Συγκεκριμένα τόσο στο πολιτικό όσο και στο κοινωνικό πεδίο η διαχείριση εξαντλείται στις συνθήκες, που διαμορφώνονται στο πλαίσιο του συστήματος κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας και στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων τους σε αυτό, χωρίς να αναπτύσσεται στρατηγική με μακροπρόθεσμη προοπτική, η οποία στηρίζεται στην απαλλαγή από τα γενεσιουργά αίτια των αρνητικών παρενεργειών της ακολουθούμενης πορείας.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου 

Οι συνθήκες κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας όμως είναι μόνο ένα τμήμα της πραγματικότητας, η οποία έχει ευρύτερες διαστάσεις (π.χ. σε σχέση με την υγεία, το περιβάλλον, το κλίμα κ.λ.π.), που αποκαλύπτονται δυστυχώς από τις ανθρώπινες παρεμβάσεις, διότι δεν συμπορεύονται με τα όρια αντοχής και ανοχής των λειτουργικών της ισορροπιών.

Αυτό γίνεται εμφανές, αν ληφθούν υπόψη τα στοιχεία, που προκύπτουν από την εμπειρική προσέγγιση και μελέτη των προκαλούμενων ανισορροπιών. Για παράδειγμα ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, την Ιατρική Σχολή Icahn στο Mount Sinai, το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Πλανητικής Υγείας του Boston College, το Centre Scientifique de Monaco, το Πανεπιστημιακό Ιατρικό Κέντρο του Mainz και το Ινστιτούτο Καρδιολογικής Έρευνας Victor Chang επισημαίνουν εμφατικά τον υψηλό βαθμό κινδύνου για την ανθρώπινη υγεία, που συνεπάγεται η υπερθέρμανση του πλανήτη, η ατμοσφαιρική ρύπανση και η έκθεση στον καπνό πυρκαγιών.

Επίσης αναδεικνύουν τις αιτίες καρδιακών παθήσεων, όπως είναι η ρύπανση του εδάφους, η ηχορύπανση και η έκθεση σε τοξικές ουσίες. Εκτιμάται, ότι στην Ευρώπη 113 εκατομμύρια άνθρωποι επηρεάζονται μακροπρόθεσμα από τα επίπεδα θορύβου της κυκλοφορίας πάνω από 55 ντεσιμπέλ κατά την διάρκεια της ημέρας και της νύχτας. Το ανθρώπινο σώμα βομβαρδίζεται με ρύπους, που επιβαρύνουν την καρδιακή υγεία.

Είναι εμφανές, ότι η αντιμετώπιση των γενεσιουργών αιτίων αυτών των κινδύνων σημαίνει παρέμβαση με βαθιές τομές και αλλαγές στο σύστημα κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας, όπως τερματισμό της χρήσης ορυκτών καυσίμων, επενδύσεις στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), τερματισμό της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, συρρίκνωση της χρήσης οχημάτων κ.λ.π. Ουσιαστικά θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος ζωής των ανθρώπων. Αυτό βέβαια δεν είναι εύκολο, ενώ ταυτοχρόνως θα έχει μεγάλο οικονομικό και πολιτικό κόστος.

Σε ανάλογο «μήκος κύματος» κινείται και μια άλλη ανισορροπία, η αστική θερμική νησίδα. Σύμφωνα με τον Δημήτρη Μελά, καθηγητή Φυσικής Περιβάλλοντος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, οι επιστημονικές εκτιμήσεις θεωρούν, ότι στο τέλος του 21ου αιώνα η αύξηση της θνητότητας θα φτάσει στο 10% σε περιπτώσεις, που έχουν σχέση με την καταπόνηση του οργανισμού εξαιτίας των υψηλών νυχτερινών θερμοκρασιών στις πόλεις στις θερμές περιόδους.

Στις πόλεις η υψηλότερη θερμοκρασία οφείλεται στο φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, το οποίο σχετίζεται με την κυκλοφοριακή επιβάρυνση από τα διερχόμενα αυτοκίνητα, την μεγαλύτερη χρήση κλιματιστικών, τα υλικά των ασφαλτοστρώσεων, την μεγαλύτερη χρήση τσιμέντου για την κατασκευή κτιρίων, την παγίδευση της ηλιακής ακτινοβολίας στις αστικές χαράδρες και την έλλειψη βλάστησης.

Επίσης, η υψηλότερη θερμοκρασία κατά την διάρκεια της νύχτας καταπονεί τον ανθρώπινο οργανισμό, με αποτέλεσμα την αύξηση της θνητότητας. Το σύστημα κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας στα σύγχρονα μεγάλα αστικά κέντρα αποτελεί πηγή κινδύνων ακόμη και για την ανθρώπινη ζωή. Και όμως η μαζοποίηση των κοινωνιών στις μεγάλες πόλεις κυριαρχεί και διαμορφώνει την καθημερινότητα των πολιτών, οι οποίοι δεν είναι ενημερωμένοι για τις προκαλούμενες ανισορροπίες ούτε και συνειδητοποιούν τις επιπτώσεις στην ζωή τους.

Οι κίνδυνοι βέβαια, που παράγει η δραστηριοποίηση των κοινωνιών στο πλαίσιο του συστήματος οργάνωσης και λειτουργίας τους, θα εντείνονται περισσότερο στο μέλλον.
Έχει πολύ ενδιαφέρον και είναι αποκαλυπτική η επισήμανση του Γαβριήλ Ξανθόπουλου, δασολόγου και διευθυντή Ερευνών του Ινστιτούτου Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων, ότι «Οι προβλέψεις της 10ετίας του 2000 για το 2050 γίνονται ήδη πραγματικότητα σήμερα, ενώ με την προβλεπόμενη αύξηση του πληθυσμού της γης στα 9,7 δισεκατομμύρια έως το 2050 αναμένεται, ότι περισσότεροι από τους μισούς ανθρώπους θα αντιμετωπίσουν προβλήματα με την διαθεσιμότητα νερού.
Την ίδια ώρα οι αυξημένες ανάγκες διατροφής θα οδηγήσουν σε ελλείψεις».

Παράλληλα θα προκληθεί απώλεια βιοποικιλότητας, ενώ θα διαμορφωθούν οι προϋποθέσεις για κοινωνικές αναταράξεις και αντιπαραθέσεις, που μπορεί να οδηγήσουν σε αύξηση της τρομοκρατίας και σε πολεμικές συγκρούσεις. Αυτές οι συνθήκες επιβάλλουν την άμεση ενεργοποίηση στον χώρο της πολιτικής για την αλλαγή τρόπου σκέψης και διαχείρισης της πραγματικότητας, η οποία υπερβαίνει τα όρια του συστήματος κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας.

Η επανεκκίνηση του πολιτικού συστήματος προϋποθέτει, ότι η λειτουργία του και ο σχεδιασμός της πορείας προς το μέλλον οριοθετούνται από το κοινωνικό και όχι το συστημικό συμφέρον από το ένα μέρος και από το άλλο ότι η πραγματικότητα εκτείνεται πολύ περισσότερο από τις κοινωνικές συνθήκες και περιλαμβάνει και άλλες παραμέτρους, όπως το φυσικό περιβάλλον και τα διάφορα οικοσυστήματα, που η βιωσιμότητα τους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ανθρώπινη ζωή.

Παράλληλα επειδή η ευρύτερη πραγματικότητα είναι πλέον πολύπλοκη σε υψηλό βαθμό λόγω της συσσώρευσης δεδομένων, που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στον σχεδιασμό, ενώ ταυτοχρόνως υπερβαίνει τις δυνατότητες προσέγγισης και ανάλυσης τους από πολιτικό προσωπικό, το οποίο δεν διαθέτει τα κατάλληλα μεθοδολογικά εργαλεία και τις γνώσεις, πρέπει να αποκατασταθεί δομικού χαρακτήρα συνεργασία του πολιτικού συστήματος με τους επιστημονικούς θεσμούς.

Επίσης είναι αδήριτη ανάγκη οι πολίτες να ενεργοποιούνται πολιτικά ως ατομικά και συλλογικά υποκείμενα στο πλαίσιο της κοινωνίας πολιτών, χωρίς εξαρτήσεις από κόμματα, με βασικό εργαλείο τον ορθολογισμό, ενώ είναι αυτονόητο, ότι επιβάλλεται να γίνεται διάλογος με το πολιτικό σύστημα στο πλαίσιο θεσμοθετημένων διαδικασιών.
Αυτό βέβαια σημαίνει, ότι πρέπει να προβλέπεται και να είναι διαθέσιμος ο αναγκαίος ελεύθερος χρόνος για την πραγματοποίηση του διαλόγου και να μην εργαλειοποιούνται οι πολίτες για την επίτευξη εκλογικών στόχων με την αξιοποίηση της διαφημιστικής οπτικής στον επικοινωνιακό τομέα.

Τέλος η διαχείριση του χρόνου τόσο από το πολιτικό σύστημα και τους πολιτειακούς θεσμούς όσο και από τους πολίτες στην λειτουργία τους ως συλλογικών υποκειμένων πρέπει να συμπορεύεται και πολύ περισσότερο να προπορεύεται της δυναμικής της εξέλιξης, ώστε η διαχείριση της πραγματικότητας να είναι βιώσιμη και να διασφαλίζεται η αποφυγή επικίνδυνων ανισορροπιών. Ανάλογα μακροπρόθεσμος επιβάλλεται να είναι και ο πολιτικός σχεδιασμός της κοινωνικής πορείας.

Εάν πληρούνται αυτές οι προϋποθέσεις, τότε θα αποκατασταθεί λειτουργική και βιώσιμη ισορροπία μεταξύ της πολιτικής και της διαχείρισης της πραγματικότητας, στην οποία το σύστημα κοινωνικής οργάνωσης είναι μια από τις συνιστώσες, που την συνθέτουν. Θα πρέπει όμως να επιταχυνθούν οι απαραίτητες για αυτό διεργασίες τόσο στο πολιτικό όσο και στο κοινωνικό πεδίο, διότι η ταχύτητα της δυναμικής της εξέλιξης είναι πολύ μεγάλη και παράγει επικίνδυνες ανισορροπίες.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Το πιστοποιούν οι συνεχώς αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες, ο τρόπος διαχείρισης και εκμετάλλευσης της φύσης και οι επιπτώσεις (π.χ. εξόρυξη ορυκτών καυσίμων με επακόλουθο την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου), η ρύπανση της ατμόσφαιρας, του εδάφους και του νερού, η εξαφάνιση πολλών ειδών ζώων.

Επίσης οι αναπτυξιακές ανισορροπίες σε παγκόσμιο επίπεδο μεταξύ των χωρών με αποτέλεσμα τις μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, την πείνα και τον θάνατο ακόμα και παιδιών (π.χ. στην Αφρική), η εξάρτηση από τον καταναλωτισμό και την λογική της κοινωνίας του θεάματος ως μοναδικών κοινωνικών αξιών σε πλανητικό επίπεδο από το ένα μέρος και από το άλλο η ισοπέδωση των πολιτισμικών ταυτοτήτων των κοινωνιών.

Η κορωνίδα των υπαρξιακής διάστασης ανισορροπιών είναι η κλιματική αλλαγή, η οποία βέβαια απειλεί την βιωσιμότητα του ανθρώπου και της βιοποικιλότητας.

Αυτή η αδιέξοδη πραγματικότητα θέτει επιτακτικά ένα ζωτικής σημασίας ερώτημα. Τελικά το ισχύον μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης υπηρετεί το ανθρώπινο συμφέρον ή εργαλειοποιεί τον άνθρωπο με κύριο στόχο την λειτουργικότητα και οικονομική απόδοση των διαφόρων κοινωνικών συστημάτων (π.χ. οικονομικό, εργασιακό, υγείας κ.λ.π.) με τίμημα την υπόσκαψη της βιωσιμότητας τόσο της δικής του όσο και της βιοποικιλότητας;

Αυτό το ερώτημα δείχνει βέβαια, ότι η ακολουθούμενη πορεία δεν οριοθετείται από ηθικούς κανόνες με κοινωνικό προσανατολισμό, διότι δεν διαμορφώνει στους πολίτες ατομικές συνειδήσεις, οι οποίες έχουν αναφορά στο ανθρώπινο συμφέρον, στο πλαίσιο του οποίου διασφαλίζεται η ζωή του ανθρώπου σε πλανητικό επίπεδο, η κάλυψη των βασικών αναγκών του (π.χ. υγεία, εργασία, παιδεία με οικοδόμηση της ορθολογικής σκέψης, πληροφόρηση για την παγκόσμια πραγματικότητα κ.λ.π.) ως ατομικού και συλλογικού υποκειμένου, με κοινωνική δικαιοσύνη και στόχο την ευημερία σε ένα βιώσιμο φυσικό περιβάλλον.

Γι΄ αυτό και η αυτοπραγμάτωση, ως δικαίωμα του ανθρώπου είτε ως ατόμου είτε ως πολίτη, δεν είναι εύκολα εφικτή στο πλαίσιο του ισχύοντος μοντέλου οργάνωσης των κοινωνιών.

Ενισχυτικά προς την ίδια κατεύθυνση εκτός από την εργαλειοποίηση λειτουργεί και η μαζοποίηση των σύγχρονων κοινωνιών με την υπερβολική πληθυσμιακή συγκέντρωση στα μεγάλα αστικά κέντρα, την συρρίκνωση της παραγωγής αξιών στην κοινωνική βάση και την μαζική διοχέτευση προτύπων, στα οποία η αναζήτηση νοήματος στην ζωή από τους πολίτες ταυτίζεται με την καταναλωτική τους δυνατότητα, ενώ η απόκτηση κοινωνικού στάτους συμπορεύεται με την εικόνα, που μπορούν να «εκπέμπουν» στο πλαίσιο της κοινωνίας του θεάματος.

Παράλληλα η αναζήτηση μικρής χρονικής διάρκειας εξόδου από την μαζοποιημένη κοινωνική πραγματικότητα των μεγάλων αστικών κέντρων (π.χ. στις διακοπές) οδηγεί στην αύξηση της κινητικότητας, ώστε να είναι εφικτή η μικρής χρονικής διάρκειας βίωση πιο λειτουργικών, υποτίθεται, συνθηκών για τα μεμονωμένα άτομα, το περιεχόμενο των οποίων δεν αναπαράγει την καθημερινότητα τους.

Αυτό βέβαια ισχύει μόνο θεωρητικά, διότι οι συνθήκες παραμένουν μαζοποιημένες και στους τόπους προορισμού με την αναπαραγωγή του τρόπου ζωής στις κοινωνίες προέλευσης τους (π.χ. καταναλωτική λογική, το θέαμα ως μέσο αυτοπαρουσίασης). Η διαφορά έγκειται στην ύπαρξη περισσότερου ελεύθερου χρόνου.

Πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι συνθήκες στους τουριστικούς προορισμούς με τον τρόπο διασκέδασης και εξισορρόπησης της πίεσης, που ασκείται από την καθημερινότητα στις μαζοποιημένες μεγαλουπόλεις.
Στην περίπτωση όμως που «διαταραχθεί» αυτός ο κανόνας για σημαντικούς λόγους, που μπορεί να άπτονται, για παράδειγμα, της δημόσιας υγείας, όπως είναι στην περίοδο της πανδημίας του κορωνοϊού και μειωθεί η κινητικότητα, τότε αναδύονται ζωτικής σημασίας για τις κοινωνικές ισορροπίες προβλήματα.

Έχει πολύ ενδιαφέρον, ότι στο πρώτο 6μηνο του 2020 στην Ευρωπαϊκή Ένωση η μείωση της κινητικότητας (περιορισμοί στην κυκλοφορία λόγω πανδημίας, πτώση της τουριστικής κίνησης κ.λ.π.) επέφερε την μείωση της ζήτησης για καινούργια επιβατικά αυτοκίνητα κατά 38,1%, με τις ανάλογες επιπτώσεις στην απασχόληση.
Η μεγαλύτερη μείωση καταγράφεται στην Ισπανία 50,9% και ακολουθούν η Ιταλία 46,1%, η Γαλλία 38,6% και η Γερμανία 34,5% (Efsyn, «Covid-19: Βαρύτατες οι απώλειες για την αυτοκινητοβιομηχανία», 31.7.2020).

Αυτά τα φαινόμενα δείχνουν την αδυναμία των κοινωνιών, όπως είναι οργανωμένες, να διαχειρισθούν με ασφάλεια και λειτουργικές ισορροπίες την δυναμική της εξέλιξης, διότι ο σχεδιασμός της δεν είναι πολυδιάστατος και με μετρήσιμα μεγέθη μακροπρόθεσμος, ώστε να προλαμβάνονται αρνητικές επιπτώσεις.

Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ανεπάρκειας είναι η διαχείριση της πυρκαγιάς στο Μάτι (2018) με τις τραγικές συνέπειες της απώλειας ανθρώπινων ζωών. Έχουν περάσει δύο χρόνια από τότε και η αντιμετώπιση αυτής της τραγωδίας εξαντλείται στην επικοινωνιακή διαχείριση της με την αναζήτηση ατομικών ευθυνών (πολιτικών και υπηρεσιακών παραγόντων), χωρίς να αντιμετωπίζονται τα γενεσιουργά αίτια (αυθαίρετα με την ανοχή της πελατειακής πολιτικής λειτουργίας, έλλειψη λειτουργικού οικιστικού σχεδιασμού, επιχωμάτωση ρεμάτων κ.λ.π.), για τα οποία ευθύνονται όλα τα κόμματα, που διαχειρίσθηκαν κυβερνητική εξουσία μέχρι το ξέσπασμα της πυρκαγιάς, ώστε να μην επαναληφθούν παρόμοια φαινόμενα.

Είναι εμφανές, ότι τόσο σε εθνικό όσο και σε πλανητικό επίπεδο η δυναμική, που αναπτύσσεται στο πλαίσιο του ισχύοντος μοντέλου κοινωνικής οργάνωσης, είναι σε μεγάλο βαθμό αδιέξοδη και με πολλές επικίνδυνες ανισορροπίες.

Οι λύσεις αυτών των προβλημάτων είναι εφικτές, εάν απαντηθούν ορισμένα βασικά ερωτήματα και η υλοποίηση τους στηριχθεί στην στενή συνεργασία και συμπόρευση των κοινωνιών στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και της αλληλεξάρτησης τους.

Βασικά ερωτήματα είναι, πως η οικονομική λειτουργία θα συμβάλλει στο κλείσιμο της ψαλίδας των κοινωνικών ανισοτήτων και ποιος ο ρόλος και οι επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης στη ζωή του ανθρώπου (θα τον υποκαταστήσει στην διεκπεραίωση κοινωνικών ρόλων π.χ. εργασία κ.λ.π.).

Επίσης πως θα ισορροπήσουν ο υψηλός βαθμός αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών της παγκόσμιας κοινότητας με τις αναγκαίες πλανητικών διαστάσεων λύσεις των προβλημάτων, οι οποίες όμως διαφοροποιούν  την πραγματικότητα και τον τρόπο βίωσης της σε εθνικό επίπεδο, όπως είναι στην αντιμετώπιση των γενεσιουργών αιτίων της κλιματικής αλλαγής, της μαζικής μετακίνησης πληθυσμών, της ρύπανσης του φυσικού περιβάλλοντος (π.χ. με πλαστικά) και πολλών άλλων.

Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα σε συνδυασμό και με τον αξιακό προσανατολισμό στο ανθρώπινο συμφέρον θα προσδιορίσουν και τον βαθμό αναίρεσης των αδιεξόδων της πλανητικής δυναμικής, διότι ουσιαστικά θα οριοθετήσουν την οπτική προσέγγισης του ανθρώπου και της βιοποικιλότητας  στην προοπτική του χρόνου.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτών των κοινωνικών ανισορροπιών είναι από το ένα μέρος η στάση των νέων σε σχέση με την αντιμετώπιση της πανδημίας και οι επιπτώσεις της σε άλλες κοινωνικές ομάδες, οι οποίες είναι πιο ευάλωτες, όπως είναι οι ηλικιωμένοι πολίτες και όσοι έχουν υποκείμενα νοσήματα και από το άλλο οι εκκλήσεις από τον χώρο της πολιτικής και όχι μόνο, για την επίδειξη της δέουσας προσοχής από τους νέους και την ανάληψη των ευθυνών, που τους αναλογούν ως άτομα, για την μη διάδοση του κορωνοϊού.

Ουσιαστικά ζητείται από τους νέους, ως άτομα, η ανάληψη της ευθύνης, που τους αναλογεί, χωρίς όμως να οικοδομείται η κοινωνική συνείδηση πάνω σε ανάλογου προσανατολισμού και περιεχομένου κοινωνικές αξίες, οι οποίες διαμορφώνονται στο πλαίσιο διεργασιών στις τοπικές κοινωνίες, ώστε να εκφράζουν τις ανάγκες τους και να είναι αποτέλεσμα κοινωνικού διαλόγου και συναινέσεων.

Στην σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα οι κοινωνικές αξίες έχουν υποκατασταθεί από τα καταναλωτικά πρότυπα στο πλαίσιο της λογικής της κοινωνίας του θεάματος, τα οποία διοχετεύονται μαζικά με την βοήθεια των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και της ψηφιακής τεχνολογίας γενικότερα.

Παράλληλα τα διοχετευόμενα πρότυπα δεν γίνονται αντικείμενο ανάλυσης από τους πολίτες και αποδοχής τους μετά από ορθολογικές διεργασίες και κοινωνικό διάλογο στο τοπικό επίπεδο.

Το σύγχρονο μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης δεν προωθεί την καλλιέργεια της ορθολογικής σκέψης για την διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης και την χρησιμοποίηση της ως μέσου για την κατανόηση και την αξιολόγηση της συλλογικής βίωσης της πραγματικότητας.

Με αυτά τα δεδομένα είναι ερμηνεύσιμη η στάση των νέων και η εικόνα της μαζοποίησης στο πλαίσιο των διαφόρων μορφών βίωσης του ελεύθερου χρόνου τους.

Δεν ωφελεί η περισσότερο επικοινωνιακού χαρακτήρα επένδυση στο συναίσθημα ως προς τις επιπτώσεις της στάσης των νέων στην περίοδο της πανδημίας του κορωνοϊού (Covid-19) σε «παππούδες και γιαγιάδες», όταν το μοντέλο οργάνωσης των κοινωνιών και οι αξίες, που τις διέπουν, έχουν διαμετρικά αντίθετο προσανατολισμό.

Πολύ μεγαλύτερο ειδικό βάρος και επιρροή στην οπτική προσέγγισης και διαχείρισης της πραγματικότητας από τους νέους έχουν τα κοινωνικά πρότυπα με αξιακή λειτουργία, όπως είναι ο ευδαιμονισμός (με οπτική υλικής ευημερίας) σε συνδυασμό με τον ατομικισμό και τον καταναλωτισμό.

Ο ευδαιμονισμός, ως τρόπος ζωής και παράγωγο των σύγχρονων καταναλωτικών κοινωνιών, οριοθετεί σε μεγάλο βαθμό την κοινωνική δραστηριοποίηση των νέων και όχι μόνο. Παράλληλα ο ατομικισμός υπερβαίνει κατά πολύ την κοινωνική συνείδηση ως βασική κοινωνική αξία στις καταναλωτικές και μαζοποιημένες κοινωνίες του θεάματος στην ιστορική περίοδο, που διανύει η ανθρωπότητα.

Γι΄ αυτό η διαγενεακή αποστασιοποίηση σε συνδυασμό με την μη οικοδόμηση κοινωνικής συνείδησης και ανάλογης οπτικής ως προς τις ατομικές ευθύνες οδηγεί σε κοινωνικές ανισορροπίες, οι οποίες δεν συμβάλλουν στην συνεκτική διαχείριση κρίσεων, όπως η πανδημία του κορωνοϊού.

Παράλληλα οι διάφορες γενιές δεν έχουν την ίδια προσέγγιση και διαχείριση της δυναμικής της εξέλιξης, με αποτέλεσμα την διεύρυνση της μεταξύ τους απόστασης. Είναι εντελώς διαφορετική η βίωση της πραγματικότητας από τις διάφορες γενιές και ιδιαιτέρως της νέας γενιάς σε αντιδιαστολή με αυτήν της τρίτης ηλικίας.

Λόγω της ταχύτητας της εξέλιξης ο τρόπος βίωσης της πραγματικότητας (π.χ. με την εμπλοκή της ψηφιακής τεχνολογίας και την «παγκοσμιοποίηση» του τρόπου ζωής ιδιαιτέρως στους νέους) είναι διαφορετικός και συμβάλλει στην ενίσχυση της μεταξύ τους αποξένωσης.

Ενισχυτικά προς αυτή την κατεύθυνση της μη λειτουργίας των γενεών ως «ενιαίας» ανθρώπινης οντότητας κινείται και η οπτική του βιολογικού χρόνου ως σημείου αναφοράς για την ευημερία. Η διάρκεια της ατομικής ζωής είναι και το όριο για την επίτευξη της ευημερίας, ανεξάρτητα από τις πιθανές επιπτώσεις σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου.

Αρκεί να ληφθούν υπόψη τα μεγάλα παγκόσμιας εμβέλειας προβλήματα, όπως είναι η κλιματική αλλαγή και οι πολυδιάστατες επιπτώσεις της τόσο στον άνθρωπο όσο και στην βιοποικιλότητα και θα γίνουν ορατές οι διαγενεακές ανισορροπίες και ποια προοπτική για το μέλλον «κληρονομεί» η νέα γενιά, από την οποία ζητείται η ανάληψη ευθύνης στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της κρίσης του κορωνοϊού.

Με αυτά τα δεδομένα ως προς τις κοινωνικές αξίες ή ακόμα καλύτερα τα πρότυπα, που διοχετεύονται, η διαχείριση των κάθε φορά αναδυόμενων κρίσεων λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας είναι πολύ δύσκολη και με μεγάλο κόστος (ανθρώπινο, οικονομικό κ.λ.π.), διότι προϋποθέτει ατομικά και συλλογικά υποκείμενα με εντελώς διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά από αυτά, που διαθέτουν  τώρα, τα οποία είναι σε θέση με γνώση και συνείδηση της πραγματικότητας και των επιπτώσεων των επιλογών και δραστηριοτήτων τους να εκφράσουν και να πραγματώσουν το ανθρώπινο και το κοινωνικό συμφέρον.

Για να έχει όμως αυτά τα χαρακτηριστικά τόσο η ατομική όσο και η συλλογική λειτουργία, οι σύγχρονες κοινωνίες πρέπει να υπερβούν την λογική της εργαλειοποίησης των πολιτών στο πλαίσιο των διαφόρων κοινωνικών ρόλων, που διεκπεραιώνουν και να αποστασιοποιηθούν από τον συστημικό πραγματισμό των προτύπων, που διοχετεύονται με στόχο την λειτουργικότητα και την οικονομική απόδοση των διαφόρων κοινωνικών συστημάτων.

Πολύ πιο λειτουργικό και με βιώσιμη προοπτική για τις κοινωνίες είναι η παραγωγή κοινωνικών αξιών με βάση τις ανθρώπινες και κοινωνικές ανάγκες.

Σε αυτό το πλαίσιο θα είναι εφικτή η ανάληψη της ευθύνης, που αναλογεί στους πολίτες είτε ως άτομα είτε ως συλλογικότητες (κοινωνία πολιτών) για την κατεύθυνση και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της πορείας προς το μέλλον, με αποτέλεσμα την πραγμάτωση της δημοκρατικής λειτουργίας και την μείωση του υψηλού βαθμού διακινδύνευσης των σύγχρονων κοινωνιών.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Αρκεί να ληφθεί υπόψη η ηθικά και κοινωνικά μη νομιμοποιήσιμη πρακτική, που αποσκοπεί στην αποκόμιση προσωπικού οφέλους (π.χ. το «μέσον» ως εργαλείο για την εξεύρεση εργασίας ή ανάθεση έργου, η δωροληψία, η δωροδοκία, η οικογενειοκρατία, η κατάχρηση, η φοροδιαφυγή κ.λ.π.) και θα γίνουν ορατά ο υψηλός βαθμός διαφθοράς, που διαπερνά την ελληνική πραγματικότητα και το εύρος της παρακμής.

Ουσιαστικά με την μετατροπή της διαφθοράς σε σκανδαλολογία από το πολιτικό σύστημα διαμορφώνεται το κατάλληλο επικοινωνιακό εργαλείο για την δημιουργία πολιτικού κλίματος και την άσκηση επιρροής στους πολίτες με στόχο την διαμόρφωση της επιθυμητής στάσης.

Δεν αντιμετωπίζονται τα πραγματικά αίτια της αναγωγής της διαφθοράς σε δομικό στοιχείο της ελληνικής κοινωνίας, ενώ τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και ιδιαιτέρως τα εικονικά, ως προεκτάσεις του πολιτικού συστήματος μετατρέπονται σε βασικούς συντελεστές της διαμόρφωσης πολιτικού κλίματος σε πραγματικό χρόνο.

Μακροπρόθεσμα όμως δεν διασφαλίζεται η γενικευμένη άσκηση πολιτικής επιρροής στις τοπικές κοινωνίες, διότι η προσέγγιση των πληροφοριών, που διοχετεύονται από τα ΜΜΕ στους πολίτες, δεν βασίζεται στην αξιοποίηση του ορθολογισμού, αλλά στην εντύπωση, που προκαλούν. Και αυτή εύκολα αλλάζει, διότι η πραγματικότητα δεν λειτουργεί εξιδανικευτικά, όταν οι εντυπώσεις δεν συμπορεύονται με τα ορατά δεδομένα της εξέλιξης.

Τα πραγματικά αίτια της διαφθοράς άπτονται της οργανωτικής δομής της κοινωνίας, του συστήματος κοινωνικών αξιών και της πολιτικής διαχείρισης της πραγματικότητας. Όταν, για παράδειγμα, τα διάφορα κοινωνικά συστήματα οικοδομούνται με πελατειακή και συντεχνιακή λογική, είναι αναμενόμενο φαινόμενο η ευδοκίμηση της διαφθοράς ως μέσου για την διατήρηση ή διεκδίκηση των προνομίων, που παρέχονται από αυτά.

Αυτή η πραγματικότητα εξηγεί, γιατί το ελληνικό κράτος διογκώθηκε, ως προς την στελέχωση του, χωρίς όμως ταυτοχρόνως να συμπορεύεται με τον τρόπο οργάνωσης ενός σύγχρονου φορέα στην εποχή της γνώσης και της ψηφιοποίησης.

Ανάλογα στατικός προσανατολισμός είναι και η καλλιέργεια της συντεχνιακής λογικής με επακόλουθο την οικογενειοκρατία στους διάφορους τομείς δραστηριοποίησης, οικονομία (κληρονομιά οικογενειακών επιχειρήσεων π.χ. φαρμακεία) και πολιτική (π.χ. κατάληψη θέσεων βουλευτών ή πρωθυπουργών).

Η πελατειακή και η συντεχνιακή διάσταση της διαφθοράς προϋποθέτουν βέβαια και ανάλογη λειτουργία των θεσμών, όπως είναι το κράτος και οι κυβερνήσεις, οι οποίες την χρησιμοποιούν ως πολιτικό εργαλείο για την απόκτηση και διεύρυνση της επιρροής στο εκλογικό σώμα.

Είναι «κοινό μυστικό» η λειτουργία κομμάτων και πολιτικών προσώπων ως «μέσων» για την επίτευξη ατομικών στόχων από τους πολίτες (π.χ. πρόσληψη στο δημόσιο, ανάθεση έργου στο πλαίσιο δημοσίων διαγωνισμών κ.λ.π.).

Βέβαια με αυτό τον τρόπο η αξιοκρατία και το κοινωνικό συμφέρον αποδομούνται, ενώ οι κοινωνίες δεν κινούνται με λειτουργικό και σύγχρονο τρόπο προς το μέλλον, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο βαθμός διακινδύνευσης τους.

Αυτό σημαίνει, ότι η διαφθορά συρρικνώνει την κοινωνική δικαιοσύνη, διότι προωθούνται οι κοινωνικές ανισότητες και η υποκατάσταση του δικαίου από την απουσία κανόνων με γενικευμένη ισχύ, οι οποίοι οριοθετούν με αξιακό περιεχόμενο την ατομική συμπεριφορά και στάση και ταυτοχρόνως διασφαλίζουν την πραγμάτωση του κοινωνικού και του ατομικού συμφέροντος.

Επίσης θετικό υπόστρωμα για την ευδοκίμηση της διαφθοράς αποτελεί ο μονοδιάστατος προσανατολισμός των σύγχρονων κοινωνιών στον καταναλωτισμό και στην ανταγωνιστική λογική ως βασικών παραμέτρων για την απόκτηση κοινωνικού στάτους και ανάλογης αναγνώρισης, ώστε να επιτυγχάνεται η προώθηση του ατομικού συμφέροντος και η αντίστοιχη υλική ευημερία.

Η διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης και η οικοδόμηση της ενσυναίσθησης (ικανότητα του ατόμου να «μπαίνει» στη θέση των συμπολιτών του να τους καταλαβαίνει και να τους συμπαρίσταται) με ταυτόχρονη ανάληψη των ευθυνών, που αναλογούν για την προώθηση του κοινωνικού συμφέροντος και της κοινωνικής συνοχής, δεν αποτελούν προτεραιότητα στις σύγχρονες κοινωνίες.

Δεν είναι βέβαια εύκολο, διότι η παραγωγή κοινωνικών αξιών δεν είναι πλέον αποτέλεσμα των κοινωνικών σχέσεων και διεργασιών στο τοπικό κοινωνικό πεδίο. Αυτή η λειτουργία έχει υποκατασταθεί από τα καταναλωτικά πρότυπα, που διοχετεύονται μαζικά από τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας στο πλαίσιο της διαφήμισης και της κοινωνίας του θεάματος.

Γι' αυτό και η πολιτική επικοινωνία οριοθετείται κυρίως από την εντύπωση, που προκαλεί ο εκφερόμενος πολιτικός λόγος και η πολλαπλασιαστική επιρροή του στο πλαίσιο της αναπαραγωγής του στα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας.

Με αυτό τον τρόπο όμως η διαφθορά δεν καταπολεμάται, διότι οι πρακτικές, που εφαρμόζονται, διαπερνώνται από την οπτική του ωφελιμισμού και μάλιστα του ατομικού ή του συστημικού, ο οποίος εξαντλείται στα όρια της λογικής της συντεχνιακής πραγματικότητας (π.χ. στο χώρο της πολιτικής, της οικονομίας, της επαγγελματικής δραστηριότητας κ.λ.π.).

Γι' αυτό το πολιτικό σύστημα κάνει την εύκολη επιλογή της υποκατάστασης της αντιμετώπισης της διαφθοράς με την σκανδαλολογία. Με αυτό τον τρόπο «θολώνεται» η πραγματικότητα (άρα και οι ευθύνες), δεν αντιμετωπίζονται οι παθογένειες της, ενώ είναι πολύ πιο εύκολο να ασκηθεί πολιτική επιρροή στους πολίτες με εργαλείο την ηθικολογία και στόχο την διαμόρφωση της επιθυμητής στάσης. Οι αντιπαραθέσεις των πολιτικών και ιδιαιτέρως κυβέρνησης και αξιωματικής αντιπολίτευσης, στο Κοινοβούλιο είναι πολύ χαρακτηριστικές (Novartis, «παραδικαστικά κυκλώματα» κ.λ.π.).

Το μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα βέβαια αυτών των πρακτικών είναι η πολιτική και κοινωνική παρακμή.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Σε αυτό το πλαίσιο η αντιπαράθεση των κυβερνήσεων επικεντρώνεται στον τρόπο διαχείρισης των κονδυλίων από το Ταμείο Ανάκαμψης. Η βοήθεια στα κράτη-μέλη θα δοθεί με την μορφή επιχορηγήσεων ή δανείων, όπως συνέβη με την αντιμετώπιση της ελληνικής οικονομικής κρίσης;

Ανεξάρτητα από τον συμβιβασμό, στον οποίο κατέληξαν και τις επιπτώσεις του στις διάφορες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται εμφανές, ότι ο προσανατολισμός και ο πραγματισμός του ευρωπαϊκού πολιτικού συστήματος δεν οδηγούν στην ανάπτυξη δυναμικής για την ολοκλήρωση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, αλλά συμβάλλουν στην αναπαραγωγή της λογικής οικοδόμησης «στενών» οικονομικών και πολιτικών σχέσεων κρατικών οντοτήτων με εθνικά συμφέροντα και στην αποδυνάμωση του γεωπολιτικού βάρους της Ευρώπης ως υπερεθνικού μορφώματος με συνοχή, με αποτέλεσμα την άνοδο του ευρωσκεπτικισμού στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Τα πολιτικά συστήματα των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης αντιλαμβάνονται και διαχειρίζονται την Ευρώπη μόνο ως οικονομικό μέγεθος και «κοινοπραξία» εθνικών οικονομικών συμφερόντων, χωρίς προοπτική ουσιαστικής εξισορρόπησης των ανισοτήτων μεταξύ των κοινωνιών (π.χ. οικονομικών, τεχνολογικών κ.λ.π.) με αποτέλεσμα την μη διαμόρφωση ευρωπαϊκής συνείδησης και την ενίσχυση του ευρωσκεπτικισμού.

Η μέχρι τώρα διαδρομή της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν οδηγεί στην ευρωπαϊκή ενοποίηση και στην ολοκλήρωση του εγχειρήματος. Τα αίτια είναι πολυδιάστατα και η αντιμετώπιση τους προϋποθέτει την προσέγγιση της όχι ως «κοινοπραξίας» οικονομικών συμφερόντων και κρατικών οντοτήτων, αλλά ως συνόλου Ευρωπαίων πολιτών με διαφορετικές ιστορικές διαδρομές, οι οποίοι για να συνεχίσουν την πορεία τους στο μέλλον ως ατομικά ή συλλογικά υποκείμενα με ελεύθερη βούληση, πρέπει να υπερβούν το αντιφατικό μοντέλο ευρωπαϊκής οργάνωσης, το οποίο αναπαράγει εθνικές οπτικές πολιτικής και κοινωνικής λειτουργίας.

Βασικές προϋποθέσεις για την απαλλαγή από τις αγκυλώσεις της ακολουθούμενης πρακτικής από το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα είναι η αλλαγή του τρόπου σκέψης και των κριτηρίων για τον σχεδιασμό πολιτικών και λήψης αποφάσεων για την υλοποίηση τους από το ένα μέρος και από το άλλο η λειτουργική ισορροπία μεταξύ της πολιτικής διαχείρισης του χρόνου (σε σχέση με την ολοκλήρωση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος) και των αναγκών τόσο της δυναμικής της παγκοσμιοποιημένης πλανητικής εξέλιξης και του γεωπολιτικού ρόλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και της διασφάλισης της αναγκαίας συνοχής στο εσωτερικό της.

Ως προς τον τρόπο σκέψης και τα κριτήρια λήψης αποφάσεων ο βασικός προσανατολισμός πρέπει να είναι η βιωσιμότητα, η κοινωνική δικαιοσύνη και η ευημερία των πολιτών σε ευρωπαϊκό και όχι μόνο σε εθνικό επίπεδο.

Ως προς την διαχείριση του χρόνου υπάρχει αναντίστοιχη ταχύτητα συμπόρευσης με την κάλυψη των αναγκών τόσο της δυναμικής της πλανητικής εξέλιξης και των επιπτώσεων της στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και της ευρωπαϊκής συνοχής.

Αυτό βέβαια σημαίνει, ότι το πολιτικό σύστημα σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει να σχεδιάσει πολιτικές με βάση την παραδοχή, ότι η Ευρώπη είναι ένας ενιαίος κοινωνικός χώρος και όχι ένα σύνολο κρατών με έντονο εθνικό προσανατολισμό, τα οποία δεσμεύονται για κοινή πορεία στο μέτρο, που υπηρετείται το εθνικό συμφέρον.

Σε αυτό το πλαίσιο η κοινή πορεία προς το μέλλον παίρνει άλλο περιεχόμενο και διαφορετικές διαστάσεις. Από Ευρώπη των κρατών γίνεται η Ευρώπη των πολιτών, ενώ θα πρέπει να επιταχυνθεί με πιο γρήγορους ρυθμούς η πολιτική ενοποίηση. Οι συνθήκες τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε πλανητικό επίπεδο το επιβάλλουν.

Αυτό συνεπάγεται μεγάλες αλλαγές τόσο στο πολιτικό όσο και στο κοινωνικό πεδίο. Άμεσα πρέπει να προωθηθεί η διαμόρφωση ευρωπαϊκής συνείδησης στους πολίτες, στο πολιτικό προσωπικό και στα κόμματα γενικότερα.

Βασικό εργαλείο για την επίτευξη αυτού του στόχου είναι ο σχεδιασμός πολιτικών για την διαπολιτισμική προσέγγιση και όσμωση των ευρωπαϊκών κοινωνιών, οι οποίες έχουν κάνει διαφορετικές ιστορικές διαδρομές, με τις ανάλογες επιπτώσεις στην διαμόρφωση της πολιτισμικής τους ταυτότητας.

Πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτή την πορεία διαπολιτισμικής προσέγγισης των ευρωπαϊκών κοινωνιών μπορεί και πρέπει να παίξει η ευρωπαϊκή κοινωνία πολιτών με τις δομές, που δραστηριοποιούνται στις κοινωνίες, οι οποίες συνθέτουν την ευρωπαϊκή πραγματικότητα.

Βασικές προϋποθέσεις για την αποτελεσματική ενεργοποίηση τους είναι η δικτύωση τους σε ευρωπαϊκό επίπεδο και η συνεργασία τους με την επιστημονική κοινότητα, ώστε να διασφαλίζεται η αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης στους διάφορους τομείς κοινωνικής δραστηριοποίησης και η ορθολογική και τεκμηριωμένη συμβολή στην ανάπτυξη διαλόγου τόσο στο κοινωνικό πεδίο όσο και με το πολιτικό σύστημα για την κατάθεση αιτημάτων και προτάσεων.

Με αυτό τον τρόπο δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την διαμόρφωση και έκφραση του κοινωνικού συμφέροντος, ενώ παράλληλα οικοδομείται ευρωπαϊκή συνείδηση στους πολίτες. Είναι πλέον ώριμες οι συνθήκες για την πολιτική και εκλογική λειτουργία τους με ευρωπαϊκή οπτική και συνείδηση και ταυτόχρονη αποστασιοποίηση από την διαμόρφωση στάσης στις ευρωεκλογές με βάση εθνικά κριτήρια.

Αυτός ο προσανατολισμός θα συμβάλλει στην διαμόρφωση θετικού κλίματος στις ευρωπαϊκές κοινωνίες για την πρόσδωση ουσιαστικού ρόλου στο Ευρωκοινοβούλιο και στην μετάβαση στην επόμενη φάση της ευρωπαϊκής πορείας προς την πολιτική ενοποίηση και την συρρίκνωση της πρακτικής των εθνικών κυβερνήσεων, οι οποίες στο πλαίσιο των συνόδων κορυφής καταλήγουν σε συμβιβασμούς και αποφάσεις, που δεν προωθούν την Ευρώπη των πολιτών αλλά των εθνικών συμφερόντων και των ανισοτήτων (π.χ. διαχείριση της ελληνικής οικονομικής κρίσης).

Είναι εφικτή η οικοδόμηση μιας υπερεθνικής ευρωπαϊκής οντότητας με σημείο αναφοράς τους πολίτες; Η δυναμική της εξέλιξης σε πλανητικό επίπεδο στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και τα παγκόσμιας εμβέλειας προβλήματα (π.χ. κλιματική αλλαγή, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, ρύπανση του περιβάλλοντος κ.λ.π.) το επιβάλλουν.

Εκτός και αν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι σε θέση να αναλάβει τις γεωπολιτικές ευθύνες, που της αναλογούν και να διασφαλίσει την βιωσιμότητα και την ευημερία των κοινωνιών, που την συνθέτουν, με κοινωνική δικαιοσύνη.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Στο ατομικό πεδίο η πολιτική λειτουργία δεν είναι προϊόν ολοκληρωμένης ενημέρωσης και νοητικής επεξεργασίας και ανάλυσης της πραγματικότητας, αλλά αποτέλεσμα επιφανειακής προσέγγισης των εξιδανικευτικών μηνυμάτων για το μέλλον, τα οποία εκπέμπουν κόμματα και πολιτικό προσωπικό με έντονη διαφημιστική λογική.

Πολιτικά λειτουργεί ο πολίτης με οπτική καταναλωτή και όχι ως συμμετέχων στην διαμόρφωση του πολιτικού κλίματος με σημείο προσανατολισμού το κοινωνικό και το ανθρώπινο συμφέρον.

Στις σύγχρονες μαζοποιημένες κοινωνίες, οι οποίες μετασχηματίζονται διαρκώς και με μεγάλη ταχύτητα, δεν είναι καθόλου εύκολη η διαχείριση της πραγματικότητας, όταν δεν βασίζεται στην γνώση και κατανόηση όλων των διαστάσεων της δυναμικής της εξέλιξης.

Γι΄ αυτό δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις για την διαμόρφωση ταυτότητας πολιτικού υποκειμένου στο ατομικό επίπεδο. Πολύ πιο εύκολη είναι η ανάπτυξη της καταναλωτικής οπτικής και στην ατομική πολιτική λειτουργία.

Ανάλογη είναι η κατάσταση και στο συλλογικό πεδίο, στο πλαίσιο του οποίου ο διαθέσιμος χρόνος για την πολιτική ενεργοποίηση των πολιτών είναι ανεπαρκής, διότι διεκπεραιώνουν πολλούς κοινωνικούς ρόλους.

Γι΄ αυτό και η κοινωνία πολιτών δεν μπορεί να ανταποκριθεί με επάρκεια στον ρόλο του εκφραστή του κοινωνικού συμφέροντος, ούτε και να αποτελέσει χώρο ευδοκίμησης του δημόσιου πολιτικού λόγου και διαλόγου, ώστε οι πολίτες ενσυνειδήτως και με γνώση της πραγματικότητας να δραστηριοποιούνται πολιτικά.

Η πολυδιάστατη, σύνθετη και με μεγάλη ταχύτητα μετασχηματιζόμενη πραγματικότητα σε συνδυασμό με την αδυναμία συνολικής προσέγγισης και ανάλυσης των διαστάσεων της δυναμικής της εξέλιξης, λόγω έλλειψης ενός διεπιστημονικού μεθοδολογικού εργαλείου στο επίπεδο του μεμονωμένου πολίτη, δημιουργούν δύσκολα διαχειρίσιμα εμπόδια στην λειτουργία του στο πλαίσιο των δομών της κοινωνίας πολιτών, οι οποίες θεωρητικά προσεγγίζουν και εκφράζουν το κοινωνικό συμφέρον.

Εξάλλου η δραστηριοποίηση των δομών της κοινωνίας πολιτών πρέπει να κινείται σε υπερεθνικό επίπεδο πλέον, ώστε να ανταποκρίνεται στα νέα δεδομένα αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών της παγκόσμιας κοινότητας και να είναι εφικτή η δρομολόγηση γενικευμένου διαλόγου στο πλανητικό πεδίο (π.χ. για την κλιματική αλλαγή, την μείωση των αποθεμάτων πόσιμου ύδατος, την ρύπανση του περιβάλλοντος, την ισορροπημένη ανάπτυξη σε παγκόσμιο επίπεδο κ.λ.π.), ο οποίος θα είναι αποτελεσματικός και θα λαμβάνεται υπόψη από το πολιτικό σύστημα.

Με αυτό τον τρόπο δημιουργούνται, ως ένα βαθμό, οι προϋποθέσεις για την πρόσδωση ουσιαστικού περιεχομένου στην πολιτική επικοινωνία και την αποστασιοποίηση από την λογική της διαφημιστικού τύπου διοχέτευσης πολιτικών μηνυμάτων, ενώ ταυτοχρόνως αποκαθίστανται λειτουργικές συνθήκες για την διαμόρφωση και δραστηριοποίηση πολιτικών υποκειμένων τόσο στο ατομικό όσο και στο συλλογικό επίπεδο.

Η εμπειρική προσέγγιση και ανάλυση της πραγματικότητας δείχνει, ότι το πολιτικό σύστημα (είτε στην κυβερνητική είτε στην αντιπολιτευτική του εκδοχή) πρέπει άμεσα να επανεξετάσει τα ποιοτικά του χαρακτηριστικά και να προβεί στις αναγκαίες αλλαγές.

Είναι λυπηρό, ο εκφερόμενος πολιτικός λόγος να διαπερνάται από το δίλημμα, εάν η υπόθεση NOVARTIS είναι σκάνδαλο ή παραδικαστικό κύκλωμα, αντί να κατατίθενται από το σύνολο των κομμάτων ολοκληρωμένες και ρεαλιστικές προτάσεις για την άμεση αντιμετώπιση του προβλήματος της διαφθοράς, η οποία πλέον έχει μετατραπεί σε δομικό στοιχείο της ελληνικής κοινωνίας.

Οι συνθήκες είναι ώριμες για την απαραίτητη πολιτική επανεκκίνηση. Αντί η σκανδαλολογία να υποκαθιστά την πολιτική, καλό θα είναι να αποκτήσει σύγχρονο και ουσιαστικό περιεχόμενο ο πολιτικός λόγος.

Μέχρι τώρα καταγράφεται απουσία στρατηγικής και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού της πορείας της ελληνικής κοινωνίας τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και γενικότερα στο υπερεθνικό πεδίο. Είναι πολύ εμφανές, ότι η πορεία της χώρας στο πλαίσιο της δυναμικής της εξέλιξης σε πλανητικό επίπεδο δεν είναι σχεδιάσιμη, διότι το πολιτικό σύστημα δεν διαθέτει τους αναγκαίους μηχανισμούς για αυτό το έργο.

Από την ανάλυση του εκφερόμενου πολιτικού λόγου και την πρακτική των κυβερνήσεων τεκμαίρεται, ότι ο σχεδιασμός δεν στηρίζεται στην πολυδιάστατη και διεπιστημονική ανάλυση της πραγματικότητας στην δυναμική προβολή της στο μέλλον.

Γι΄ αυτό κυριαρχεί η λογική της εξιδανικευτικής παρουσίασης των προθέσεων και των «προτάσεων» για τις συνθήκες, που θα διαμορφωθούν σε βάθος χρόνου.

Αυτή η οπτική βέβαια παραπέμπει στην έντονη ηθικολογία, που χαρακτηρίζει τον πολιτικό λόγο και την αντιπαράθεση στο πλαίσιο του διαλόγου μεταξύ των κομμάτων, η οποία στοχεύει στην υποβάθμιση της αξιοπιστίας των αντιπάλων και της ηθικής τους ακεραιότητας.  

Όσο προχωρούν όμως οι κοινωνίες προς το μέλλον και αυξάνεται η πολυπλοκότητα της πραγματικότητας, ενώ η ταχύτητα της εξέλιξης μεγαλώνει, ο βαθμός διακινδύνευσης των κοινωνιών θα παίρνει μη ελεγχόμενες διαστάσεις, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την βιωσιμότητα τους και την ειρήνη.

Αυτή η προοπτική πρέπει να συρρικνωθεί και να μην απειλεί την πορεία των κοινωνιών σε βάθος χρόνου. Το περιεχόμενο του πολιτικού λόγου επιβάλλεται να αποκτήσει λειτουργικό, ουσιαστικό και σύγχρονο φορτίο με την αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης και προσανατολισμό το κοινωνικό και το ανθρώπινο συμφέρον.

Μόνο τότε, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, θα λειτουργούν πολιτικά υποκείμενα, που μπορούν να αναλάβουν και να διεκπεραιώσουν τις ευθύνες, που τους αναλογούν ανάλογα με το πεδίο δραστηριοποίησης τους.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Ως προς τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά οριοθετείται από τις απαντήσεις, που δίδονται σε δύο ζωτικής σημασίας ερωτήματα.

Περιορισμοί ή κανόνες για την αντιμετώπιση των κρίσεων με ταυτόχρονη ασφαλή πραγμάτωση της ατομικής ελευθερίας σε συνθήκες υψηλού βαθμού διακινδύνευσης;

Επίσης συναγωνισμός με γνώμονα το κοινωνικό και το ανθρώπινο συμφέρον ή ανταγωνιστική λογική και πρακτική με στόχο την προώθηση του ατομικού συμφέροντος;

Η απάντηση σε αυτά τα δύο ερωτήματα, βέβαια, έχει ευθεία αναφορά στις συλλογικές, ατομικές καθώς και θεσμικές στάσεις, που διαμορφώνουν οι κοινωνικές αξίες και το μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης.

Η εμπειρική προσέγγιση της πραγματικότητας σε περίοδο κρίσης, όπως είναι αυτή της πανδημίας του κορωνοϊού (Covid-19), αποτυπώνει με ευκρίνεια τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της διαχείρισης μιας πολύ επικίνδυνης κρίσης.

Για παράδειγμα κατεγράφησαν δύο τρόποι αντιμετώπισης του κινδύνου εξάπλωσης του κορωνοϊού.

Σε μερικές χώρες τέθηκαν σε ισχύ περιορισμοί στην έξοδο των πολιτών από τα σπίτια τους (γνωστοποίηση στις αρχές του λόγου και της διαδρομής, που θα ακολουθήσει ο πολίτης), οι οποίοι άπτονται της ατομικής ελευθερίας.

Σε άλλες κοινοποιήθηκαν κανόνες ως προς την κινητικότητα στο κοινωνικό πεδίο, όπως είναι η τήρηση αποστάσεων μεταξύ των πολιτών και η χρήση μάσκας, με ταυτόχρονη επίβλεψη για την τήρηση τους.

Στην πρώτη περίπτωση ουσιαστικά περιορίσθηκε η ατομική ελευθερία, ενώ στη δεύτερη διαμορφώθηκαν λειτουργικές (ως προς την δημόσια υγεία) συνθήκες πραγμάτωσης της.

Επίσης κατεγράφησαν ρυθμίσεις, οι οποίες δεν συμπορεύονται με την οπτική του συναγωνισμού των πολιτών με γνώμονα το κοινωνικό και το ανθρώπινο συμφέρον, αλλά εδράζονται στον ανταγωνισμό με στόχο την προώθηση του ατομικού συμφέροντος, όπως είναι η πριμοδότηση τομέων οικονομικής δραστηριότητας, χωρίς να συνοδεύονται με υποχρέωση πλήρους απασχόλησης των εργαζομένων, ούτε και να λαμβάνονται υπόψη οι αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και το κλίμα (π.χ. η  οικονομική ενίσχυση επιχειρήσεων παραγωγής αυτοκινήτων στην Γερμανία με την πριμοδότηση της αγοράς τους ή η οικονομική βοήθεια στην Lufthansa).

Εκείνο, που δεν συνυπολογίζεται στο πλαίσιο της αντιμετώπισης κρίσεων, όπως είναι η πανδημία του κορωνοϊού ή και η ρύπανση του περιβάλλοντος από την μαζική χρήση πλαστικών προϊόντων με επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και στην βιωσιμότητα πολλών ειδών ζώων, είναι οι συνθήκες, που διαμορφώνονται στις σύγχρονες μαζοποιημένες κοινωνίες σε σχέση με την αντιμετώπιση κινδύνων.

Για παράδειγμα, η υπερβολική συγκέντρωση πληθυσμών στα μεγάλα αστικά κέντρα (Μεγαπόλεις) διαμορφώνει ευνοϊκές συνθήκες για την εξάπλωση ασθενειών πανδημικού χαρακτήρα. Πολλά από τα λαμβανόμενα μέτρα και οι περιορισμοί δεν είναι εύκολα υλοποιήσιμα (π.χ. τήρηση αποστάσεων μεταξύ των πολιτών), με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο βαθμός διακινδύνευσης.

Ουσιαστικά το μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης έχει δομικού χαρακτήρα ανεπάρκειες και προβλήματα, που δυσκολεύουν υπέρμετρα την λειτουργική και βιώσιμη διαχείριση της δυναμικής της εξέλιξης.

Παράλληλα η μαζοποίηση των κοινωνιών έχει αρνητικές επιπτώσεις και στην δυνατότητα τους να αντιμετωπίζουν γενικευμένης εμβέλειας κινδύνους με συλλογική ενεργοποίηση, διότι δεν αναπτύσσεται διάλογος στην κοινωνική βάση στο πλαίσιο των δομών της κοινωνίας πολιτών, ο οποίος θα μπορούσε να οδηγήσει τους πολίτες στην διαμόρφωση τεκμηριωμένης γνώμης και στην δραστηριοποίηση τους στο πλαίσιο συλλογικών μορφών έκφρασης στις τοπικές κοινωνίες.

Ενισχυτικά για την δημιουργία αυτής της πραγματικότητας λειτουργεί η κατεύθυνση των μαζικά διοχετευόμενων προτύπων, τα οποία υποκαθιστούν την παραγωγή κοινωνικών αξιών και προωθούν την λογική της κοινωνίας του θεάματος, της μονοδιάστατης καταναλωτικής οπτικής και της μη συμμετοχής των πολιτών σε κοινωνικές διεργασίες, στις οποίες θα μπορούσαν να διαμορφωθούν από τους ίδιους οι βιωνόμενες συνθήκες.

Γι΄ αυτό δεν πληρούν σε επαρκή βαθμό τις προϋποθέσεις για να λειτουργούν ως ατομικά ή συλλογικά υποκείμενα με αποτελεσματικότητα.

Ανάλογη επίδραση έχει και η συρρίκνωση του ελεύθερου χρόνου σε συνδυασμό με την χρησιμοποίηση του για την ικανοποίηση καταναλωτικών αναγκών, με παράλληλη εναπόθεση των προσδοκιών του μεμονωμένου πολίτη για την πορεία προς το μέλλον σε αυταπάτες και σε ονειρικές συνθήκες, που μπορούν να δρομολογηθούν από τον εξιδανικευτικό πολιτικό λόγο.

Τέλος δεν πιστοποιείται σε επαρκή βαθμό η προσέγγιση της πραγματικότητας με βάση τον ορθολογισμό και την ανάλυση των επιπτώσεων της ανθρώπινης δραστηριοποίησης σε πλανητικό επίπεδο ως βασικών προϋποθέσεων για την διαχείριση κρίσεων παγκόσμιας εμβέλειας (π.χ. πανδημία κορωνοϊού) και την διαμόρφωση ατομικών, συλλογικών και θεσμικών στάσεων.

Γι΄ αυτό αντί να ελαχιστοποιούνται οι αρνητικές επιπτώσεις της ακολουθούμενης πορείας από τις κοινωνίες στο πλαίσιο ενός λειτουργικού σχεδιασμού με προσανατολισμό την βιωσιμότητα του ανθρώπου και της βιοποικιλότητας, διογκώνεται η προοπτική αντιμετώπισης τους, αφού εκδηλωθούν και προκαλέσουν μεγάλες ανισορροπίες και προβλήματα.

Εξάλλου η πολύπλοκη παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα σε συνδυασμό με την μεγάλη ταχύτητα της δυναμικής της εξέλιξης δεν είναι εύκολα διαχειρίσιμη σε περιόδους κρίσεων, διότι υπερβαίνει τις δυνατότητες λήψης και υλοποίησης πολιτικών αποφάσεων σε λειτουργικό χρόνο και αποφυγής προβλημάτων με την «εμπροσθοβαρή»  ενεργοποίηση άλλων κοινωνικών συστημάτων, που διαθέτουν τα αναγκαία μεθοδολογικά εργαλεία, όπως είναι ο χώρος των επιστημών, ώστε να αποφεύγονται επικίνδυνες ανισορροπίες σε βάθος χρόνου.

Χρειάζεται διαφορετικός προσανατολισμός στον σχεδιασμό και στην ανάπτυξη της δυναμικής της εξέλιξης, ο οποίος θα οριοθετείται από το κοινωνικό συμφέρον και την βιωσιμότητα του ανθρώπου και της βιοποικιλότητας με επαλήθευση στην πράξη και όχι στο θεωρητικό πεδίο και στην ονειρική πραγματικότητα του παρωχημένου, πολύ συχνά ιδεοληπτικού λόγου της σύγχρονης πολιτικής πρακτικής.

Είναι πολύ πιο λειτουργικό να προλαμβάνονται ή να αποφεύγονται οι κρίσεις και όχι να αντιμετωπίζονται, αφού πρώτα εκδηλωθούν.

Με τον σημερινό τρόπο σκέψης και λειτουργίας των διαφόρων κοινωνικών συστημάτων, από το οικονομικό και το υγείας μέχρι το εκπαιδευτικό και το πολιτικό, η πορεία προς το μέλλον θα είναι αδιέξοδη με διόγκωση των προβλημάτων και των καταστροφικών επιπτώσεων τους ως προς την βιωσιμότητα του ανθρώπου και του φυσικού περιβάλλοντος.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Οι επικίνδυνες συνθήκες, που διαμορφώνονται, είναι πλέον ορατές και με επιστημονική τεκμηρίωση, αλλά οι ευθύνες για την αντιμετώπιση των αδιεξόδων δεν αναλαμβάνονται ούτε από το πολιτικό και τα υπόλοιπα κοινωνικά συστήματα ούτε από τις δομές της κοινωνίας πολιτών με επάρκεια, ενώ τα χρονικά περιθώρια εξαντλούνται.

Το αποτέλεσμα είναι, η εξέλιξη να μην στηρίζεται σε ρεαλιστικό και τεκμηριωμένο μακροπρόθεσμο σχεδιασμό με σημείο αναφοράς την βιωσιμότητα της ανθρώπινης οντότητας και την διαμόρφωση λειτουργικών συνθηκών ζωής.

Για παράδειγμα σύμφωνα με έκδοση του Εθνικού Κέντρου Περιβάλλοντος και Αειφόρου Ανάπτυξης (ΕΚΠΑΑ), που στηρίζεται στις έρευνες «Επιδράσεις στην υγεία από την ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ελλάδα» της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και «Κλιματική αλλαγή και υγεία» του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί περισσότεροι από 8.500 θάνατοι ετησίως στην Ελλάδα.

Το κύριο πρόβλημα της ρύπανσης είναι οι υψηλές συγκεντρώσεις σωματιδίων, ενώ το διοξείδιο του αζώτου και το όζον είναι σχετικά υψηλά και ενδεχομένως να αποτελέσουν αυξανόμενο πρόβλημα στο μέλλον, σύμφωνα με την καθηγήτρια βιοστατιστικής και επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ Κλέα Κατσουγιάννη (Kathimerini online, Ατμοσφαιρική ρύπανση: Αφαιρεί κάθε χρόνο 8.500 ζωές στην Ελλάδα, 31.5.2020).

Είναι δε σίγουρο, ότι το πρόβλημα, που δημιουργείται με την ρύπανση της ατμόσφαιρας, θα οξύνεται, όσο προχωρά η εξέλιξη στο πλαίσιο του ισχύοντος μοντέλου κοινωνικής οργάνωσης.

Στις σύγχρονες και στις μελλοντικές Μεγαπόλεις με την υπερβολική συγκέντρωση πληθυσμών και την μαζοποίηση των κοινωνιών σε συνδυασμό με το ισχύον μοντέλο κινητικότητας (μέσα μεταφοράς, που παράγουν μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και μικροσωματίδια) η ατμόσφαιρα θα επιβαρύνεται περισσότερο με ακόμη μεγαλύτερες επιπτώσεις στην υγεία.

Με αυτά τα δεδομένα δημιουργείται η εντύπωση, ότι οι επιλογές των αρμόδιων θεσμών των κοινωνιών είτε διαπερνώνται από άγνοια είτε από έλλειψη βούλησης για έλεγχο και αποφυγή των αρνητικών συνεπειών στην ζωή του ανθρώπινου παράγοντα και στο φυσικό περιβάλλον.

Πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι παρενέργειες της χρήσης πλαστικού στο πλαίσιο της τυποποίησης της διάθεσης προϊόντων στα σούπερ-μάρκετ με στόχο την μείωση του κόστους εργασίας και την αύξηση της κερδοφορίας.

Δύσκολα βρίσκει ο πολίτης είτε θαλάσσιες περιοχές είτε ποτάμια και βουνά χωρίς πλαστικά, με ολέθριες επιπτώσεις στα διάφορα είδη, από τα ψάρια μέχρι τα θηλαστικά ζώα, τα οποία καταπίνουν τα πλαστικά μικροσωματίδια, που δημιουργούνται με το πέρασμα του χρόνου. Στο πλαίσιο δε της τροφικής αλυσίδας καταλήγουν και στον ανθρώπινο οργανισμό.
Όποια και αν είναι η αιτία για αυτό το φαινόμενο, άγνοια ή έλλειψη βούλησης, οι ευθύνες είναι μεγάλες. Βέβαια στην σημερινή εποχή της γνώσης η άγνοια δεν μπορεί να τεκμηριωθεί και να δικαιολογηθεί.

Εκείνο, που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, είναι η αναντιστοιχία μεταξύ της ταχύτατης ροής του χρόνου και της λήψης αποφάσεων για την διαχείριση της πραγματικότητας σε λειτουργικό χρόνο, με αποτέλεσμα η πολιτική «να τρέχει» πίσω από τις εξελίξεις.

Τα αίτια είναι πολυδιάστατα (π.χ. πολύπλοκη παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα, πρόσδωση μεγάλης ταχύτητας στην εξέλιξη με την αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας και ιδιαιτέρως της τεχνητής νοημοσύνης, αδυναμία του ατόμου για ολιστική προσέγγιση του γίγνεσθαι στο σύνολο των τομέων κοινωνικής δραστηριοποίησης, ταχύτατη εξέλιξη της γνώσης).

Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά όμως του πολιτικού συστήματος, κομμάτων και πολιτικών προσώπων, δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στις ανάγκες της σύγχρονης πραγματικότητας (π.χ. έλλειψη τεχνοκρατικών μηχανισμών ανάλυσης και σχεδιασμού της εξέλιξης στα κόμματα και πολιτικά πρόσωπα χωρίς μεθοδολογικό εργαλείο προσέγγισης και κατανόησης της σύνθετης παγκοσμιοποιημένης πραγματικότητας).

Με αυτά τα δεδομένα είναι ερμηνεύσιμη η βραδύτητα, που διαπερνά το πολιτικό σύστημα, σε σχέση με την διαχείριση του γίγνεσθαι σε όλους τους τομείς (από την οικονομία και την υγεία μέχρι τον πολιτισμό, την εκπαίδευση, το φυσικό περιβάλλον και το κλίμα).

Ενισχυτικά σε σχέση με αυτές τις συνθήκες λειτουργούν και οι πολίτες (σίγουρα με πολύ λιγότερη ευθύνη), οι οποίοι πολιτικά δεν κινούνται βασιζόμενοι στην προσέγγιση και κατανόηση της πραγματικότητας σε εθνικό, ευρωπαϊκό και πλανητικό επίπεδο, διότι το μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης και πολιτικής λειτουργίας δεν δημιουργεί συνθήκες κατάλληλες για την διαμόρφωση πολιτών με χαρακτηριστικά ατομικού ή συλλογικού υποκειμένου.

Ταυτοχρόνως δεν διευρύνεται ο πολιτικός τους ρόλος με την ενεργοποίηση τους σε δομές της κοινωνίας πολιτών, ώστε να αναζητηθεί, να συνειδητοποιηθεί και να εκφρασθεί το κοινωνικό και το ανθρώπινο συμφέρον. Δεν υπάρχουν τα χρονικά περιθώρια για την διαμόρφωση των προϋποθέσεων για την ουσιαστική πολιτική λειτουργία των μεμονωμένων πολιτών. Γι΄ αυτό και δεν μπορεί να αναληφθεί η ευθύνη για τις επιπτώσεις των επιλογών τους.

Τέλος σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης είναι αντιφατική και μη λειτουργική η λογική της εθνικής οριοθέτησης και νομιμοποίησης της πολιτικής. Ο υψηλός βαθμός αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών, που συνθέτουν την παγκόσμια κοινότητα, επιβάλλει την αναζήτηση και ενεργοποίηση μιας μορφής παγκόσμιας διακυβέρνησης.

Η μέχρι τώρα ιστορική διαδρομή της ανθρωπότητας έχει δημιουργήσει πλανητικής εμβέλειας προβλήματα (κλιματική αλλαγή, ρύπανση του φυσικού περιβάλλοντος λόγω του ισχύοντος τρόπου καταναλωτικής λειτουργίας κ.λ.π.), τα οποία δεν είναι διαχειρίσιμα με εθνική λογική.

Με τα σημερινά δεδομένα βέβαια η προοπτική μιας λειτουργικής μορφής παγκόσμιας διακυβέρνησης, η οποία θα υπερβαίνει την λογική της κυριαρχίας των ισχυρών οικονομικά και πολιτικά χωρών και θα βασίζεται στην ισορροπημένη οικονομική ευημερία σε πλανητικό επίπεδο και στην πραγμάτωση του κοινωνικού και του ανθρώπινου συμφέροντος για να υπάρχει συνοχή, φαίνεται πολύ μακρινή. Οι συνθήκες όμως οδηγούν προς αυτή την κατεύθυνση.

Εάν η αλλαγή πλεύσης των κοινωνιών δεν γίνει σε λειτουργικό χρόνο, τότε η κατάρρευση θα είναι αναπόφευκτη. Θα το κατανοήσουν οι πολιτικές ηγεσίες και ειδικότερα των «μεγάλων δυνάμεων»; Δεν είναι εύκολο. Τα πλανητικής εμβέλειας προβλήματα όμως συνεχώς διογκώνονται και αυξάνεται ο βαθμός διακινδύνευσης.

Του Χρίστου επιλο

Ιδιαιτέρως οι γυναίκες βιώνουν την ίδια πραγματικότητα με τους άνδρες, μόνο που ο βαθμός διακινδύνευσης για αυτές είναι πολύ υψηλότερος και εκτείνεται σε πολλούς τομείς δραστηριοποίησης, από την εργασία και την εκπαίδευση μέχρι τους οικογενειακούς ρόλους (π.χ. συζύγου, κόρης, αδελφής).

Σε περιόδους κρίσης οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται και οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίοδος της πανδημίας του κορωνοϊού (Covid-19), στο πλαίσιο της οποίας δημιουργήθηκαν μεγαλύτερες ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών, ενώ αυξήθηκε η ενδοοικογενειακή βία με θύματα κυρίως γυναίκες και παιδιά.

Αρχές Απριλίου του 2020 ο Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών Antonio Guterres προειδοποίησε μέσω του Twitter, ότι «οι κυβερνήσεις πρέπει να θέσουν ως προτεραιότητα την ασφάλεια των γυναικών στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της πανδημίας του κορωνοϊού».

Το πρόβλημα της ασφάλειας είναι πολύ μεγάλο σε ορισμένες χώρες. Στην Αργεντινή στις 20 πρώτες ημέρες της καραντίνας δολοφονήθηκαν 18 γυναίκες από τους συντρόφους τους σύμφωνα με ενημέρωση της Marcela Marera, μέλους του «Σπιτιού της Γυναίκας» στο Burzaco, προάστειο του Buenos Aires (Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, Policy Brief: The Impact of COVID-19 on Women, 9.4.2020).

Επίσης, τον Απρίλιο του 2020 δολοφονήθηκαν στο Μεξικό 337 γυναίκες σύμφωνα με την Μεξικανική Υπηρεσία για την Δημόσια Ασφάλεια. Οι 70 από αυτές έπεσαν θύματα λόγω του φύλου τους. Το 2019 κατεγράφησαν στο Μεξικό 3.800 δολοφονίες γυναικών. Το ένα τρίτο οφείλεται στο φύλο. Σύμφωνα με την Στατιστική Υπηρεσία αυτής της χώρας μόνο 7% των δολοφονιών φτάνει σε δικαστική διερεύνηση (Zeit online, Zahl ermordeter Frauen in Mexiko erreicht Höchststand, 20.5.2020).

Η αντιμετώπιση της γυναίκας γενικότερα στον πλανήτη δεν διαπνέεται από την λογική της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας των φύλων. Αρκεί να ληφθεί υπόψη η θέση της σε ισλαμικές χώρες ή και σε άλλα σημεία της γης, όπως είναι η Νοτιοανατολική Ασία (Ινδίες, Πακιστάν κ.λ.π.), όπου η μεταχείριση της εγγίζει τα όρια της εμπορίας ανθρώπων, της κάλυψης αναγκών του ανδρικού φύλου και αναπαραγωγής.

Οι κοινωνικές ανισότητες και το εύρος των συνθηκών διακινδύνευσης για τις γυναίκες εκτείνονται σε πολλά πεδία σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτό ισχύει και στις ανεπτυγμένες χώρες, στις οποίες η θέση της γυναίκας οριοθετείται περισσότερο από την χειραφέτηση και την πιο ισορροπημένη σχέση της με την κοινωνική λειτουργία.

Για παράδειγμα οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας του κορωνοϊού πλήττουν πολύ πιο σκληρά τις γυναίκες. Στο πλαίσιο της ανάπτυξης της ενδοοικογενειακής βίας κινδυνεύουν σε υψηλό βαθμό, ενώ παράλληλα υφίστανται την μεγαλύτερη κοινωνική επιβάρυνση με την φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων μελών των οικογενειών.

Σε σχέση με την οικονομική διάσταση ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών εκτιμά, ότι μακροπρόθεσμα οι γυναίκες θα έχουν μείωση εσόδων και αύξηση του ποσοστού ανεργίας. Αυτή την εκτίμηση, ως προς την οικονομική πορεία, επιβεβαιώνουν και οικονομικές αναλύσεις των επιπτώσεων της πανδημίας.

Σύμφωνα με τον Nouriel Roubini, καθηγητή στο Stern School of Business, το οποίο ανήκει στο New York University και ιδρυτή του Roubini Global Economics LLC, τα επόμενα 10 χρόνια θα κυριαρχούνται από οικονομική ύφεση μετά το lockdown για την αντιμετώπιση του κορωνοϊού. Επίσης οι θέσεις εργασίας, που απενεργοποιήθηκαν, θα επανέλθουν εν μέρει, με χαμηλότερους μισθούς, χωρίς παροχές, με μερική απασχόληση, ενώ γενικά θα μεγαλώσει η ανασφάλεια για τις θέσεις εργασίας και τα εισοδήματα και τους μισθούς (συνέντευξη του Roubini στο BBC).

Με αυτά τα δεδομένα το γυναικείο φύλο θα υποστεί τις οικονομικές παρενέργειες με μεγαλύτερη ένταση και σε ανάλογη έκταση.

Βέβαια ο κίνδυνος, που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες με αυτές τις οδυνηρές επιπτώσεις, δεν οφείλεται μόνο στην διαμόρφωση συνθηκών κρίσης στις κοινωνίες λόγω διαφόρων αιτιών, όπως είναι το lockdown λόγω κορωνοϊού, αλλά άπτεται και δομικών στοιχείων του μοντέλου κοινωνικής οργάνωσης.

Συγκεκριμένα, σημαντικό ρόλο παίζουν και οι κοινωνικές αξίες, οι οποίες λειτουργούν ως βασικές συνιστώσες της παροχής ευκαιριών ανέλιξης στα δύο φύλα και διαμορφώνουν κοινωνικές στάσεις σε σχέση με την θέση και τον ρόλο της γυναίκας στο κοινωνικό και οικονομικό γίγνεσθαι.

Σε αυτό το πλαίσιο και με την διοχέτευση προτύπων, τα οποία οριοθετούνται από την λογική της κοινωνίας του θεάματος η γυναίκα εργαλειοποιείται με στόχο την κατανάλωση προϊόντων και την απόκτηση ταυτότητας με σημείο αναφοράς τις κάθε φορά ισχύουσες κατευθύνσεις ως προς το θέαμα (μόδα), που σηματοδοτεί η παρουσία της και τις εντυπώσεις, που προκαλεί με το φύλο της στον κοινωνικό της περίγυρο και κυρίως στους άνδρες.

Τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά και προσόντα (π.χ. εργασιακά) υποβαθμίζονται από την κυρίαρχη αντιμετώπιση της γυναίκας ως εργαλείου κατανάλωσης, αποτύπωσης του ενός από τους πυλώνες της σχέσης ανδρός-γυναικός και αναπαραγωγής του είδους.

Γι΄ αυτό και η επιβάρυνση της με τις οικογενειακές υποχρεώσεις είναι πολύ μεγαλύτερη από την ανάλογη των ανδρών, ενώ παράλληλα υποτιμάται η συμβολή της σε άλλους τομείς κοινωνικής και εργασιακής δραστηριοποίησης.

Αυτές οι συνθήκες δρομολογούν ανισότητες σε βάρος της γυναίκας, ενώ ταυτοχρόνως αυξάνουν τον βαθμό διακινδύνευσης ιδιαιτέρως σε περιόδους κρίσης, όπως του κορωνοϊού, ή σε κοινωνίες, στις οποίες ο ρόλος της οριοθετείται και με μεταφυσικού περιτυλίγματος ιδεοληψίες, όπως γίνεται σε χώρες με έντονη διαπλοκή πολιτικής και θρησκείας (ισλαμικές χώρες και άλλες π.χ. Ινδία).

Σε βάθος χρόνου όμως οι κοινωνικές ανισότητες σε συνδυασμό με την μαζοποίηση των κοινωνιών στα μεγάλα αστικά κέντρα και την αύξηση του βαθμού διακινδύνευσης των γυναικών θα οδηγήσουν στην συρρίκνωση της κοινωνικής συνοχής και στην αποδυνάμωση του οικογενειακού μοντέλου στο πλαίσιο του ισχύοντος συστήματος οργάνωσης των κοινωνιών.

Όσο περισσότερο δε αυξάνεται η πολυπλοκότητα της πραγματικότητας, ενώ ο ένας πόλος της οικογένειας περιθωριοποιείται σε σχέση με το κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό (π.χ. εκπροσώπηση γυναικών στα κοινοβούλια και σε κυβερνητικές θέσεις) γίγνεσθαι, οι κοινωνικές ανισότητες θα διευρύνονται και θα θέτουν σε κίνδυνο ακόμη και την δημοκρατική λειτουργία.

Στο πλαίσιο αυτών των συνθηκών όμως τίθεται σε κίνδυνο και η βιωσιμότητα της ανθρώπινης οντότητας και κατ’ επέκταση του φυσικού περιβάλλοντος.

Η εργαλειοποίηση για την αύξηση της κατανάλωσης, χωρίς κάλυψη των βασικών ανθρώπινων αναγκών και λειτουργικές κοινωνικές ισορροπίες οδηγεί σε αδιέξοδα, που είναι δύσκολα διαχειρίσιμα στο πολιτικό πεδίο.

Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Έχει δε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ότι η λύση των προβλημάτων αναζητείται κυρίως στην επιστροφή σε μοντέλα οργάνωσης των κοινωνιών, τα οποία λειτουργούσαν στο παρελθόν, όπως είναι σε χώρες της παγκόσμιας κοινότητας με εσωστρεφή εθνοκεντρικά οριοθετημένα κοινωνικά συστήματα (οικονομικό, εκπαιδευτικό κ.λ.π.), χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι παρενέργειες, που συνεπάγεται η ξαφνική αποστασιοποίηση από το πλέγμα ρυθμίσεων στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών (π.χ. παγκόσμιος καταμερισμός εργασίας, κάλυψη ενεργειακών αναγκών κ.λ.π.).

Ακόμη χειρότερη και αυτοκαταστροφική είναι η μη αναζήτηση και ανάλυση των αιτίων, που οδήγησαν την παγκόσμια δυναμική στα σύγχρονα αδιέξοδα και στις εσωτερικές αντιφάσεις της διαδρομής των κοινωνιών στο ισχύον μοντέλο παγκοσμιοποίησης, με στόχο την διαμόρφωση των προϋποθέσεων για την υπέρβαση τους και την πραγματοποίηση από την παγκόσμια κοινότητα μιας βιώσιμης πορείας με ανάλογη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος.

Η ροή του χρόνου είναι πολύ γρήγορη και δεν επιτρέπει καθυστερήσεις στην λήψη λειτουργικών πλανητικής εμβέλειας πολιτικών αποφάσεων για την μετάβαση στην επόμενη φάση της παγκοσμιοποίησης και την μετατροπή της σε εργαλείο για την πραγμάτωση της ευημερίας των λαών χωρίς κοινωνικές ανισότητες σε βιώσιμες συνθήκες.

Ειδάλλως τα παγκοσμίων διαστάσεων προβλήματα, όπως είναι η Κλιματική Αλλαγή, οι μη λειτουργικές παρεμβάσεις του ανθρώπου στη φύση και η πρόκληση πανδημιών, η μη ισορροπημένη ανάπτυξη και ευημερία σε παγκόσμιο επίπεδο με αποτέλεσμα την φτώχεια και την πείνα, οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών και οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες, θα προκαλέσουν πολύ μεγάλη ρευστότητα και αύξηση του βαθμού διακινδύνευσης στις κοινωνίες.

Ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα για τους κινδύνους, που απειλούν το σύνολο των κοινωνιών του πλανήτη και επιβάλλουν την αντιμετώπιση τους από την παγκόσμια κοινότητα με υψηλό βαθμό συνεργασίας και κοινή δράση, είναι οι παρενέργειες της πανδημίας του κορωνοϊού σε σχέση με την μείωση της εκπομπής αερίων, τα οποία απειλούν το κλίμα και την βιωσιμότητα του μέλλοντος.

Σύμφωνα με την έρευνα Temporary reduction in daily global CO2 emissions during the COVID-19 forced confinement, η οποία δημοσιεύθηκε στις 19.5.2020 στο επιστημονικό περιοδικό Nature Climate Change, στις αρχές Απριλίου 2020 η εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα μειώθηκε κατά 17% σε σύγκριση με την αντίστοιχη χρονική περίοδο το 2019, δηλαδή 100 εκατ. τόνοι λιγότερο.

Είναι τραγικό μεν αλλά αληθές, ότι η πανδημία και όχι η ανθρώπινη ελεύθερη βούληση επέβαλε σε πλανητικό επίπεδο στάσεις, οι οποίες συνέβαλαν στην μείωση της εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα, όπως είναι η επιβολή περιοριστικών μέτρων στις μετακινήσεις και στην οικονομική δραστηριότητα γενικότερα από την πλειοψηφία των χωρών.

Γι΄ αυτό επείγει η αναζήτηση και ανάλυση των αιτίων της αρνητικής λειτουργίας της παγκοσμιοποίησης. Κατ΄ αρχήν η συνεχής και με αυξανόμενη ταχύτητα διασύνδεση ατόμων, κοινωνικών ομάδων, θεσμών και κοινωνικών συστημάτων στους διάφορους τομείς δραστηριοποίησης στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, όπως είναι η πολιτική, η οικονομία, ο πολιτισμός, η υγεία και άλλοι, δεν συνοδεύεται σε επαρκή βαθμό και με την έκφραση και πραγμάτωση του κοινωνικού και του ανθρώπινου συμφέροντος.

Αυτό γίνεται εμφανές με την συρρίκνωση της πολιτικής διαχείρισης της πραγματικότητας στις υπερεθνικές συνεργασίες και δραστηριότητες των κοινωνικών συστημάτων και ιδιαιτέρως του οικονομικού, με αποτέλεσμα την μονοδιάστατη κυριαρχία οικονομικών συμφερόντων χωρίς κοινωνική διάσταση.

Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται μεν η διεύρυνση της επιρροής των αγορών και των ορίων του κέρδους, αλλά δημιουργούνται μεγάλες κοινωνικές ανισορροπίες με αποτέλεσμα την συρρίκνωση της κοινωνικής συνοχής.

Ταυτοχρόνως αυξάνεται ο βαθμός διακινδύνευσης σε παγκόσμιο επίπεδο λόγω αδυναμίας ελέγχου των επιπτώσεων των επιλογών και αποφάσεων για την πορεία στο μέλλον, διότι διογκώνεται η πολυπλοκότητα σε μη διαχειρίσιμο βαθμό από το πολιτικό σύστημα, το οποίο έχει πολιτική νομιμοποίηση για παρεμβάσεις εντός των εθνικών ορίων αναφοράς του.

Ούτε και για τους απλούς πολίτες βέβαια είναι εύκολη η νοητική επεξεργασία και κατανόηση της πολύπλοκης παγκοσμιοποιημένης πραγματικότητας, ώστε στο πλαίσιο της κοινωνίας πολιτών να εκφράσουν το κοινωνικό και το ανθρώπινο συμφέρον και να δρομολογήσουν διάλογο με το πολιτικό σύστημα.

Ένα άλλο αίτιο της μη λειτουργικότητας του ισχύοντος μοντέλου οργάνωσης της παγκοσμιοποίησης είναι η ισοπέδωση των πολιτισμικών ταυτοτήτων των κοινωνιών και η προώθηση σε πλανητικό επίπεδο ενός συστήματος αξιών με κυρίαρχο σημείο αναφοράς τον καταναλωτισμό και την ατομική ευημερία, που βασίζεται στην ανταγωνιστική λογική και στην οικονομική υπεροχή.

Η όσμωση των πολιτισμικών εκδοχών του πλανήτη και η παραγωγή κοινωνικών αξιών στο τοπικό επίπεδο και στις διεργασίες διαπολιτισμικής προσέγγισης στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης δεν προωθούνται. Το αποτέλεσμα βέβαια είναι η μη προσέγγιση των κοινωνιών, που συνθέτουν την παγκόσμια κοινότητα και η κυριαρχία των αρνητικών στερεοτύπων, τα οποία διαμορφώθηκαν κατά την διάρκεια της ιστορικής διαδρομής της ανθρωπότητας.

Ακόμη και υπερεθνικά μορφώματα, όπως είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, υφίστανται τις επιπτώσεις των αρνητικών στερεοτύπων του ενός λαού για τον άλλο, που διαμορφώθηκαν στο παρελθόν. Γι' αυτό και η αλληλεγγύη μεταξύ των λαών δεν οικοδομείται εύκολα.

Τέλος αρνητικό ρόλο στην διαμόρφωση θετικής γνώμης και στάσης στους πολίτες για την παγκοσμιοποίηση παίζει η συρρίκνωση της δημοκρατικής λειτουργίας, διότι η πολιτική τους έκφραση και στάση δεν βασίζεται στην ορθολογική ανάλυση της πραγματικότητας και στην συνειδητοποίηση των επιπτώσεων των επιλογών τους.

Γι΄ αυτό η πορεία της παγκοσμιοποίησης δεν ελέγχεται τόσο από το πολιτικό σύστημα όσο και από τις δομές της κοινωνίας πολιτών. Ιδιαιτέρως το πολιτικό σύστημα τοποθετείται εκ των υστέρων και λειτουργεί κυρίως νομιμοποιητικά σε σχέση με την δυναμική της εξέλιξης.

Αυτό πιστοποιείται και από την μη έγκαιρη λήψη μέτρων για την προστασία του κλίματος και την αποφυγή των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην βιωσιμότητα της ανθρώπινης οντότητας και του φυσικού περιβάλλοντος.

Κάθε χρόνο χάνονται 10 εκατομμύρια εκτάρια δάσους από την γη σύμφωνα με την παγκόσμια έκθεση για τα δάση του έτους 2020 του Αγροτικού Οργανισμού και του προγράμματος για το κλίμα (UNEP) των Ηνωμένων Εθνών.

Είναι εμφανές, ότι η ταχύτητα των εξελίξεων δεν είναι μέχρι τώρα λειτουργικά διαχειρίσιμη τόσο από το πολιτικό σύστημα όσο και από τους πολίτες σε πλανητικό επίπεδο.

Τα σύγχρονα προβλήματα της παγκόσμιας κοινότητας μπορούν να αντιμετωπισθούν μόνο, αν οι κοινωνίες και η έκφραση τους στο πλαίσιο των διαφόρων τομέων δραστηριοποίησης τους (π.χ. πολιτικό, οικονομικό κ.λ.π.) αλλάξουν οπτική προσέγγισης και βίωσης της πραγματικότητας, με προέκταση την πραγματοποίηση ριζικών αλλαγών στον τρόπο ζωής και στην οικοδόμηση της παγκοσμιοποίησης.

Είναι αυτό εφικτό; Οι γενιές, που έρχονται, απαιτούν δικαίως την υλοποίηση των αναγκαίων αλλαγών. Η ζωή υπερβαίνει τον βιολογικό χρόνο του μεμονωμένου πολίτη ή την διάρκεια της θητείας μιας ή περισσοτέρων κυβερνήσεων και συμπορεύεται με την ιστορική διαδρομή της ανθρώπινης οντότητας.