Του Χρίστου Αλεξόπουλου

Μπορούν να κινηθούν σε αυτό το πλαίσιο οι άνθρωποι είτε ως ατομικά είτε ως συλλογικά υποκείμενα; Και ακόμη περισσότερο, πληροί τις προϋποθέσεις το πολιτικό σύστημα σε πλανητικό επίπεδο για να ηγηθεί της πορείας των κοινωνιών με τα χαρακτηριστικά, που έχει τώρα, ώστε η πραγματικότητα να διαπερνάται από συνεκτικές ισορροπίες και αλληλεγγύη;

Οι εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο δείχνουν, ότι τόσο οι κοινωνίες όσο και το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες, που δημιουργεί η δυναμική της πραγματικότητας.

Η κρίση, που προκαλεί η πανδημία του κορωνοϊού (Covid-19), τροφοδοτεί την ενίσχυση της εθνικής οριοθέτησης της κοινωνικής δραστηριοποίησης και την ανάληψη ιδιαίτερου ρόλου από το εθνικό κράτος.

Το πρόβλημα όμως δεν αντιμετωπίζεται χωρίς πλανητικών διαστάσεων συνεργασία και ενεργοποίηση, διότι στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών οι «εθνικές λύσεις» δεν είναι βιώσιμες (π.χ. κλιματική αλλαγή, έγκαιρη διάθεση σε παγκόσμιο επίπεδο εμβολίου κατά του κορωνοϊού και των αναγκαίων ιατρικών οργάνων, όπως είναι οι αναπνευστήρες, για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων του στην υγεία του ανθρώπου).

Εξάλλου η ροή του χρόνου και το συνεχώς μετασχηματιζόμενο περιεχόμενο του είναι διαχειρίσιμα μόνο στο πλαίσιο υπερεθνικής συνεργασίας και δράσης.

Πολλά παραδείγματα σε πλανητικό επίπεδο τεκμηριώνουν την ανάγκη της υπερεθνικής συνεργασίας από το ένα μέρος και από το άλλο δείχνουν τον διαμετρικά ακόμη αντίθετο προσανατολισμό των κοινωνιών. Πολύ χαρακτηριστική είναι η αντιμετώπιση δύο πολύ σημαντικών προβλημάτων για την βιωσιμότητα του ανθρώπου, της πανδημίας του κορωνοϊού και της κλιματικής αλλαγής και των παρενεργειών τους.

Ενώ και στις δύο περιπτώσεις η διαχείριση του χρόνου απαιτεί συνεργασία και μεγαλύτερη ταχύτητα στις δράσεις των κοινωνιών, είτε στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινότητας είτε ως μελών υπερεθνικών μορφωμάτων, όπως είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι πολιτικές επιλογές των επιμέρους κρατών εξαντλούνται στην αντιμετώπιση των προβλημάτων στα εθνικά τους όρια, χωρίς να στηρίζουν τις αποφάσεις τους σε ένα κοινό σχεδιασμό της πορείας τους, ο οποίος διασφαλίζει την γενικότερη συνεκτική ισορροπία της δραστηριοποίησης τους στο σύνολο των κοινωνικών συστημάτων και την μεταξύ τους αλληλεγγύη.

Για παράδειγμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ κράτη-μέλη της πλήττονται από την πανδημία του κορωνοϊού με πολύ τραγικές επιπτώσεις, οι οποίες κοστίζουν ανθρώπινες ζωές και βυθίζουν τις οικονομίες τους στο τέλμα, οι πολιτικές τους ηγεσίες οριοθετούν τις αποφάσεις τους με βάση μη ευρωπαϊκού αλλά εθνικού συμφέροντος κριτήρια και υποσκάπτουν την προοπτική του ευρωπαϊκού οικοδομήματος.

Για επικοινωνιακούς λόγους κυρίως μεταφέρουν μικρό αριθμό πολιτών, που έχουν προσβληθεί από τον κορωνοϊό σε άλλο ευρωπαϊκό κράτος, για περίθαλψη στην χώρα τους (π.χ. Ιταλούς στην Γερμανία), αντί ως ευρωπαϊκή οντότητα να έχουν οικοδομήσει ένα λειτουργικό σύστημα υγείας σε όλα τα κράτη-μέλη.

Σύμφωνα όμως με εσωτερικό έγγραφο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης χρειάζονται 10πλάσιο εξοπλισμό στην μάχη κατά του κορωνοϊού», ο οποίος είναι αναγκαίος για την ατομική προστασία και την ιατρική αντιμετώπιση του ιού, όπως είναι οι αναπνευστήρες.

Βέβαια υπάρχει και η λογική του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών
Αμερικής Donald Trump, ο οποίος σε συνέντευξη του στο Fox News είπε μπορούμε να πλένουμε πέντε φορές την ημέρα τα χέρια και να παραιτηθούμε από την χειραψία, όμως πρέπει να επιστρέψουμε στην εργασία“.

Πολύ ρεαλιστική η επισήμανση του προέδρου. Εκείνο, που δεν είπε, είναι ο τρόπος, με τον οποίο θα αντιμετωπισθεί με επιτυχία ο κορωνοϊός, ώστε να διασφαλισθεί η ζωή των πολιτών και να μπορούν να επιστρέψουν με ασφάλεια στην εργασία, όταν σύμφωνα με το Columbia University τον Μάϊο (2020) τα κρούσματα θα προσεγγίσουν τα 500.000 άτομα.

Επίσης το Federal Reserve στο St. Louis εκτιμά, ότι η ανεργία θα ανέβει στο 30%, εάν συνεχισθεί η καθίζηση της οικονομικής δραστηριότητας λόγω κορωνοϊού.

Η αδιέξοδη πορεία καταγράφεται και στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Φαίνεται, ότι η λογική του Αμερικανού Προέδρου, America first“ έχει γενικευμένη ισχύ (ακόμη και σε σχέση με τον αριθμό των θυμάτων). Στην περίπτωση της πανδημίας του κορωνοϊού ελπίζει οι νεκροί συμπολίτες του να μην ξεπεράσουν τα 200.000 άτομα, διότι τότε θα έχει κάνει πολύ καλή δουλειά (Kathimerini online, 30.3.2020).

Η ηθική παρακμή δεν έχει όρια. Ανάλογα χαρακτηριστικά έχει και η πολύ αργή αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής από τις κοινωνίες και τις πολιτικές τους ηγεσίες. Ακόμη και αν υπογράφουν πλανητικών διαστάσεων συμφωνίες (Συμφωνία για την προστασία του κλίματος, Παρίσι, 2016) και δεσμεύονται, στην πράξη η ταχύτητα διαχείρισης του προβλήματος δεν οδηγεί στην επίτευξη των στόχων, που έχουν τεθεί.

Είναι δε τραγικό να διαπιστώνεται, ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση μειώθηκε, επειδή λόγω του κορωνοϊού για μικρό χρονικό διάστημα δεν γίνονται αεροπορικές πτήσεις και οι μετακινήσεις με αυτοκίνητα είναι οριακές λόγω των περιοριστικών μέτρων, που επιβλήθηκαν στους πολίτες.

Δυστυχώς δεν συνειδητοποιείται, ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής σε συνδυασμό με την πορεία των κοινωνιών μέχρι τώρα, η οποία έχει προκαλέσει δύσκολα διαχειρίσιμες ανισορροπίες στην οικονομική ανάπτυξη λόγω της εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων πολλών χωρών, χωρίς να προωθείται και η δική τους ευημερία ούτε να λαμβάνονται υπόψη οι παρενέργειες στο οικοσύστημα, θα προκαλέσουν ισχυρές πλανητικών διαστάσεων αναταράξεις.

Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της UNESCO (Water resources an essential part of the solution to climate change, 21.3.2020) 2,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό πόσιμο νερό, ενώ η κλιματική αλλαγή χειροτερεύει την κατάσταση και την ποιότητα του νερού. Ιδιαίτερη σημασία έχει η επισήμανση, ότι η κατανάλωση νερού στην σημερινή εποχή είναι 6 φορές μεγαλύτερη από όσο ήταν πριν από 100 χρόνια.

Αυτά τα δεδομένα θα οδηγήσουν σε ακόμη μεγαλύτερες ροές προσφύγων προς τις ανεπτυγμένες χώρες γενικά και ειδικότερα προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ποιός είναι ο σχεδιασμός για την αντιμετώπιση των επερχόμενων αναταράξεων στις κοινωνίες υποδοχής ή για την επίλυση των προβλημάτων στις χώρες προέλευσης;

Η ακολουθούμενη πορεία από την παγκόσμια κοινότητα (με ηγετικό τον ρόλο των ισχυρών πολιτικά και οικονομικά χωρών) χωρίς συνεκτικές ισορροπίες και αλληλεγγύη σε πλανητικό επίπεδο παρά την παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα στο σύνολο των τομέων δραστηριοποίησης των κοινωνιών, δεν μπορεί να συνεχισθεί, διότι οδηγεί σε επικίνδυνα αδιέξοδα.

Πρέπει να αναζητηθούν και, αφού τεκμηριωθούν με επιστημονικά εργαλεία, να εφαρμοσθούν σε πλανητικό επίπεδο άλλες πρακτικές και σχέδια για την αποκατάσταση συνεκτικών ισορροπιών.

Την ευθύνη για αυτή την επανεκκίνηση πρέπει να αναλάβουν η κοινωνία πολιτών σε ευρωπαϊκό και πλανητικό επίπεδο και το πολιτικό σύστημα με την συνδρομή και της επιστημονικής κοινότητας.

Τα χρονικά περιθώρια στενεύουν συνεχώς. Η πραγματικότητα το επιβεβαιώνει και μάλιστα με πολύ οδυνηρό τρόπο.

Αυτό σημαίνει, ότι η ταυτοποίηση της δυναμικής, που αναπτύσσεται, δεν είναι ενιαία, αλλά εξαρτάται από την οπτική, που προσεγγίζεται και τις νοητικές δυνατότητες του ατομικού υποκειμένου και τους θεσμούς (επιστημονικούς και ειδικότερα ερευνητικούς), που διαθέτει ως συλλογικό υποκείμενο για την ανάλυση του γίγνεσθαι στα διάφορα κοινωνικά συστήματα (οικονομικό, πολιτικό, πολιτισμικό, υγείας κ.λ.π.).

Συγκεκριμένα σημαντικό ρόλο τόσο για πολιτικούς όσο και για οικονομικούς λόγους παίζει η ιδεολογική προσέγγιση της πραγματικότητας. Συνδυάζεται δε με την αξιοποίηση της στο επικοινωνιακό πεδίο, ώστε η εικονική αποτύπωση της αναπτυσσόμενης δραστηριότητας ατομικών ή συλλογικών υποκειμένων να επηρεάζει και την βίωση της καθημερινότητας με στόχο τον έλεγχο της κοινωνικής δυναμικής και των επιλογών σε σχέση με το μέλλον.

Με την έννοια ιδεολογία οριοθετείται η οπτική προσέγγισης της πραγματικότητας, δηλαδή είναι ένα σύστημα κανόνων, που συμβάλλει στην αξιολόγηση του γίγνεσθαι, ενώ ταυτοχρόνως μπορεί να περικλείει εικόνες για τον κόσμο, οι οποίες δεν βασίζονται σε τεκμηριωμένα και ολοκληρωμένα (ως προς την προβολή τους σε βάθος χρόνου) επιχειρήματα, αλλά στοχεύουν στην επιβολή συγκεκριμένων συνθηκών εξουσίας.

Επίσης η ιδεολογική προσέγγιση της πραγματικότητας δεν συμπορεύεται με το κοινωνικό συμφέρον, εάν η κοινωνική της αποδοχή δεν στηρίζεται στην ανάπτυξη διαλόγου στο επίπεδο της επιστημονικής λειτουργίας και στις δομές της κοινωνίας πολιτών με λογικά χωρίς αντιφάσεις επιχειρήματα, στο πλαίσιο του οποίου εξετάζεται η αλήθεια των ισχυρισμών και η νομιμοποίηση των κοινωνικών αξιών, που εμπεριέχουν.

Σε αυτή την διεργασία λογικό είναι αυτό, που αναγνωρίζεται από τους συμμετέχοντες ως αληθινό, ενώ παράλληλα καθιστά εφικτή την ανθρώπινη συμβολή στην θεωρητική «κατασκευή» της πραγματικότητας.

Ιδιαιτέρως δύσκολη και με υψηλό βαθμό διακινδύνευσης είναι η προσέγγιση και διαμόρφωση της πραγματικότητας σε πραγματικό χρόνο με συνυπολογισμό της δυναμικής προβολής της στο μέλλον και των επιπτώσεων αυτής της πορείας.

Ο χρόνος εξελίσσεται με μεγάλη ταχύτητα και η πραγματικότητα μετασχηματίζεται διαρκώς, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται οι προϋποθέσεις, που πρέπει να συνυπολογισθούν και να αναλυθούν, ώστε τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο να είναι ελεγχόμενη η δυναμική της εξέλιξης στο πλαίσιο του ισχύοντος μοντέλου κοινωνικής οργάνωσης και πολιτικής διαχείρισης.

Είναι δε τόσο υψηλός ο βαθμός αλληλεπίδρασης και αλληλεξάρτησης των αποφάσεων, που λαμβάνονται για την πορεία προς το μέλλον στους διάφορους τομείς δραστηριοποίησης τόσο στο επίπεδο της τοπικής κοινωνίας όσο και στα ευρύτερα και πιο σύνθετα πεδία των εθνικών ορίων και της πλανητικών διαστάσεων παγκόσμιας κοινότητας, που η δυναμική, η οποία αναπτύσσεται σε παγκόσμιο επίπεδο, δεν εγγυάται ακόμη και την βιωσιμότητα του ανθρώπου και του οικοσυστήματος.

Διαμορφώνονται αδιέξοδες συνθήκες, οι οποίες οδηγούν στην διόγκωση της ρευστότητας και της ανασφάλειας στις επιμέρους κοινωνίες, ανεπτυγμένες, όπως είναι οι πλούσιες χώρες του Βορρά, αλλά και καταδικασμένες στην κατάρρευση, όπως είναι οι φτωχές χώρες του Νότου.

Το φαινόμενο της μαζικής μετακίνησης πληθυσμών από τις φτωχές χώρες του Νότου προς τις ευημερούσες χώρες του Βορρά πιστοποιεί με τον καλύτερο τρόπο την μη ελεγχόμενη «κατασκευή» της παγκόσμιας πραγματικότητας.

Η διαχείριση αυτού του προβλήματος τόσο στο πολιτικό όσο και στο κοινωνικό πεδίο δείχνει, ότι η ανθρωπότητα αδυνατεί να διαχειρισθεί με ασφάλεια και δικαιοσύνη την δυναμική της εξέλιξης, που η ίδια δρομολόγησε με την μη ισόρροπη ανάπτυξη και την άγρια εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του Νότου από τις χώρες του πλούσιου Βορρά.

Τα αδιέξοδα πληθαίνουν ακόμη περισσότερο, εάν συνυπολογισθεί και η κλιματική αλλαγή και οι ολέθριες επιπτώσεις της.

Ενώ είναι ήδη ορατοί οι κίνδυνοι, που συνεπάγεται η ακολουθούμενη πρακτική τόσο από το πολιτικό όσο και από το οικονομικό σύστημα, ακόμη δεν έχει δρομολογηθεί η αναγκαία αναθεώρηση του τρόπου λειτουργίας των κοινωνιών.

Η ρύπανση του περιβάλλοντος συνεχίζεται, ενώ δεν λαμβάνονται άμεσα αποτελεσματικά μέτρα (π.χ. παραγωγή ενέργειας μόνο με Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, απαγόρευση χρήσης πλαστικού), διότι θα απειληθεί με κατάρρευση το ισχύον μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης, το οποίο δημιούργησε το πρόβλημα.

Η προοπτική της αναγκαίας αλλαγής ακόμη και του τρόπου ζωής των ανθρώπων (π.χ. καταναλωτισμός, διαφοροποίηση εργασιακής μορφής κ.λ.π.), η οποία θα μπορούσε να επιφέρει κοινωνικές αναταράξεις με πολιτικές προεκτάσεις, έχει απονευρώσει την πολιτική διαχείριση της πραγματικότητας με βιώσιμο τρόπο.

Τέλος ενώ η διαμόρφωση της πραγματικότητας θα μπορούσε να βασίζεται στην παραγόμενη γνώση από την επιστημονική προσέγγιση της στους διάφορους τομείς δραστηριοποίησης των κοινωνιών (κοινωνικά συστήματα) και ταυτοχρόνως να οριοθετείται από ένα αξιακό σύστημα με προσανατολισμό την βιωσιμότητα της ανθρώπινης οντότητας σε συνθήκες κοινωνικής δικαιοσύνης και ισορροπημένης ευημερίας σε πλανητικό επίπεδο στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών, η δυναμική, που αναπτύσσεται, εδράζεται στην λογική ενός πραγματισμού, ο οποίος εργαλειοποιεί τον άνθρωπο με στόχο την λειτουργικότητα και την οικονομική απόδοση των κοινωνικών συστημάτων.

Με αυτό τον τρόπο όμως δεν αξιοποιείται η επιστημονική γνώση και οι τεχνολογικές της εφαρμογές θετικά για τον άνθρωπο και το φυσικό περιβάλλον, αλλά χρησιμοποιείται συχνά για την μαζοποίηση των κοινωνιών και την χειραγώγηση των πολιτών με την αξιοποίηση των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας.

Αυτή η αρνητική πορεία δεν οδηγεί σε ένα βιώσιμο μέλλον και πρέπει να αναζητηθούν λειτουργικές διέξοδοι. Βασική προϋπόθεση για την πραγμάτωση αυτού του στόχου είναι η οικοδόμηση ατομικής συνείδησης με κοινωνική αναφορά και γνώση της ανάγκης συνεργασίας των πολιτών για την επίτευξη βιώσιμης ευημερίας για όλους, ώστε να στηρίζεται στο κοινωνικό συμφέρον η πολιτική στάση και λειτουργία τόσο στο επίπεδο της κοινωνίας πολιτών όσο και στα κοινωνικά συστήματα και ιδιαιτέρως στο οικονομικό και στο πολιτικό.

Με αυτό τον τρόπο διευκολύνεται και η καλλιέργεια της ενσυναίσθησης στους απλούς πολίτες, ώστε να μπορούν να μπουν στη θέση του «άλλου» και να κατανοήσουν και να αποδεχθούν πολύ καλύτερα την αναγκαιότητα αποδόμησης των κοινωνικών ανισοτήτων, διότι υποσκάπτουν την κοινωνική συνοχή.

Με την ισχυρή ως προς την κοινωνική της αναφορά ατομική συνείδηση και την αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης και οπτικής μπορεί να αναπτυχθεί δημιουργικός διάλογος, ο οποίος θα βασίζεται σε λογικά και χωρίς αντιφάσεις επιχειρήματα, ώστε να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος για την λήψη μη λειτουργικών και βιώσιμων αποφάσεων για το μέλλον.

Η πραγματικότητα ως ανθρώπινη «κατασκευή» μπορεί και πρέπει να αποκτήσει βιωσιμότητα και να εγγυηθεί την ευημερία σε πλανητικό επίπεδο. Δεν είναι εύκολο, δεν υπάρχει όμως άλλη επιλογή.