι ο αριθμός των συναλλαγών αυξήθηκε κατά 4%.

Το ίδιο μοτίβο επικρατεί και στις γκαλερί. Mία μέση γκαλερί πούλησε 75 έργα μέσα στο 2024, ίδιος αριθμός με το 2023. Όμως, οι μεγάλες γκαλερί είχαν μόλις 89 σημαντικούς πελάτες, από 164 το προηγούμενο έτος – πτώση άνω του 45%. Το 1/3 των πωλήσεών τους ήταν κάτω από 50.000 δολάρια, ενώ το 60% κάτω από 250.000 δολάρια. Μόνο το 2% των συναλλαγών τους ξεπέρασε το 1 εκατ., σε σχέση με 4% το 2021.

Η έκθεση έρχεται σε μια περίοδο που η αγορά τέχνης αντιμετωπίζει επιπλέον πιέσεις από ενδεχόμενους δασμούς και την αστάθεια των χρηματαγορών.

Παράλληλα, το λειτουργικό κόστος των γκαλερί έχει αυξηθεί σημαντικά. Το 43% ανέφερε πως ήταν λιγότερο κερδοφόρες σε σχέση με πέρυσι, αυξημένο κατά 11% από το 2022. Και ενώ η έκθεση δημοσιεύεται από την Art Basel, τονίζεται η αυξανόμενη δυσαρέσκεια των εμπόρων για τις art fairs. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά: «Το κόστος συμμετοχής σε εκθέσεις έχει εκτοξευθεί, και παρότι αυξάνονται οι επισκέπτες, οι πραγματικοί αγοραστές μειώνονται».

Μαύρα σύννεφα στον ορίζοντα για το 2025

Ακόμα και πριν γίνουν πρωτοσέλιδα οι δασμοί, οι επαγγελματίες του κλάδου εμφανίζονταν ήδη απαισιόδοξοι για το 2025. Μόνο το 19% των μεγάλων dealers ανέμενε αύξηση των πωλήσεων. Συνολικά, το 47% ευελπιστεί σε σταθερότητα, το 33% προβλέπει άνοδο – μείωση 3% από πέρσι – και το 19% προβλέπει πτώση (αύξηση 3%).

Στα μεσαίου μεγέθους auction houses, μόλις το 15% προβλέπει αύξηση πωλήσεων, ενώ το 40% αναμένει πτώση. «Θα ήθελα να μπορούσα να πω κάτι πιο θετικό, αλλά αυτή είναι η πραγματικότητα της αγοράς αυτή τη στιγμή», καταλήγει η Μακ Άντριου. «Ίσως μας εκπλήξει και ανακάμψει».