Του Aθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Η δε Δύση τι να πει όταν η μισή Ελλάδα ναι μεν τσεπώνει τα λεφτά της αλλά σε ποσοστό πάνω από 50% πτύει στις αξίες της. Σήμερα όμως γιατί συγκεκριμένα κέντρα θέλουν να δημιουργήσουν κρίση στην Ελλάδα και κυρίως να αμαυρώσουν την εικόνα Μητσοτάκη και δυο – τριών στελεχών της Νέας Δημοκρατίας;

Πρώτον υπάρχουν ισχυρές οικονομικές και συντεχνιακές κοινωνικές δυνάμεις που δεν θέλουν ισχυρά κόμματα εξουσίας, με πρωθυπουργούς που να είναι εξίσου ισχυροί. Οι ίδιοι παράγοντες, δεν θα ήθελαν ο Κυρ. Μητσοτάκης να ανανεώσει το κομματικό σύστημα με έναν ευρύτερο ισχυρό κεντροδεξιό πολιτικό σχηματισμό. Μια Βουλή με πολλούς φαιδρούς λαϊκιστές και γελωτοποιούς, εξυπηρετεί καλύτερα συμφέροντα που βλέπουν τη χώρα ως φέουδο.

Και δεν είναι λίγα αυτά τα τελευταία και όχι απαραιτήτως γνωστά. Υπάρχουν για παράδειγμα συντεχνίες στην Ελλάδα που έχουν προκαλέσει ζημιές στη χώρα και κάθε άλλο παρά μεγάλα κεφάλαια υπηρετούν.

Στις μέρες μας, οι συντεχνίες αυτές, λόγω ψηφιακής επανάστασης έχουν ευρεία πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα και είναι οι κατ’ εξοχήν φορείς παραπληροφόρησης και συκοφαντίας.

Πρόκειται για βρωμερά από κάθε άποψη κυκλώματα, που επιβιώνουν μέσω εκβιασμών και ακατάσχετης χυδαιολογίας. Παράλληλα δε έχουν προκαλέσει και ανήκεστες βλάβες στην ελληνική δημοσιογραφία, εξευτελίζοντας κυριολεκτικά την αποστολή της.

Δυστυχώς δε, το φαινόμενο δεν είναι μόνον ελληνικό. Τείνει να γίνει παγκόσμιο και ήδη εξαπλώνεται σε χώρες με γεωπολιτικό βάρος όπως η Αμερική.Μέσα λοιπόν σε ένα κλίμα λαικισμού και γεωπολιτικής αβεβαιότητας, στημένες ειδήσεις και κατασκευασμένα από τεχνητή νοημοσύνη γεγονότα μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές πολιτικές και κοινωνικές ζημιές.

Και αυτό είναι που φοβάται ο Έλληνας πρωθυπουργός. Μια «δολοφονία της προσωπικότητάς του», όπως συνέβη στη Γαλλία με τον Φρανσουά Φιγκόν, το Ζισκόρ ντ’ Εσταίν, τον Νικολά Σαρκοζύ και τον Πιερ Μπερεγκοβουά, μπορεί να συμβεί και στην Ελλάδα, με αφετηρία δημοσιογραφικά καταγώγια που είναι σε όλους γνωστά.

Αυτός είναι και ο λόγος, που όπως έγραψε στα «Νέα Σαββατοκύριακο» η Ελένη Ευαγγελοδήμου, σε εξαιρετικό άρθρο της, η κυβέρνηση θα πάρει μέτρα κατά των deepfakes, ήτοι κατά συκοφαντικής παραπληροφόρησης που χρησιμοποιείται με τη συμβολή Τεχνητής Νοημοσύνης.

Στο πλαίσιο αυτό, η δημοσιογράφος των «Νέων», στο φύλλο της 9ης Αυγούστου έγραψε: «...Το ζήτημα των εικόνων, των βίντεο και των ηχογραφήσεων, που παράγονται με ΑΙ, στην κατεύθυνση αλλοίωσης της πραγματικότητας έως εξαπάτησης του κοινού έχουν θορυβήσει και την Αθήνα. «Φανταστείτε το Σάββατο πριν από την Κυριακή των εκλογών, που έχουν πάψει οι προεκλογικές δραστηριότητες: κυκλοφορεί ξαφνικά ένα ηχητικό ή ένα deepfake βίντεο, διαδίδεται παλιού και δεν υπάρχει τρόπος αντίδρασης» έλεγε ο Κυριάκος Μητσοτάκης τον χειμώνα του 2024 από τη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου σε ειδική εκδήλωση εταιρειών τεχνολογίας για την καταπολέμηση της παραπλανητικής χρήσης της ΑΙ.

Πριν από μερικές εβδομάδες, ο Πρωθυπουργός επανήλθε στο θέμα, συνομιλώντας με τον καθηγητή και πρόεδρο της Συμβουλευπκής Επιτροπής για την τεχνητή νοημοσύνη, Κωνσταντίνο Δασκαλάκη. «Πρέπει ως πολιτικός να έχω προστασία των δικών μου πνευματικών δικαιωμάτων, της εικόνας μου, του προσώπου μου, όταν κάποιος με χρησιμοποιεί χωρίς να με ρωτάει; Μιλάμε για πνευματικά δικαιώματα. Εμείς έχουμε και το μειονέκτημα ότι όσο πιο πολύ σε έχουν βιντεοσκοπήσει και φωτογραφίσει τόσο πιο ακριβός είναι και η αναπαράσταση» είπε και ανοιχτά εξέφρασε την ανησυχία της κυβέρνησης ενόψει των εθνικών εκλογών: «Φοβάμαι ότι πια θα είναι τέτοια η σύγχυση για το τι είναι πραγματικό, που στο τέλος θα δημιουργείται μία τεράστια αναταραχή».

Έγκυρες πηγές αναφέρουν ότι οι συζητήσεις στο παρασκήνιο για δραστική παρέμβαση κατά των deepfakes είναι προχωρημένες με στόχο να συνταχθεί το συντομότερο νομοσχέδιο περί κατοχύρωσης της πνευματικής ιδιοκτησίας στο πρόσωπο και στη φωνή - κάτι σαν copyright προσώπου. Αυτό δείχνει και το γεγονός ότι προγραμματίζονται για τον Σεπτέμβριο ραντεβού κυβερνητικών στελεχών με τεχνοκράτες και κυβερνητικά στελέχη της Δανίας στην Αθήνα.

Το σκανδιναβικό μοντέλο για την προστασία από τα deepfakes υπάρχει και η ελληνική πλευρά επιδιώκει προσαρμογή της δανέζικης τεχνογνωσίας στα ελληνικά δεδομένα.

Οι Δανοί είναι οι πρώτοι στην Ευρώπη που παρεμβαίνουν νομοθετικά για την αντιμετώπιση των ψηφιακών απομιμήσεων της ταυτότητας των ανθρώπων (με εξαίρεση τις περιπτώσεις σάτιρας), αλλάζοντας τη νομοθεσία περί πνευματικών δικαιωμάτων...».

Και αυτό την άποψη αυτή, οι συμβουλές τους σίγουρα θα είναι χρήσιμες στον Πρωθυπουργό. Στην Ελλάδα, κάθε υπουργείο έχει πάρει οδηγία να ενσωματώνει στη στρατηγική και τις πολιτικές του τις εξελίξεις στην ΑΙ ενώ για τις επαφές σε πρώτη φάση με τους Δανούς κινητοποιείται ο ειδικός γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού και συντονιστής της Επιτροπής για την τεχνητή νοημοσύνη Γιάννης Μαστρογεωργίου, με αρκετά υπουργεία επί ποδός - όπως το Εσωτερικών, το Παιδείας, το Πολιτισμού κ.ά.

«Πάμε προς τις εκλογές της ΑΙ και των δυσδιάκριτων fake news», λέει χαρακτηριστικά κυβερνητικός παράγοντας, επισημαίνοντας τη σημασία εκπαίδευσης του εκλογικού σώματος και συνολικά της κοινωνίας σχετικά με κακόβουλες δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης.

«Είναι κρίμα η Ελλάδα να έχει σοβαρό πρόβλημα πολιτικού προσωπικού», μου απάντησε. «Ιδιαίτερα στο επίπεδο της αντιπολίτευσης», συνέχισε, τονίζοντας ότι άκουσε κατηγορίες, απειλές και τσιτάτα για τρέχοντα θέματα, αλλά περί λύσεων και προτάσεων ουδείς λόγος.

Του Aθ. Χ. Παπανδρόπουλου

Ωστόσο τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα είναι κρίσιμα για την πορεία της στον κόσμο που αλλάζει, με την ίδια περί άλλα να.... τυρβάζει. Για παράδειγμα, την ώρα που πολύς λόγος γίνεται για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, καμιά νύξη δεν ακούσαμε για τη χρησιμοποίηση και απόδοση των 165 δισ. ευρώ επιδοτήσεων και δωρεάν παροχών που η Ελλάδα δέχτηκε στα 44 χρόνια συμμετοχής της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το ποσό αυτό, διαχρονικά αντιπροσωπεύει περίπου 2% του ΑΕΠ μας και σύμφωνα με αρκετές εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, η χρησιμοποίηση του είναι από πολλές πλευρές προβληματική σε βαθμό που δεν τιμά τη χώρα.

Μια χώρα εξάλλου η οποία για να κάνει «ντα» την ΕΕ, το 2015, στο τότε ακαταλαβίστικο ως προς το στόχο του δημοψήφισμα ψήφιζε και την έξοδο από αυτήν, ζητιανεύοντας προκαταβολικά 5 δισ. δολάρια. από τον Πούτιν, για να ξαναγυρίσει στην εξευτελισμένη διεθνώς...... δραχμή. Επρόκειτο για μια γελοία πολιτική συμπεριφορά, η οποία δεν τιμά την μακραίωνη ελληνική ιστορία και τη συμμετοχή της στην παγκόσμια πνευματική ζωή. Ευτυχώς δε, ο τότε πρωθυπουργός, κάνοντας στροφή 180ο άλλαζε το «ναι» σε «όχι» και η χώρα απέφυγε την πιο δραματική εκείνη την εποχή πτώχευση, που είχε επιλέξει ο δήθεν «σοφός» λαός της. Ο οποίος σήμερα ασχολείται με τα τότε άνευ σημασίας πρακτικά του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών, τα οποία δεν έχουν τίποτε να προσφέρουν σε τετελεσμένα γεγονότα.

Αντιθέτως, τεράστιο ενδιαφέρον θα είχαν τα πρακτικά της συζήτησης Τσίπρα – Γιούνκερ για το μέλλον της χώρας στις Βρυξέλλες λίγες ημέρες αργότερα, στα οποία καταγράφονται και οι λόγοι της υπογραφής του τρίτου μνημονίου, το οποίο υπό τις συνθήκες της τότε περιόδου, έσωσε την Ελλάδα από βέβαιη καταστροφή.

Σε κάθε περίπτωση, από τα πρακτικά αυτά, θα μαθαίναμε το περίφημο σεμινάριο που ο τότε εκ Λουξεμβούργου πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έκανε στον Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος τελικά συνειδητοποίησε ότι για το καλό της χώρας, έκανε αυτό που έπρεπε να κάνει.

Σήμερα όμως, το πραγματικό πολύτιμο ερώτημα είναι αν η παρούσα χωρίς αντίπαλο κυβέρνηση, έκανε και αυτή από το 2019 και μετά αυτά που έπρεπε να κάνει.

Ενώ η κυβέρνηση έδειξε ετοιμότητα και αποτελεσματικότητα στις περιπτώσεις της πανδημίας Covid-19 και της μεταναστευτικής εισβολής από την Τουρκία, προχώρησε επιτυχώς και σε κρίσιμες τεχνολογικές μεταρρυθμίσεις ψηφιακού χαρακτήρα, σταδιακά όμως, χωρίς εμφανή αιτία, άρχισε να «χάνει τη μπάλα».

Στο πλαίσιο αυτό, αν και κέρδισε πανηγυρικά τις εκλογές του 2023, λίγα πράγματα έχουν γίνει σε κρίσιμους τομείς της κοινωνικής και οικονομικής ζωής της χώρας και που είναι:

- η Δικαιοσύνη,

- η Παιδεία,

- η Γραφειοκρατία,

- η Υγεία,

- οι Μεταφορές,

- η Πελατοκρατία,

- η Ανταγωνιστικότητα/ Παραγωγικότητα και

- ο Πολιτισμός, που έπρεπε να είναι τεράστιο συγκριτικό πλεονέκτημα για την Ελλάδα.

Επίσης στο μέτρο που αναπτυγμένες και όχι μόνον χώρες έχουν ήδη ανοίξει την πόρτα της ψηφιακής εποχής και της Τεχνητής Νοημοσύνης, η Ελλάδα δείχνει να ασθμαίνει, να υποχωρεί δημογραφικά και να χάνει το τρένο της νέας εποχής.

Μια νέα εποχή, στη διάρκεια της οποίας θα πραγματοποιηθούν θεαματικές και όχι λιγότερο επικίνδυνες γεωπολιτικές μεταβολές, με παράλληλη μεταφορά στο προσκήνιο της ισχύος, ως εργαλείου έγκυρης παρουσίας, στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Ακόμα χειρότερα, στην Ελλάδα, οι κυρίαρχες ιδεολογίες είναι ακόμα αυτές των σκοτεινών χρόνων του 20ου αιώνα, φαινόμενο που παίζει καθοριστικό ρόλο στην αντίληψη της πραγματικότητας. Και αυτό το βλέπει κανείς από τις προτεραιότητες που κυριαρχούν στην επικαιρότητα και τους ανθρώπους που τις εκφράζουν Όσο για τα μέλλοντα να συμβούν, είναι προβλέψιμα και όχι προς το καλύτερο, αν λάβουμε υπόψη μας την φυγή από την χώρα των πιο ταλαντούχων και δημιουργικών ανθρώπων της

Και αυτό είναι ότι το χειρότερο θα μπορούσε να συμβεί τώρα που ανατέλλει η εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης και ότι άλλο ήθελε ακολουθήσει με αφετηρία το γεγονός αυτό..

του Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Η όποια προσαρμογή, για να πετύχει, απαιτεί βελτίωση των ανθρώπινων δεξιοτήτων. Αυτή η βελτίωση όμως συναρτάται κάποιων κρίσιμων ιδιοτήτων. Τουλάχιστον αυτό προκύπτει από την έκθεση "Global Marketing Jobs Outlook, Fall 2024" του Linkedln.

Κατά την έκθεση, η οποία έστω και θεωρητικά, καταγράφει μια πραγματικότητα, οι B2B marketers, οι οποίοι βιώνουν μια άνευ προηγουμένου περίοδο αλλαγών εξαιτίας των εξελίξεων στο χώρο της τεχνητής νοημοσύνης, θα πρέπει να επενδύσουν στη οικοδόμηση ανθρώπινων σχέσεων ώστε να επιτύχουν, καθώς η δημιουργία συνεργασιών μετατρέπεται όλο και πιο γρήγορα σε βασική δεξιότητα.

«Για να είναι επιτυχημένοι, οι Β2Β marketers πρέπει να καλλιεργούν σχέσεις και να τις φροντίζουν υπομονετικά. Σε αυτή την οικονομία, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να κλείσει μια πώληση, αλλά να δημιουργηθούν μόνιμες συνεργασίες που βασίζονται στη διαφάνεια, στην εμπιστοσύνη και στο αμοιβαίο όφελος. Ο, Β2Β marketers πρέπει να είναι κάτι περισσότερο από απλοί πάροχοι υπηρεσιών, πρέπει να είναι έμπιστοι σύμβουλο που κατανοούν τις μοναδικές προκλήσεις από τους στόχους των πελατών τους», ανέφερε χαρακτηριστικά η Tequia Burt, επικεφαλής του LinkedIn Marketing Collective και Linkedln for Marketing Blog, συμπληρώνοντας: «Καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται όλο και περισσότερο, οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες και οι κοινωνικές ικανότητες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία στον κόσμο της εργασίας». Οι ανθρώπινες δεξιότητες, στις οποίες συνηθίζουμε να μη δίνουμε σημασία, χαρακτηρίζοντας τις «ήπιες», είναι πολύ πιθανό να γίνουν οι πιο σημαντικές στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, κατέληξε η Burt.

Και δεν πέφτει έξω. Όπως επισημαίνεται στην έκθεση του LinkedIn, ο δυναμικός χαρακτήρας του επαγγέλματος του marketing είναι ο παράγοντας που καθιστά την καριέρα στο marketing τόσο συναρπαστική. Αλλά η έλλειψη ενός σταθερού κανόνα μπορεί, επίσης, να λειτουργήσει και αρνητικά. Σχεδόν τα τρία τέταρτα των επαγγελματιών του marketing (72%) δηλώνουν ότι αισθάνονται αμήχανοι από το πόσο γρήγορα αλλάζει η εργασία τους εξαιτίας, κυρίως, της ανόδου της τεχνητής νοημοσύνης, ενώ οι περισσότεροι από τους μισούς (53%) ανησυχούν μήπως μείνουν πίσω στην καριέρα τους λόγω των αλλαγών αυτών. Γενικά, υπάρχει η αίσθηση ότι αυτό που λειτουργούσε στο παρελθόν δεν θα λειτουργήσει και στο μέλλον, καθώς οι περισσότεροι από τους μισούς επαγγελματίες στο χώρο του marketing (57%), παγκοσμίως, συμφωνούν ότι η απλή στήριξη στην εμπειρία του παρελθόντος δεν αρκεί στο σημερινό, ταχέως μεταβαλλόμενο, περιβάλλον.

Και η πίεση μόνο αυξάνεται, με τους περισσότερους από τους μισούς επαγγελματίες του marketing (53%) παγκοσμίως να θεωρούν ότι οι προσδοκίες στην εργασία τους σήμερα είναι υψηλότερες από ποτέ. Επιπλέον, λίγο λιγότεροι από τους μισούς (46%) δεν είναι σίγουροι για το πώς να διαχειριστούν τις αλλαγές που συμβαίνουν στον εργασιακό χώρο. Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και η ανάγκη για αναβάθμιση των δεξιοτήτων τους, είναι οι κυρίες αιτίες που κρύβονται πίσω από την πίεση που αισθάνονται οι επαγγελματίες του marketing παγκοσμίως καθώς προσπαθούν να παρα-μείνουν μπροστά.

Αρκετοί από αυτούς έτσι, ανακαλύπτουν και αναγνωρίζουν την αξία της συνεχούς μάθησης. Έτσι, κατά την έκθεση, το 51% ίων επαγγελματιών του marketing παγκοσμίως αναζητούν καθοδήγηση σχετικά με τις δεξιότητες που απαιτούνται στο συνεχώς εξελισσόμενο εργασιακό τοπίο. Οι τρόποι με τους οποίους οι marketers σχεδιάζουν να διατηρήσουν το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα είναι η επίδειξη καινοτομίας και η παρακολούθηση των νέων τάσεων (42%), η συνεχής μάθηση για την ενίσχυση των δεξιοτήτων (37%), καθώς και η κατανόηση της νέας τεχνολογίας της τεχνητής νοημοσύνης και των εργαλείων τη (36%).

Σύμφωνα με το Β2Β Marketing Benchmark, πάνω από το ένα τρίτο των εργοδοτών δηλώνουν ότι εκτιμούν τις δεξιότητες έναντι της εκπαίδευσης όταν προσλαμβάνουν νέα ταλέντα.

Επιπλέον, η αμέσως επόμενη προτεραιότητά τους είναι να αναζητούν υποψηφίους με ισχυρές δημιουργικές δεξιότητες έναντι εκείνων με ισχυρές εξειδικευμένες/τεχνικές δεξιότητες. Στις ΗΠΑ (48%), στο Ηνωμένο Βασίλειο (39%) και στην Αυστραλία (41%), ένα υψηλότερο ποσοστό εργοδοτών δηλώνουν ότι είναι περισσότερο θετικοί στις δεξιότητες έναντι της εκπαίδευσης.

Στο ερώτημα όμως πώς μπορεί ένας άνθρωπος του μάρκετινγκ να αποκτήσει δεξιότητες χωρίς εκπαίδευση, επικρατεί του τάφου σιγή και αυτό, το λιγότερο που μπορούμε αν πούμε, είναι μάλλον ενοχλητικό.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου 

Ο αναγνώστης του, αν έχει στοιχειώδη φαντασία και διαύγεια, διαβάζοντας τις 600 σελίδες του ανακαλύπτει σε όλες τις διαστάσεις του το σύγχρονο ελληνικό δράμα. Δράμα το οποίο, βέβαια, ο Ρ. Τράϊβερς αγνοούσε όταν έγραφε το βιβλίο του, καθ’' όσον, όπως τονίζει στον ελληνικό πρόλογο του, έχει επισκεφθεί την χώρα μας μία μόνον φορά. Χαρακτηρίζει δε λίαν επιεικώς την εμπειρία του απελπιστική.

Τί περιγράφει, όμως, ο συγγραφέας στο όντως εντυπωσιακό βιβλίο του; Αναλύει με αριστοτεχνικό τρόπο γιατί λέμε ψέματα στους εαυτούς μας και στην συνέχεια εξηγεί γιατί η αυτοεξαπάτησή μας γίνεται εργαλείο εξαπάτησης των άλλων.

Άθελά του, έτσι, ο συγγραφέας δίνει τα κλειδιά σε όποιον θέλει να καταλάβει πώς το ψέμα και ο δόλος προκάλεσαν στη χώρα την περιπέτεια μίας δεκαετούς οπισθοδρόμησης{2009-2019}, αλλά και τη σημερινή της απαισιοδοξία σε μια κρίσιμη γεωπολιτική συγκυρία που απαιτεί γνώση, ευθύνη και σωστή κρίση. Οι δε καιροί μας δεν σηκώνουν αυταπάτες και ψευδαισθήσεις, γιατί και το γεωπολιτικό κλίμα δεν είναι ότι καλύτερο, ενώ η εσωτερική πολιτική αθλιότητα δίνει ρέστα.

«Είμαστε παθιασμένοι ψεύτες», γράφει ο Ρ. Τράϊβερς, «ακόμη και απέναντι στον εαυτό μας. Η γλώσσα, τα πολυτιμότερο απόκτημα του είδους μας, όχι μόνο  ενισχύει την ικανότητα μας να ψευδόμαστε, αλλά επεκτείνει κατά πολύ το εύρος της. Μπορούμε να πούμε ψέματα για συμβάντα απόμακρα στον χώρο και τον χρόνο, για τις λεπτομέρειες και το νόημα της συμπεριφοράς των άλλων, για τις ενδόμυχες σκέψεις και τις επιθυμίες, κ.ο.κ. Προς τί, όμως, η αυτοεξαπάτηση; Η απάντηση βρίσκεται στην άρνηση της πραγματικότητας.

Στην ελληνική περίπτωση, είναι γνωστή η μέσω της αυταπατης πλήρης απομάκρυνση του ελληνικού λαού από την πραγματικότητα - μέρος του οποίου ακόμη και σήμερα κλείνει μάτια και αυτιά μπροστά στα γεγονότα και τη δύναμη των αποδείξεων.

Αυτό συμβαίνει γιατί στην χώρα μας κυριαρχούν δύο φαινόμενα: η μεροληπτική ερμηνεία της πληροφορίας και η μεροληπτική μνήμη. Στις περιπτώσεις αυτές, ο αποδέκτης μίας πληροφορίας αντλεί από αυτήν μόνον το περιεχόμενο που τού είναι αρεστό και θυμάται ότι ικανοποιεί την αντιληπτική του ικανότητα. Έτσι, το άτομο γίνεται ευάλωτο στην χειραγώγηση, η οποία τελικώς είναι το  αποτέλεσμα του υψηλού βαθμού αυτοεξαπάτησης.

Υπό αυτή την έννοια, ένα βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από την ανάγνωση της Μωρίας των Ανόητων είναι αυτό που λέει ότι, όσα περισσότερα ψέματα λέει ένας λαός στον εαυτό του, τόσο ευκολότερα και βαρύτερα μπορεί να εξαπατηθεί. Ακόμα χειρότερα, ο λαός αυτός μπορεί να ζει υπό μόνιμο καθεστώς αυταπάτης, με το κόστος της τελευταίας να είναι ιδιαιτέρως υψηλό, ανάλογα με την περίπτωση.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου 

«.....Δεν πίστευα στα μάτια μου διαβάζοντας στα «Νέα» (29/3) το άρθρο του Νίκου Φιλιππίδη, ο οποίος μας αποκαλύπτει ότι η Ελλάδα παρά τη γενική εντύπωση διαθέτει αμυντικές βιομηχανίες οι οποίες παραμένουν κρυφές έως ότου προ ημερών τις ανακάλυψε επιτέλους και ο κ. Μητσοτάκης. Παραθέτω σχεδόν ολόκληρο το αποκαλυπτικό άρθρο:

Μαζί με όσα συμβαίνουν το τελευταίο διάστημα αποκαλύφθηκε ότι η Ελλάδα διαθέτει έναν κρυφό βιομηχανικό κλάδο. Ουδείς είχε αντιληφθεί ότι η Ελλάδα διαθέτει τόσο πολλές βιομηχανίες παραγωγέ αμυντικού υλικού κάθε είδους. Ξεπερνούν ενδεχομένως και τις 200, πολλές από αυτές μεσαίου και μεγάλου μεγέθους και απασχολούν πολλές χιλιάδες εργαζομένων. Οι περισσότερες είναι εξαγωγικές. Κάποιες εξ αυτών και εισηγμένες στο Χρηματιστήριο. Μία εξ αυτών, πραγματικός «εθνικοί πρωταθλητής», παράγει το μεταλλικό κέλυφος για σφαίρες, αλλά ούτε και αυτή το έλεγε. Τώρα μαθαίνουμε ότι αποτελούσε ένα καλά κρυμμένο μυστικό από τις ίδιες, προκειμένου να καταφέρουν να επιβιώσουν από τις ασφυκτικές διαδικασίες της σύγχρονης γραφειοκρατίας των κανόνων βιωσιμότητας, των περίφημων ESG, που απέκλειαν με έμμεσο ή άμεσο τρόπο από τις χρηματοδοτήσεις τις αμύντικές βιομηχανίες.

Πρόκειται για τα γνωστά τρία κριτήρια που επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο την αξία μιας επιχείρησης: οι ενέργειές της προς το περιβάλλον, η στάση της προς την κοινωνία και η εταιρική διακυβέρνηση που εφαρμόζει. Αυτό είναι το τρίπτυχο του ESG (Environmental Social Governess), τα οποία στον σύγχρονο κόσμο όποια μεγάλη ή μεσαία εταιρεία δεν τα διαθέτει κινδυνεύει από μειωμένες και ακριβότερες χρηματοδοτήσεις. Από αυτή τη μοντέρνα γραφειοκρατία προσπαθούσαν να γλιτώσουν οι συγκεκριμένες εταιρείες και προκειμένου να το, επιτύχουν δεν «φώναζαν» ότι διαθέτουν και ένα κομμάτι παραγωγής αμυντικού υλικού.
Το πρόβλημα της υπερρύθμισης που έφεραν τα κριτήρια ESG είχε επισημανθεί και στην έκθεση Ντράγκι.

Συγκεκριμένα, ανέφερε ότι οι πολλές ρυθμίσεις βλάπτουν την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης. Επικαλούνταν στην έκθεση του περασμένου Σεπτεμβρίου ότι το κόστος συμμόρφωσης με την οδηγία Αναφοράς Εταιρικής Βιωσιμότητας φτάνει κατά μέσον όρο τις 150.000 ευρώ τον χρόνο για το μη εισηγμένες στο Χρηματιστήριο εταιρείες και το 1.000.000 ευρώ για τις εισηγμένες, καθώς οι εταιρείες έπρεπε να διαθέσουν χρόνο και χρήμα για να συμμορφωθούν με 1.052 ποσοτικά ή ποιοτικά σημεία δεδομένων.

Στην πρόσφατη έκθεση της Κομισιόν για τον επανεξοπλισμό της Ευρώπης αναφέρεται ρητά ότι οι ευρωπαϊκές αμυντικές εταιρείες, ιδιαίτερα οι μικρότεροι υπεργολάβοι, συχνά αγωνίζονται να αντλήσουν κεφάλαια λόγω αυστηρών κανονισμών και ανησυχιών των επενδυτών. Στην έκθεση αναγνωρίζεται ότι πολλές ευρωπαϊκές τράπεζες διστάζουν να χρηματοδοτήσουν αμυντικά έργα λόγω της φήμης και των περιβαλλοντικών, κοινωνικών και πολιτικών διακυβέρνησης (ESG), αφήνοντας τις αμυντικές μικρές και μεσαίες επιχειρήσει να μην έχουν πρόσβαση σε κεφάλαια Πλέον η Κομισιόν απευθύνεται προς τα πιστωτικά ιδρύματα διαλύοντας την ιδέα ότι η κατασκευή όπλων είναι ασυμβίβαστη με τα πλαίσια του ESG. Οι επιχειρήσεις αυτές είναι ξανά χρηματοδοτήσιμες για την παραγωγή υλικών που μέχρι τώρα την κρατούσαν κρυφή. Η Ευρώπη σπάει τα οικονομικά οδοφράγματα που η ίδια δημιούργησε προκειμένου να φέρει με διαδικασίες εξπρές έναν ολόκληρο κλάδο ξανά στο προσκήνιο. Το ερώτημα είναι αν προλαβαίνει να καλύψει τις ανάγκες που δημιουργούνται ή οι εξελίξεις θα την ξεπεράσουν.....».

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημάνουμε ότι τα περίφημα τρία κριτήρια ESG είναι εμπνευσμένα από τα αντίστοιχα DEI (Diversity, Equity, Inclusion) που κάνουν θραύση στις ΗΠΑ και τα οποία (Διαφορετικότητα, Ισότητα, Συμπερίληψη) είναι το όχημα για την εισαγωγή  στις επιχειρήσεις της woke κουλτούρας, ήτοι της έννοιας και πρακτικής του πολιτιστικού μηδενισμού μέσω της πολιτικής ορθότητας.

Το κίνημα woke, που στόχο έχει την καθολική αποδόμηση έθνους – φύλου – φυλής – ιστορίας, στις ΗΠΑ, αφού κατέστρεψε το Δημοκρατικό Κόμμα, φέροντας τον Τράμπ στην εξουσία, σήμερα είναι και το πιο σοβαρό άλλοθι για τον τελευταίο, να επιχειρήσει τον περιορισμό της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Αυτή η κουλτούρα, σήμερα διαχέεται και στην Ελλάδα, έχοντας συμμάχους της πολιτικά περιττώματα που αναζητούν θέσεις εξουσίας.

Χωρίς να παραβλέπουμε και να μη θαυμάζουμε τις τεράστιες προόδους του ανθρώπου από την εποχή του Αριστοτέλη έως σήμερα, τα τελευταία χρόνια με αρκετή πικρία παρακολουθούμε σε παγκόσμιο επίπεδο φθίνουσες πνευματικές και ηθικές τάσεις, που μόνον ανησυχία προκαλούν.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου 

Αυτός είναι ο λόγος που μας ώθησε να αναπαράξουμε το παρακάτω άρθρο μιας διαπρεπούς καθηγήτριας Νομικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κείμπριτζ, της κυρίας Αντάρα Χαλντάρ (Antara Haldar), η οποία είναι επίσης σημαντική ερευνήτρια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας για το Δίκαιο και τη Γνώση.
Με τίτλο «Πώς μπορεί ο Αριστοτέλης να μας σώσει», η καθηγήτρια Αντάρα Χαλντάρ, στην πλατφόρμα Project Syndicate γράφει τα ακόλουθα, που για εμάς τους Έλληνες θα έπρεπε να αποτελούν κορυφαία τροφή για σκέψη…

Αναφέρει έτσι:

«Σε μια ομιλία του το 1995 που περιγράφει τα «Οράματά του για τον 21ο αιώνα», ο διάσημος αστροφυσικός Carl Sagan επέστησε την προσοχή στην ευθραυστότητα του ανθρώπινου πολιτισμού, δεδομένης της απειροελάχιστης παρουσίας μας μέσα στον κόσμο. Το μέλλον μας, προειδοποίησε, εξαρτάται εξ ολοκλήρου από το να μάθουμε να ζούμε σοφά και ταπεινά μαζί.

Προφανώς, δεν λάβαμε το μήνυμα. Τρεις δεκαετίες μετά, η «ωχρή μπλε κουκκίδα» μας σπαράζεται από γεωπολιτικές αναταραχές και η ελπίδα του τέλους του εικοστού αιώνα για έναν ανοδικό παγκόσμιο φιλελευθερισμό έχει ξεθωριάσει. Αντιμέτωποι με μια τέτοια ριζική αβεβαιότητα, η καλύτερη στρατηγική μπορεί να είναι η επιστροφή στα βασικά. Και για να εξερευνήσετε το πιο βαθύ από όλα τα ερωτήματα - ποια είναι η καλή ζωή; - Δεν υπάρχει καλύτερος οδηγός από τον Αριστοτέλη, του οποίου η Πολιτική και η Νικομάχεια Ηθική προσφέρουν ένα πλαίσιο που είναι εντυπωσιακά σχετικό με αυτήν την εποχή ηθικής σύγχυσης και κατακερματισμού των κοινωνιών των πολιτών.

Σε αντίθεση με τη σύγχρονη φιλελεύθερη παράδοση, η οποία εξυψώνει την ατομική αυτονομία, ο Αριστοτέλης ξεκίνησε από μια διαφορετική υπόθεση: τα ανθρώπινα όντα δεν είναι αυτόνομες μονάδες, αλλά κοινωνικά ζώα των οποίων η άνθηση εξαρτάται από την καλλιέργεια αρετών μέσα σε μια πολιτική κοινότητα. Το να ζεις καλά δεν σημαίνει απλώς να κάνεις αυτό που θέλεις. Απαιτεί μάλλον την καλλιέργεια του χαρακτήρα μέσω της δια βίου εκπαίδευσης και εξοικείωσης, καθώς και της συμμετοχής σε μια κοινή ζωή των πολιτών. (Όχι τυχαία, η σύγχρονη έκκληση πολλών εθνικιστών και λαϊκιστών είναι ότι προσφέρουν ένα όραμα για την καλή ζωή.)

Η προοπτική του Αριστοτέλη έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον ελευθεριακό χαρακτήρα που καθόριζε από καιρό την παραδοσιακή δεξιά (τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα) και την εκφραστική πολιτική ταυτότητας της αριστεράς. Μας υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι απλώς η απουσία περιορισμών και ότι η δικαιοσύνη δεν είναι απλώς η δίκαιη κατανομή των δικαιωμάτων. Η αληθινή ελευθερία, όπως την είδε, είναι η ικανότητα του ατόμου  να αυτοκυβερνάται σοφά και ηθικά σε συνεννόηση με τους άλλους. Και η αληθινή δικαιοσύνη δεν βρίσκεται μόνο σε αφηρημένους κανόνες, αλλά σε πρακτικές που επιτρέπουν στους ανθρώπους να ζήσουν μια ζωή με σκοπό, αξιοπρέπεια και αριστεία.

Αυτή η γλώσσα έχει χαθεί στην τρέχουσα πολιτική μας κουλτούρα. Νομοθετούμε βάσει ανταγωνιστικών αξιώσεων δικαιωμάτων - το δικαίωμα μου να μιλώ έναντι του δικαιώματος σας να προστατεύεστε έναντι του δικαιώματος τους να συμπεριλαμβάνονται. Αλλά χωρίς μια κοινή αντίληψη του κοινού μας σκοπού - του telos μας - καταλήγουμε παγιδευμένοι σε μάχες μηδενικού αθροίσματος για το ποιανού οι ατομικές προτιμήσεις και ταυτότητες θα πρέπει να έχουν προτεραιότητα. Το αποτέλεσμα είναι «υπερ-πολιτική»: μια κατάσταση ατέρμονης ηθικής αμφισβήτησης χωρίς ηθική βάση.

Ο Αριστοτέλης θα μπορούσε να παρέχει το κοινό λεξικό που χρειαζόμαστε. Έβλεπε την πολιτική όχι απλώς ως μηχανισμό κατανομής της εξουσίας, αλλά ως μέσο καλλιέργειας της αρετής (αριστείας). Μια καλά οργανωμένη πολιτική δεν αποτρέπει απλώς τη ζημιά, διαμορφώνει καλούς πολίτες, τροφοδοτώντας την υπευθυνότητα, τη σκέψη, το θάρρος, το μέτρο και το ενδιαφέρον για το κοινό καλό. Αντιπαραβάλετε αυτή την αντίληψη με τον σημερινό κόσμο. Τα ιδρύματά μας συχνά λειτουργούν σαν αγορές παραπόνων, όπου η προσοχή, η θέση και η οργή έχουν τη μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη. Τα οικοσυστήματα των μέσων ενημέρωσης μας - ειδικά στο διαδίκτυο - έχουν σχεδιαστεί για να ενθαρρύνουν τον φυλετισμό. Τα εκπαιδευτικά μας συστήματα αποφεύγουν ολοένα και περισσότερο να μιλάνε για ηθική διαμόρφωση, μήπως και κατηγορηθούν για πολιτικοποίηση. Και οι πολιτικοί μας έχουν περάσει από υποδείγματα δημόσιου χαρακτήρα στον αντίποδά του.

Από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι την Ινδία και την Ουγγαρία, οι δημοκρατίες παλεύουν όχι μόνο με την πόλωση, αλλά με μια βαθύτερη δυσφορία: τη διάβρωση της εμπιστοσύνης των πολιτών, την κατάρρευση των κοινών αφηγήσεων και την απώλεια του δημόσιου σκοπού. Αυτό που ο Αριστοτέλης ονόμασε ευδαιμονία -η άνθηση του ατόμου μέσω της συμμετοχής σε μια δίκαιη, καλά οργανωμένη κοινότητα- έχει αντικατασταθεί από μια κούφια αντίληψη της επιτυχίας, η οποία ορίζεται στενά ως πλούτος, virality των μέσων ενημέρωσης ή προσωπική δύναμη χωρίς ευθύνη.

Το να αγκαλιάζουμε μια αριστοτελική αντίληψη για την πολιτική και την καλή ζωή δεν θα σήμαινε να γυρίσουμε το ρολόι πίσω ή να αγνοήσουμε τις προόδους της σύγχρονης φιλελεύθερης δημοκρατίας. Δικαίως εκτιμούμε τα δικαιώματα, τον πλουραλισμό και την προστασία από την τυραννία.

Όμως ο Αριστοτέλης μας υπενθυμίζει ότι κανένα πολιτικό σύστημα δεν μπορεί να ευδοκιμήσει χωρίς έναν ηθικό σκοπό που να απαντά σε θεμελιώδη ερωτήματα: Τι είδους άνθρωποι θέλουμε να γίνουμε;

Τι χαρακτήρα πρέπει να καλλιεργήσουν τα ιδρύματά μας; Πώς διαμορφώνουμε πολίτες που είναι ικανοί να ασκούν αληθινή ελευθερία, σε αντίθεση με την απεριόριστη άδεια;

Η εκπαίδευση, σε ένα αριστοτελικό μητρώο, δεν αφορά μόνο τη συσσώρευση δεξιοτήτων ή γνώσεων. Πρόκειται για τη διαμόρφωση χαρακτήρα μέσω της έκθεσης σε πρότυπα, τού ηθικού προβληματισμού και της ενεργού συμμέτοχης στην πολιτική ζωή. Η πολιτική διαβούλευση δεν είναι απλώς μια σύγκρουση συμφερόντων, αλλά μια κοινή επιδίωξη πρακτικής σοφίας για το πώς να ζούμε μαζί καλά. Η ηγεσία δεν νοείται ως απόδοση, αλλά ως διαχείριση - μια άσκηση καθοδήγησης των άλλων προς ένα κοινό καλό.

Μια τέτοια πολιτική μπορεί να ακούγεται αφελής σε μια εποχή κυνισμού. Ίσως όμως ο κυνισμός να έχει γίνει μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Η πραγματική αφέλεια έγκειται στο να πιστεύουμε ότι μπορούμε να διατηρήσουμε τη δημοκρατία χωρίς να καλλιεργήσουμε τις ηθικές και αστικές αρετές που την καθιστούν δυνατή. Ο Αριστοτέλης κατάλαβε αυτό που πολλοί σύγχρονοι θεωρητικοί έχουν ξεχάσει: η υγεία μιας κοινωνίας δεν εξαρτάται μόνο από τους νόμους ή την οικονομία της, αλλά από τον χαρακτήρα των ανθρώπων της.

Ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της εποχής μας είναι ότι πάρα πολλοί άνθρωποι, μορφωμένοι για να βλέπουν τους εαυτούς τους και τους άλλους ως απομονωμένους επιλογείς - ως Homo Economicus - αισθάνονται ανίσχυροι, αδέσμευτοι και πεινασμένοι για νόημα.

Κάποιοι το αναζητούν σε ταυτιστικά ή εθνικιστικά σχέδια και άλλοι στην επιτυχία της αγοράς. Αλλά κάτω από αυτά τα αποκλίνοντα μονοπάτια κρύβεται μια κοινή λαχτάρα για σκοπό, ανήκειν και αξιοπρέπεια. Ο Αριστοτέλης μιλάει ευθέως σε αυτή τη λαχτάρα, προσφέροντας όχι μια τεχνοκρατική λύση ή ένα κομματικό σύνθημα, αλλά ένα ηθικό όραμα για την πολιτική ως χώρο για την ανθρώπινη άνθηση.

Όπως η ιαπωνική τέχνη του kintsugi - επιδιόρθωση σπασμένων αγγείων με χρυσό - ο Αριστοτελισμός μας διδάσκει ότι η σπασμένη πόλη του εικοστού πρώτου αιώνα έχει τη δυνατότητα να ολοκληρωθεί. Το καθήκον δεν είναι να διαγράψουμε τις ρωγμές, αλλά να τις γεμίσουμε με αρετή, σκοπό και μια κοινή αντίληψη για το κοινό καλό».

Του Aθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Και η εξέλιξη αυτή, φέρνει στο προσκήνιο σοβαρά ερωτήματα, με πιο σημαντικό πιστεύουμε, αυτό του ρόλου που παίζει τελικά η οικονομική ανάπτυξη και η κοινωνική προστασία στις αντίστοιχες πολιτικές και κοινωνικές τάσεις και συμπεριφορές. Ένα δεύτερο ερώτημα, είναι αυτό του  βαθμού που η ανάπτυξη και η κοινωνική προστασία, παράγουν βλακεία, άγνοια και βία;

Παραθέτουμε πιο κάτω το άρθρο της Σώτης Τριανταφύλλου και εφεστούμε την προσοχή στην τελευταία πρότασή του, που είναι και ο υπότιτλος του παρόντος κειμένου.

«......Μεγάλη μέρος του κοινού δικαιολογεί την απεμπλοκή του από την πολιτική με την πεποίθηση ότι όλοι όσοι λαμβάνουν αποφάσεις είναι διεφθαρμένοι κι ότι το Σύστημα είναι σάπιο - και ταυτοχρόνως πανίσχυρο, σκοτεινό, κινούμενο από αόρατα νήματα. Από αυτή την πεποίθηση προκύπτουν δύο στάσεις: η μία είναι η απάθεια· η άλλη είναι η αντισυστημική δραστηριότατα που πηγάζει από την απόρριψη της επίσημης πολιτικής και εκδηλώνεται θορυβωδώς, με ανεξέλεγκτη συναισθηματική έξαρση και συχνά δόλιο μικροκομματισμό. Αμφότερες οι στάσεις προκύπτουν από διανοητική τεμπελιά, από άγνοια, από πρόχειρη, αμελή ενημέρωση· και παρότι καταλήγουν σε διαφορετικές αντιδράσεις, τα άτομα που απορρίπτουν το «Σύστημα» συναντούνται σε παρόμοια κόμματα, στους ίδιους χώρους δυσαρέσκειας και διαμαρτυρίας.

Προπάντων, συμβάλλουν εξίσου στην κοινωνική διάλυση και αστάθεια, σε συνθήκες που τροφοδοτούν περαιτέρω τον αντισυστημισμό. Οι δυσαρεστημένοι, αγανακτισμένοι και εξεγερμένοι στο εσωτερικό των φιλελεύθερων δημοκρατιών δεν φαίνεται να αναγνωρίζουν άτι ξεπεράσαμε τις ταλαιπωρίες της πρωτόγονης αρχαιότητας και του Μεσαίωνα μέσω της πολιτικής. Κι ότι χρειάστηκαν αιώνες προσπαθειών για να δημιουργηθεί ένα σύστημα το οποίο με νόμους, εκλογές, καθημερινή ανταλλαγή απόψεων και εξισορρόπηση συμφερόντων πασχίζει να βελτιωθεί - σε πείσμα των ανθρώπινων ατελειών.

Είναι ενδιαφέρουσα η απόρριψη της δημοκρατίας από πολύ νεαρή ηλικία, δηλαδή από μια φάση της ζωής όπου οι άνθρωποι δεν ξέρουν τίποτα για τίποτα. Η νεανική ριζοσπαστικότητα αποτελεί παλιά κοινωνική παράδοση: κάθε νέα γενιά εξεγείρεται, με τον τρόπο της, εναντίον του Συστήματος και δείχνει την πρόθεση να το κατεδαφίσει χωρίς ωστόσο να έχει φανταστεί κάτι που θα χτιστεί στα ερείπια. Η συνηθισμένη νεανική στάση είναι η πρώιμη δυσαρέσκεια από τον κόσμο («μάνα, γιατί με γέννησες»), η οποία, όπως είπα, συμβαδίζει είτε με απόσταση από τα κοινά, είτε με σπασμωδικό ακτιβισμό, είτε κι από τα δύο. Αλλά είναι αλήθεια ότι ιδιαίτερα σε χώρες όπου οι άνθρωποι δυσκολεύονται να ωριμάσουν -ΗΠΑ, Γαλλία, Ελλάδα- οι μορφές αντιπολιτικής που εκδηλώνονται με λεξιλόγιο και χειρονομίες της σεληνιασμένης Δεξιάς, της άκρας Αριστεράς και του αναρχισμού, διατρέχουν όλες τις ηλικιακές ομάδες. Οι πρεσβύτεροι είναι ανίκανοι να μεταδώσουν πείρα και κολπική σοφία στους νεότερους αντιθέτως, τους παρασύρουν σε πολιτικά και προσωπικά αδιέξοδα.

Αν και σήμερα οι κυβερνήσεις και οι μηχανισμοί είναι πιο διαφανείς από κάθε άλλη φάση της ιστορίας, τα τελευταία τριάντα χρόνια παρατηρείται μεγάλη αποχή από τις εκλογές, πληροφόρηση μέσω διαύλων ψευδών ειδήσεων, κομματικοποίηση ακόμα και των πάλαι ποτέ «αντικειμενικών». ΜΜΕ, εξίσωση γνωμών, κουλτούρα ανομίας. Η σύγχρονη παιδαγωγική, αυτή που επικράτησε από τη δεκαετία του 1960, διαμόρφωσε πολίτες που απορρίπτουν ως ανίκανες και ξεπουλημένες τις κυβερνήσεις «ιδιαίτερα αν δεν είναι αριστερές που έχουν ψυχικό σύμπλεγμα έναντι οποιασδήποτε εξουσίας και αυθεντίας και που θεωρούν αρετή την πολιτική ανυπακοή.

Όλα τούτα, μαζί με τον αυξανόμενο ρόλο των social media, έχουν δημιουργήσει έναν αντισυστημικό μηχανισμό μεγάλης έκτασης και ισχύος. Πολλοί θεωρητικοί απέδωσαν αυτή την εξέλιξη στην αντικατάσταση του δημόσιου διαλόγου από την οικονομία της αγοράς· στο γεγονός ότι ο νεοφιλελευθερισμός και η τεχνοκρατία αποπολιτικοποίησαν ζητήματα όπως η φτώχεια και η δημόσια υγεία που ήσαν «πολιτικά». Παραλλήλως, αναδύθηκαν κομματικοί σχηματισμοί και ηγέτες που ανταποκρίθηκαν στη «ζήτηση»: οι πολίτες παλινδρόμησαν σε μια προπολεμική κατάσταση ζητώντας χαρισματικούς πολιτικούς που να μη μοιάζουν με λογιστές και μάνατζερ. Αν και αριστεροί πολιτικοί επιστήμονες, όπως η Wendy Brown, ενοχοποίησαν τον νεοφιλελευθερισμό ως αντιπολιτική - εφόσον τοποθετεί την οικονομία πάνω από την πολιτική μέσω της απορρύθμισης και της ιδιωτικοποίησης - νομίζω ότι η απολιτικοποίηση πρέπει να αποδοθεί, εκτός από τη στροφή της εκπαίδευσης στη διαμόρφωση enfants gates («τα θέλουμε όλα και τα θέλουμε τώρα!») στην επικέντρωση του κάθε ανθρώπου στο προσωπικό του συμφέρον. Στον 20ό και στον 21ο αιώνα ο ατομικισμός περνιέται για επανάσταση.

Υπάρχει αλληλεπικάλυψη μεταξύ της αντιπολιτικής και του αισθήματος κατά του Κατεστημένου: εξαρτάται από τη γωνία θέασης. Οι «προοδευτικοί» θεωρούν ότι το Κατεστημένο είναι συντηρητικό· οι συντηρητικοί θεωρούν ότι έχει αλωθεί ολοκληρωτικά από τους προοδευτικούς. Στη δεκαετία του 2010, την έννοια της αντιπολιτικής υιοθέτησαν πολιτικοί επιστήμονες που υποθέτουν συσχετισμούς μεταξύ γεγονότων όπως το Βrexit και η φθίνουσα εμπιστοσύνη και συμμετοχή στα αντιπροσωπευτικά πολιτικά συστήματα. Σε αυτές τις αναλύσεις, η αντιπολιτική παρουσιάζεται ως αντίδραση στις ανισότητες εξουσίας που παράγει η παγκοσμιοποίηση και σε πολιτικές όπως η διαρκής λιτότητα για τουλάχιστον το 20% των πληθυσμών.

Έτσι, παρατηρείται ένταση του φαινομένου της ψήφου διαμαρτυρίας και της παρακμής των παραδοσιακών κομμάτων όπως την είχε προβλέψει ο Τζοβάνι Σαρτόρι ήδη από τη δεκαετία του 1960.

Ο αντισυστημισμός είναι φυσικά πυλώνας της αριστερής ιδεολογίας. Ιδιαίτερα οι κομμουνιστές ήσαν και παραμένουν εναντίον του Συστήματος όπως το αναλαμβάνονται: στόχος τους είναι η κατεδάφιση του καπιταλισμού και η οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Το σχετικά καινούργιο στοιχείο είναι ότι ο αντισυστημικός λόγος και ακτιβισμός έχουν γίνει χαρακτηριστικά όλων των κομμάτων πλην του Κέντρου και της Κεντροδεξιάς. Ακόμα και οι σοσιαλδημοκράτες υιοθετούν αντισυστημική ρητορική, η οποία γνωρίζει επιτυχία στα πολιτικά άκρα: πριν από δέκα χρόνια ο Φρανσουά Ολάνι είχε ξεστομίσει «Μισώ τους πλούσιους», σαν να επρόκειτο για πανκ κι¬θαρίστα που κραυγάζει Eat the Rich φτύνοντας τους θεατές. Αυτή η τάση μπορεί να ολισθήσει σε αντιπολιτική που εκδηλώνεται με κόμματα τα οποία έχουν λογότυπο τον Ντόναλντ Ντακ, καθώς και με συνθήματα τα οποία προέρχονται και πάλι από τη μακρινή δεκαετία του 1960: «Να είστε ρεαλιστές, ζητήστε το αδύνατο», «Κάτω τα κόμματα, ζητώ οι κομμώτριες». «Το Αιγαίο ανήκει στα ψάρια».

Δεν έχουν όλα πλάκα: η αντιπολιτική μπορεί να είναι εξαιρετικά βίαιη και ηλίθια: «Αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι», «Μπάτσοι, γουρούνια, δολοφόνοι», «Όλα είναι δικά μας γιατί όλα είναι κλεμμένα», «Σιχάματα πολιτικοί θα πεθάνετε», «Η κοινωνία είναι μια παγίδα με σκατά». Όποιος πιστεύει ότι η κοινωνία είναι μια παγίδα με σκατά ίσως πρέπει vα σκεφτεί την αυτοκτονία. Αρκεί να μη μας πιτσιλίσει.

Του Aθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Και στην περίπτωση αυτή, είναι εξόχως ενδιαφέρουσα μια έντονη συζήτηση που ξεκίνησε στη Γαλλία, με αφορμή μια έκθεση 114 σελίδων, η οποία πραγματοποιήθηκε από το Κέντρο Μελετών Ασφάλειας, του Γαλλικού Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (IFRI) και είναι αφιερωμένη στο μέλλον της «αεροπορικής υπεροχής».

Με τον όρο «αεροπορική υπεροχή», οι συντάκτες της έρευνας αυτής, που είναι αξιωματικοί της αεροπορίας και ερευνητές ταυτοχρόνως σε σύγχρονα  θέματα πολεμικής αεροπορίας κυρίως, επισημαίνουν ότι εννοούν τον βαθμό ελέγχου των αιθέρων , στο πλαίσιο της δυτικής πολεμικής τέχνης.

Η αεροπορική υπεροχή, τονίζουν οι συντάκτες της έρευνας, αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση αλλά όχι επαρκή, για τη στρατιωτική νίκη, διότι επιτρέπει τη συγκέντρωση των εναέριων μέσων, προς όφελος των λοιπών στρατηγικών στόχων, προστατεύοντας έτσι τα υπόλοιπα στρατιωτικά σώματα από αφόρητες πιέσεις. Πιέσεις βέβαια που θα μπορούσαν να αποδειχθούν δυσάρεστες.

Στο πλαίσιο αυτό, οι ερευνητές του Κέντρου Μελετών Ασφάλειας (CED) Andrien Gorremans και Jean-Christophe Noël, πιλότοι μαχητικών με ακόμα ενεργό τον πρώτο, επισημαίνουν πως θα είναι οι πόλεμοι του 2035, πόσο διαφέρουν από τους αντίστοιχους του 2010, και σε ποιο βαθμό οι αεροπορικές δυνάμεις θα έχουν κυρίαρχο ζωτικό ρόλο.

Κατά τους δυο συγγραφείς, οι νέες συνθήκες που θα διέπουν τους πολέμους στο άμεσο μέλλον, θέτουν ζωτικά ερωτήματα, στα οποία οι δυτικές δυνάμεις καλούνται να απαντήσουν, την ώρα που δεν είναι απόλυτα γνωστή ή κατάσταση των αντιπάλων που είναι η Κίνα και η Ρωσία.

«....Οι γαλλικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν πολλά τρωτά σημεία ως προς την ποιότητά τους, συνέπεια είτε δυνατοτήτων που δεν τέθηκαν ποτέ σε λειτουργία, όπως τα κρυφά ραντάρ και ο επιθετικός ηλεκτρονικός πόλεμος, είτε της εγκατάλειψης υφιστάμενων δυνατοτήτων, όπως το SEAD (καταστολή εχθρικής αεράμυνας)....», αναφέρουν οι Gorremans και Noël.

Οι δύο αξιωματικοί επισημαίνουν επίσης στο κείμενο τις «χαμένες ή απαρχαιωμένες καίριες ικανότητες». Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις τεχνολογίες stealth LO/ VLO (Low Observable/ Very Low Observable), που επιτρέπουν στα αεροσκάφη να διαφεύγουν από την ανίχνευση των ραντάρ. «Η τεχνολογική ασυμμετρία είναι πλέον ξεκάθαρη: Γάλλοι πιλότοι [σε Rafale] που αντιμετωπίζουν τακτικά μαχητικά πέμπτης γενιάς [όπως αμερικανικά F35] σε διασυμμαχικές ασκήσεις σημειώνουν ότι «.....η αποστολή εναντίον μαχητικών stealth δεν μπορεί να είναι νικηφόρα, με την τρέχουσα κατάσταση των αισθητήρων....».

Αποτέλεσμα: «.....Σε περίπτωση εμπλοκής σε σύγκρουση υψηλής έντασης στο πλευρό δυτικών συμμάχων, τα γαλλικά μαχητικά θα μπορούσαν να περιοριστούν στον ρόλο υποστήριξης μαχητικών πέμπτης γενιάς......».

Μια άλλη «ικανότητα που λείπει»: η καταστολή της αντιαεροπορικής άμυνας του εχθρού. Ο τελευταίος πύραυλος για τέτοια αποστολή, ο Martel, αποσύρθηκε από την υπηρεσία το 1997 και «η Γαλλία δεν θα έχει ικανότητα SEAD πριν από το Rafale F5, το 2035».

Όσον αφορά την «κυριαρχία στο ηλεκτρομαγνητικό πεδίο», διαπιστώνεται ότι η Γαλλία έχει πολύ λίγα επιθετικά συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου.

Οι συγγραφείς επικαλούνται επίσης την ανεπάρκεια του αριθμού σχετικά απλών βομβών, άρα λιγότερο δαπανηρών. Ομοίως, την αδυναμία της αεράμυνας - η σημασία της οποίας υπογραμμίστηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία:

«....Αυτή η ευπάθεια καθιστά σχεδόν αδύνατη την άμυνα απέναντι σε επίθεση κορεσμού από drones και συμβατικούς βαλλιστικούς πυραύλους.....».

«...Το 2024 η γαλλική αεροπορία μαχητικών βρίσκεται στον χαμηλότερο ιστορικό όγκο της από το 1916....», σημειώνουν οι αναλυτές, που κάνουν λόγο για «ποσοτική αναιμία». Ακόμα κι αν τα αεροπλάνα πετούν, δεν έχουν αρκετά όπλα:

«.....Η ανάλωση πυραύλων αέρος - αέρος που παρατηρείται κατά τη διάρκεια ασκήσεων ή προσομοιώσεων μεγάλης κλίμακας αντιπροσωπεύει, σε σχέση με τα αποθέματα, τρεις μέρες μάχης υψηλής έντασης ή ακόμη και μια μέρα για τους Meteor.....».

Υπό αυτές τις συνθήκες, οι δυο αξιωματικοί που είναι και μόνιμοι συνεργάτες του IFRI, τονίζουν την ανάγκη περαιτέρω εκσυγχρονισμού των γαλλικών εναέριων δυνάμεων και την τόνωση των «εν κρυπτώ» δράσεων τους, όταν πρόκειται για συγκρούσεις υψηλής έντασης.¨Όσο για την έκθεση που προαναφέραμε, είναι στη διάθεσή  αυτών που θα ενδιαφέροντα να την διαβάσουν.

Πρέπει να εφαρμόσει προγράμματα. Είναι υποχρεωμένο, υπό κυβερνητική καθοδήγηση, να προχωρήσει σε μια σειρά από διαρθρωτικές και άλλες μεταρρυθμίσεις, που είτε τις κάνουμε στην ώρα τους και παίρνουμε τα λεφτά, είτε τρέχουμε και δεν προλαβαίνουμε.

Του Aθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου 

Αν το δούμε από τη θετική πλευρά των πραγμάτων, είναι σαν να μας πληρώνουν για να αλλάξουμε. Για να πετυχαίνουμε στόχους που θα κάνουν τη ζωή όλων μας καλύτερη.

Όπως πολύ εύστοχα έγραφε ο Νίκος Φιλιππίδης, «.....το Ταμείο, αποτελεί ίσως τον πιο έξυπνο τρόπο χορήγησης κοινοτικών κονδυλίων που έχει υπάρξει ποτέ, ειδικά για χώρες με μεγάλη αδυναμία όχι μόνο στα χρονοδιαγράμματα απορρόφησης κονδυλίων όπως η Ελλάδα, αλλά γενικά στην τήρηση χρονοδιαγραμμάτων. Το εντυπωσιακό είναι ότι μέχρι σήμερα οι στόχοι, τα προαπαιτούμενα επιτυγχάνονται. Το πρόβλημα ωστόσο είναι ότι τώρα αρχίζουν τα δύσκολα, καθώς όλες τις μεγάλες και δύσκολες αλλαγές, περίπου το 70%, έχουν αφεθεί για την τελευταία διετία διάθεσης των κονδυλίων. “Κατά κοινώς λεγόμενο τρεχάτε ποδαράκια μας”.....».

Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, θα πρέπει να υπογραμμίσουμε το θεσμικό πλαίσιο εκταμίευσης των δόσεων.
Μέχρι σήμερα για την εκταμίευση των τεσσάρων πρώτων δόσεων αντιστοιχούσαν 107 προαπαιτούμενα. Για τις υπόλοιπες πέντε δόσεις τα προαπαιτούμενα αυξάνουν στα 246. Το πέμπτο αίτημα έχει υποβληθεί και αναμένουμε να εγκριθεί. Μαζί του έχουν υλοποιηθεί τα 32 προαπαιτούμενα που προβλέπονταν. Τα προβλήματα λένε οι ειδικοί θα ξεκινήσουν από το έκτο αίτημα που τα ορόσημα αυξάνουν σε 46, μεταξύ των οποίων και ορισμένα δύσκολα, όπως η συμβασιοποίηση των έργων που θα αποκαταστήσουν τις ζημιές από τον «Ντάνιελ», για τα οποία υπάρχουν προσφυγές. Αλλά και άλλα που σχετίζονται με έργα που δείχνουν κολλημένα όπως ο Βόρειος Οδικός Άξονας Κρήτης.

Πρόσφατα το Ελεγκτικό Συνέδριο ήρθε να υπενθυμίσει τις σημαντικές καθυστερήσεις, για ένα πρόγραμμα που τα αιτήματα για εκταμιεύσεις σταματούν τον Αύγουστο του 2026 και για την ώρα δυνατότητα παράτασης δεν φαίνεται στον ορίζοντα.

Το φετινό πρόγραμμα προαπαιτούμενων περιλαμβάνει θέματα υγείας (συμβάσεις για νέα κέντρα πρωτοβάθμιας), επιτάχυνση πλειστηριασμών, την ολοκλήρωση του κτηματολογίου και την ηλεκτρονική ταυτότητα ασθενή.

Αν κρίνουμε από την πορεία του κτηματολογίου, η απαισιοδοξία είναι η πιο πιθανή εκδοχή. Και η τελευταία μπορεί να επιβεβαιωθεί διότι στη μη τήρηση των προαπαιτούμενων είμαστε πλέον μόνοι μας.

Χώρες που αρχικά «αντιστάθηκαν» στην εφαρμογή των προαπαιτούμενων, όπως η Ιταλία, τελευταία είναι τα «καλά παιδιά». Το τελευταίο αίτημα της ιταλικής κυβέρνησης για εκταμίευση 5,3 δισ. επιχορηγήσεις και 15,7 δισ. δάνεια, αφορά και 67 ορόσημα που υλοποιήθηκαν, σε τομείς όπως η δικαιοσύνη, η δημόσια διοίκηση, η διαχείριση των απορριμμάτων και η ενέργεια.

Ειρήσθω εν παρόδω, η Ιταλία υποτίθεται ότι έχει «ακροδεξιά» αντιευρωπαϊκή κυβέρνηση, η οποία όμως οδηγεί τη χώρα σε ρυθμό ανάπτυξης που είχε 25 χρόνια να γνωρίσει.

Αλλά τι είναι εξουσία; Στα λεξικά της νεοελληνικής «εξουσία είναι η δυνατότητα που έχει κάποιος να υποχρεώνει τον άλλο να ενεργεί ή να συμπεριφέρεται με ορισμένο τρόπο». Από τη δική του σκοπιά, το λεξικό της Οξφόρδης (1992) την ορίζει ως «τη δυνατότητα να πράττει κάποιος με επιρροή και κύρος».

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου 

Στον ορισμό αυτόν, σήμερα θα προσθέταμε ότι ο ηγέτης θα πρέπει να έχει την ικανότητα να καταλαβαίνει τις αλλαγές στο επιχειρηματικό και πολιτικό – κοινωνικό περιβάλλον, αναλαμβάνοντας και σχετικές πρωτοβουλίες προσαρμογής. Και ίσως αυτό να μην είναι πάντα ούτε επιθυμητό ούτε αυτονόητο.
Ζούμε σε πολυτάραχες εποχές, ο κόσμος αλλάζει γρήγορα, οι τεχνολογικές εξελίξεις, επηρεάζουν σημαντικό την ζωή μας σε καθημερινή βάση. Οι ηγέτες σε κάθε βήμα της ζωής επηρεάζονται από πολλούς τέτοιους παράγοντες και από άλλες αλλαγές τεχνολογικές και επιστημονικές. Στις οποίες σήμερα σημαντικός γίνεται και ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης.

Για παράδειγμα, στις επιχειρήσεις, το εργασιακό περιβάλλον που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι σε αυτές, σήμερα είναι πολύ διαφορετικό από τον κόσμο που αντιμετώπιζαν πολλοί από τους πολυσυζητημένους και διάσημους ηγέτες των περασμένων γενεών. Οι σημερινοί ηγέτες πρέπει να έχουν περισσότερη αυτογνωσία, ευστροφία και να είναι πιο δεκτικοί στη μάθηση από πολλούς ηγέτες του παρελθόντος. Η εποχή δεν βοηθά τους «παντογνώστες», η πιο λαϊκά τους «ξερόλες».

Υπάρχει ανάγκη έτσι από ;ανανεωμένη ηγεσία σε όλα τα επίπεδα της οργανωμένης ζωής. Τα άτομα που μπορούν να εμπνέουν τους άλλους, που έχουν τη δύναμη και την ικανότητα να αναλαμβάνουν ευθύνες και που διαπρέπουν πετυχαίνοντας στόχους που τους ανατίθενται, σίγουρα διαθέτουν ισχυρά ηγετικά προσόντα. Ακόμα περισσότερο, πρόκειται για άτομα που μπορούν να προσελκύσουν οπαδούς.

Και από την άποψη αυτή, πολύ σωστά, η Fiona Dent, επισημαίνει ότι «......οι ηγέτες χρειάζονται οπαδούς - αν δεν υπήρχαν δεν θα χρειαζόντουσαν οι ηγέτες!
Σε κάθε οργανισμό, όποια και αν είναι η φύση του, υπάρχουν περισσότεροι οπαδοί παρά ηγέτες. Η αποτελεσματικότητα και η επιτυχία των ηγετών εξαρτάται σε μεγάλο ποσοστό από τις σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στις δύο πλευρές. Είναι σημαντικό για τους ηγέτες να επενδύουν χρόνο και κόπο ώστε να δημιουργήσουν και ν' αναπτύξουν γόνιμες σχέσεις ηγέτη/ οπαδού..

Οι οπαδοί έχουν συγκεκριμένες απαιτήσεις από τον ηγέτη και αυτές εμπίπτουν σε τέσσερις κατηγορίες:
Ενθουσιασμός - οι οπαδοί θέλουν ένα άτομο που θα τους οδηγήσει, σε δραστηριοποίηση και πάνω απ' όλα θα τους εμπνεύσει.
Αξιοποίηση - οι οπαδοί θέλουν να αισθάνονται ότι αυτό που κάνουν αξίζει πραγματικά. Θέλουν να αισθάνονται ότι η συνεισφορά τους έχει ευρύτερη σημασία στην γενικότερη εικόνα.

Εκτίμηση - όλοι θέλουμε να μας εκτιμούν και οι οπαδοί θέλουν να αισθάνονται ότι ο ηγέτης έχει προσωπικό ενδιαφέρον γι' αυτούς και γνήσια δέσμευση απέναντί τους.
Ομαδικότητα - σαν οπαδοί χρειάζεται να αισθανόμαστε σαν μέρος ενός συνόλου, όχι απλώς ένα γρανάζι αλλά σαν ένα σημαντικό εξάρτημα μιας καλοσχεδιασμένης μηχανής.

Οι απόψεις για την ηγεσία έχουν αλλάξει τα τελευταία χρόνια. Έχουν περάσει οι εποχές του μοναχικού ήρωα. Σήμερα είναι σημαντικότερο να αναγνωρίζετε ότι οι άνθρωποι που εργάζονται για σας ή που σας θεωρούν ηγέτη τους για κάποιο λόγο - δηλαδή οι οπαδοί σας - πρέπει να σχετίζονται μαζί σας θετικά. Τα ωφελήματα αυτής της θετικής σχέσης συνήθως αντανακλώνται στους οπαδούς.

Οι αποτελεσματικοί ηγέτες σήμερα πρέπει να είναι προσιτοί και διαθέσιμοι στους οπαδούς τους. Τυπικοί τρόποι ενθάρρυνσης και δυνατότητας ανάπτυξης σχέσεων των οπαδών με τον ηγέτη περιλαμβάνουν:

• Το να εξοικονομείτε διαθέσιμο χρόνο για τους ανθρώπους σε μόνιμη βάση (καθημερινά ή εβδομαδιαία).
• Να επενδύετε στη συναναστροφή σας - δηλαδή να βγαίνετε από το γραφείο σας και να κυκλοφορείτε συζητώντας με τον κόσμο.
• Να μην ξεχνάτε τι σημαίνει άνθρωπος και τι είναι ικανός να κάνει.
• Να μοιράζετε, σε μόνιμη βάση, τις σχετικές πληροφορίες με όλους τους εμπλεκομένους.
• Να μοιράζεστε με τους οπαδούς σας τον πανηγυρισμό της επιτυχίας.
• Ν' αναγνωρίζετε πότε πρέπει να διαβιβάζονται σκληρά μηνύματα και να τα κοινοποιείτε.

Οι οπαδοί τείνουν να αποδίδουν πιο αποτελεσματικά όταν αισθάνονται ότι ανήκουν σε μια κοινωνία και, γι’ αυτό, έχουν μιαν αίσθηση ταυτότητας μ' αυτή την κοινωνία.

Η αίσθηση του «ανήκειν» και της ταυτότητας είναι ένα σημαντικό στοιχείο στο ρόλο του ηγέτη. Οι οπαδοί πρέπει να εντάσσονται σ' αυτήν τη διαδικασία.
Μια αίσθηση ομαδικότητας και ταυτότητας υποδηλώνεται όταν:

• Η ομαδική δουλειά εκτιμάται και ανταμείβεται.
• Οι άνθρωποι είναι γνήσια ευαίσθητοι και σέβονται τις ανάγκες των άλλων.
• Ακούγεται συχνά η λέξη «εμείς».
• Όλοι εκδηλώνουν κοινή κατανόηση των επιδιώξεων και των στόχων.
• Τα άτομα αισθάνονται ότι εκτιμώνται γι' αυτό που είναι από τον ηγέτη και τους συντρόφους τους.
• Οι ηγέτες της νέας εποχής πρέπει πριν από όλα να καταλαβαίνουν και να.... αισθάνονται.