Γράφει ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος

Σύμφωνα κυρίως με την άποψη του Bremmer, δημιουργούνται τρεις τάξεις (orders)  ισχύος. Η τάξη ασφαλειας, στην οποία κυριαρχούν οι ΗΠΑ, η οικονομική τάξη, που ειναι πολυπολική με κυρίαρχους την ΗΠΑ, την Κινα και - ακόμη τώρα -  την ΕΕ. Και τέλος την ψηφιακή τάξη, που ελέγχεται από εταιρίες ψηφιακής τεχνολογίας. Με βάση το σχήμα αυτό δεν πάμε προς έναν «νέο ηγεμόνα». Πάμε προς έναν κόσμο που θυμίζει περισσότερο μόνιμη διαπραγμάτευση ισχύος — χωρίς τελικό κέντρο.

Πού οδηγείται όμως ο κόσμος τελικά; Κατ' αρχήν σε έναν κόσμο “ελεγχόμενου χάους”. Δεν καταρρέει δηλαδή το σύστημα, αλλά δεν υπάρχει και σταθερή τάξη. Οι κρίσεις γίνονται πιο συχνές και οι λύσεις πιο προσωρινές. Ενα είδος "διαρκούς αστάθειας που διαχειρίζεται εκ των υστέρων». Κατά δεύτερον, οδηγούμεθα σε μερική διπολικότητα (ΗΠΑ–Κίνα), που όμως δεν είναι πλήρης.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα θα είναι οι δύο βασικοί πόλοι αλλά δεν θα ελέγχουν όλο το σύστημα. Διότι οι οικονομίες τους είναι αλληλεξαρτώμενες, η τεχνολογία είναι κατακερματισμένη και οι άλλοι παίκτες (π.χ. Ευρωπαϊκή Ένωση, Ινδία κ.λπ.) δεν εξαφανίζονται. Καταλήγουμε λοιπον σε ένα είδος “soft bipolarity μέσα σε πολυπλοκότητα”. Και κατά τρίτον, αναδεικνύεται μιά “ψηφιακή κυριαρχία χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση”. Δηλ. οι μεγάλες εταιρείες ελέγχουν δεδομένα (data),  επηρεάζουν συμπεριφορές και διαμορφώνουν την ροή και την διαθεδιμότητα πληροφοριών (π.χ. Google, Meta κα). Αυτή η κατάσταση  οδηγεί σε κάτι που μοιάζει με ενα είδος ψηφιακής ολιγαρχίας.

Αυτό καταλήγει σε “μπλοκοποίηση” του κόσμου, αντί για την παγκοσμιοποίηση όπως την ξέραμε. Δημιουργούνται δηλ.  σφαίρες επιρροής και οι αλυσίδες εφοδιασμού χωρίζονται και τα τεχνολογικά οικοσυστήματα αποσυνδέονται. Φθάνουμε, με άλλα λόγια, σε “μερική απο-παγκοσμιοποίηση”. Αλλα και σε μιά  εργαλειοποίηση των πάντων.

Σχεδόν τα πάντα γίνονται εργαλεία ισχύος  - οπως η ενέργεια, τα τρόφιμα, η τεχνολογία και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Αυτό ουσιαστικά που ο Bremmer αποκαλεί  weaponized interdependence. Δηλ. ο κόσμος γίνεται λίγο διπολικός (ΗΠΑ–Κίνα), λίγο πολυπολικός (οικονομία), λίγο “αναρχικός” (χωρίς κανόνες) και λίγο “εταιρικός” (Big Tech)

Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι πως δεν οδηγούμαστε σε σταθερότητα. Οδηγούμαστε αντίθετα σε μακροχρόνια ρευστότητα. Και αυτό έχει μια βαθύτερη συνέπεια. Οι κρίσεις δηλ. (λχ. Ουκρανία, Μέση Ανατολή, εμπορικοί πόλεμοι) δεν θα λύνονται — θα “παγώνουν”. θα μένουν, κοντολογίς, ανοιχτά μέτωπα.

Ο κόσμος θα μοιάζει με “πολλούς ισχυρούς παίκτες, χωρίς διαιτητή”. Κάτι δηλ. που δεν οδηγεί απαραίτητα σε παγκόσμιο πόλεμο, αλλά καταλήγει σχεδόν πάντα σε παρατεταμένη ένταση. Πάμε ουσιαστικά προς έναν κόσμο που θυμίζει περισσότερο μόνιμη διαπραγμάτευση ισχύος — χωρίς τελικό κέντρο. Οδηγούμαστε τελικά σε κατάσταση “ελεγχόμενου χάους” όπου  δεν καταρρέει το σύστημα, αλλά δεν υπάρχει και σταθερή τάξη. Οι κρίσεις γίνονται πιο συχνές και οι λύσεις πιο προσωρινές.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η Γαλλία, ειδικά υπό τον Εμανουέλ Μακρόν, προωθεί την ιδέα της “στρατηγικής αυτονομίας” της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό σημαίνει στην πράξη λιγότερη εξάρτηση από τις ΗΠΑ στην άμυνα, ανεξάρτητη βιομηχανική και ενεργειακή πολιτική καθώς και δυνατότητα αυτόνομης εξωτερικής πολιτικής (π.χ. Κίνα, Μέση Ανατολή).

Από την άλλη πλευρά, οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν την διατήρηση της πρωτοκαθεδρίας στο ΝΑΤΟ και την ευθυγράμμιση των Ευρωπαίων σε κρίσιμα ζητήματα όπως η Κίνα και η Ρωσία. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η βασική σύγκρουση. Είτε αυτονομία είτε συνοχή υπό αμερικανική ηγεσία.

Παράλληλα, η ένταση έχει αυξηθεί λόγω του αμερικανικού Inflation Reduction Act (δασμοί σε βάρος ευρωπαϊκών προϊόντων), ενεργειακών διαφορών μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία ( δηλ. τρομερά αμερικανικά κέρδη) και του εμπορικού προστατευτισμού. Η Γαλλία βλέπει τις ΗΠΑ όχι μόνο ως σύμμαχο, αλλά και ως ανταγωνιστή που απορροφά σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής παραγωγής.

Υπάρχουν επίσης και σημαντικές γεωπολιτικές αποκλίσεις. Υφίστανται δηλ. διαφορές σε κρίσιμα μέτωπα. Οπως οι σχέσεις με την Κίνα (η Γαλλία θέλει “ισορροπία”, όχι πλήρη ρήξη), στην Μέση Ανατολή (πιο ανεξάρτητη γαλλική διπλωματία) αλλά και στην Αφρική (όπου η γαλλική επιρροή μειώνεται και οι ΗΠΑ κινούνται πιο διακριτικά). Ολα αυτά βέβαια δεν σηματοδοτούν κάποια ρήξη. Συνιστούν απλά  μιά “ψυχρή διαπραγμάτευση”. Παρά τις όποιες εντάσεις, η πυρηνική και στρατιωτική συνεργασία παραμένει ισχυρή, το ΝΑΤΟ ενισχύθηκε μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία ενώ η Γαλλία δεν έχει ρεαλιστική εναλλακτική λύση ασφάλειας χωρίς τις ΗΠΑ. Δεν πάμε λοιπόν σε προοπτική διάσπασης, αλλά σε αναδιαπραγμάτευση ρόλων μέσα στη Δύση.

Οδηγούμαστε λοιπόν σε μιά κατάσταση όπου οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να παίζουν ρόλο  στρατιωτικού πυλώνα ενώ η ΕΕ (με αιχμή τη Γαλλία) θα είναι πιο αυτόνομος οικονομικός/πολιτικός πόλος. Θα έχουμε περισσότερες συγκρούσεις χαμηλής έντασης (εμπόριο, τεχνολογία, ενέργεια) αλλά όχι γεωπολιτική ρήξη.

Μπορεί να υπάρξει πραγματική ρήξη Ευρώπης -  Αμερικής μέσα στην επόμενη δεκαετία; Η σύντομη απάντηση είναι πως είναι πιθανή σαν μερική αποσύνδεση, αλλά όχι σαν πλήρης γεωπολιτική ρήξη. Διότι για να μιλάμε για ρήξη θα έπρεπε να δούμε αποδυνάμωση ή παράκαμψη του ΝΑΤΟ με ανεξάρτητη ευρωπαϊκή άμυνα χωρίς αμερικανική “ομπρέλα”. Επίσης θα πρέπει να υπάρξει σοβαρό εμπορικό μπλοκ και ανταγωνισμός (τύπου ΗΠΑ εναντίον της Κίνας) και διαφορετική κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική απέναντι σε Κίνα και Ρωσία. Τίποτα τέτοιο δεν υπάρχει σήμερα.

Στην ουσία πηγαίνουμε σε μια “ελεγχόμενη απόκλιση”. Ενα σχήμα δηλ. κατά το οποίο, στον τομέα της άμυνας, η εξάρτηση της Ευρώπης από τις ΗΠΑ μειώνεται, χωρίς να εξαφανίζεται. Η Γαλλία επίσης πιέζει για ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, αλλά την ίδια στιγμή οι περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης εμπιστεύονται περισσότερο τις ΗΠΑ. Επίσης, η ανατολική Ευρώπη (Πολωνία, Βαλτικές) φοβάται τη Ρωσία και “κρατιέται” κοντά στην Ουάσιγκτον. Η τελική κατάσταση είναι περισσότερη ευρωπαϊκή άμυνα μέσα στο ΝΑΤΟ, όχι όμως έξω από αυτό.

Εκεί που η σύγκρουση θα είναι σκληρή είναι στην οικονομία. Η ένταση θα μεγαλώσει στη βιομηχανική πολιτική (επιδότηση vs δασμοί), στην τεχνολογία (τεχνητή νοημοσύνη, chips, data) καί στην ενέργεια. Οι Ηνωμένες Πολιτείες λειτουργούν όλο και πιο “εθνικά” οικονομικά. Η Γαλλία και η ΕΕ απαντούν με ενα light προστατευτισμό. Αυτό είναι ένα πεδίο όπου μπορεί να υπάρξει de facto σκληρός ανταγωνισμός Δύσης-με-Δύση.

Αν οι ΗΠΑ πιέσουν για πλήρη οικονομικό διαχωρισμό, εκεί μπορεί να προκύψει σοβαρή ρωγμή. Ο Εμανουέλ Μακρόν ουσιαστικά δοκιμάζει τα όρια μέχρι πού δηλ.  μπορεί να πάει η Ευρώπη χωρίς να τα σπάσει με τις ΗΠΑ. Αυτό που φαίνεται πάντως, επί του παρόντος, είναι πως η Δύση δεν διαλύεται, αλλά παύει να είναι μονολιθική.

έχει λόγο να επενδύσει, βελτιώνει την παραγωγή και σχεδιάζει χωρίς ανασφάλεια μακροπρόθεσμα. Αντίθετα, όταν η ιδιοκτησία δεν είναι ασφαλής (π.χ. μπορεί να δημευθεί), οι άνθρωποι δεν επενδύουν. Ο οικονομολόγος Douglass North έδειξε ότι οι κοινωνίες που κατοχύρωσαν θεσμούς προστασίας ιδιοκτησίας απέκτησαν μακροχρόνια ανάπτυξη.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η ιδιοκτησία επιτρέπει την αποταμίευση, την συσσώρευση κεφαλαίου και την σύσταση επιχειρήσεων. Σύμφωνα με τον Hernando de Soto μεγάλο μέρος της φτώχειας στον αναπτυσσόμενο κόσμο οφείλεται στο ότι οι άνθρωποι δεν έχουν τίτλους ιδιοκτησίας ώστε να χρησιμοποιήσουν τα ατομικά τους περιουσιακά στοιχεία ως εγγύηση για δάνεια.

Η ιδιοκτησία επίσης επιτρέπει αγοραπωλησίες που επιτρέπουν με την σειρά τους  να πηγαίνουν οι πόροι εκεί που χρησιμοποιούνται πιό παραγωγικά. Ο Adam Smith υποστήριξε ότι η οικονομική πρόοδος βασίζεται στην  ιδιοκτησία, στις ελεύθερες συναλλαγές και στο κίνητρο του κέρδους. Η κατοχύρωση της ιδιοκτησίας και των  πατεντών ενθαρρύνει την  τεχνολογική καινοτομία, το ανάληψη  ρίσκου και την δημιουργία νέων καταναλωτικών προϊόντων. Χωρίς προστασία της ανακάλυψής τους όσοι αναζητούν καινούργια προϊόντα ,δεν έχουν κίνητρο να επενδύσουν χρόνο και χρήμα.

Πολλοί συνδέουν την οικονομική άνοδο της Ευρώπης μετά τον 17ο αιώνα με θεσμούς που προστάτευαν την ιδιοκτησία -  ειδικά μετά την λεγόμενη Glorious Revolution. Αντίθετα, σε οικονομίες όπου το κράτος μπορούσε εύκολα να κατάσχει περιουσιακά στοιχεία (π.χ. σε αρκετά σοσιαλιστικά καθεστώτα), η ανάπτυξη συχνά ήταν δύσκολη, πιο αδύναμη ή και αδύνατη.

Ο Karl Marx βέβαια υποστήριξε ότι η ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής δημιουργεί ανισότητες, εκμετάλλευση καί συγκέντρωση πλούτου. Γι’ αυτό πρώτα συλλογική ιδιοκτησία.

Ωστόσο η ιστορική εμπειρία πολλών χωρών του 20ού αιώνα έδειξε ότι η πλήρης κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας συχνά μείωσε τα οικονομικά κίνητρα. Η πλειονότητα λοιπόν των στοχαστών θεωρεί ότι η ασφαλής ατομική ιδιοκτησία είναι θεμέλιο ανάπτυξης, επειδή δημιουργεί κίνητρα για όλα τα επίπεδα της οικονομικής δραστηριότητας. Αυτό βέβαια δεν συμβαδίζει με τον «απίθανο" φόρο στην ιδιοκτησία (ΕΝΦΙΑ) που καθιερώθηκε στην Ελλάδα από τους παράξενους οικονομολόγους της Τρόικας.

Και που οι Έλληνες τότε κυβερνητικοί παράγοντες έχουν έκτοτε πολλαπλά επιβραβευθεί!  Στο έργο του Land Power, ο Michael Albertus αποδεικνύει πως ο ιδιοκτήτης της γής καθορίζει αν μιά κοινωνία θα είναι ίση η θα χαρακτηρίζεται από μεγάλες ανισότητες, αν θα προοδεύσει η θα ακολουθήσει πορεία παρακμής και αν θα καταστρέψει η όχι το φυσικό της περιβάλλον.

Με χαρακτηριστικές νεο-μαρξιστικές αντιλήψεις πασχίζει να δείξει πως η ουσία του προβλήματος είναι η μορφή της δομής της κοινωνίας και όχι η οικονομική ευημερία των μελών της. Δεν νομίζω όμως πως οι απλοί πολίτες θα συμφωνούσαν ποτέ μαζί του.

(Το βιβλίο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου, “Πόλεμος στο Ιράν: Οι Τραγικές Αστοχίες της Ευρώπης". Επίκεντρο, 2026) βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία.)

Αυτό μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά χρήσιμο στην προσπάθεια του Τραμπ να υποχρεώσει τους ευρωπαίους ηγέτες να αποδεχθούν μια λύση του πολέμου στην Ουκρανία με όρους ευνοϊκότερους για τον Πούτιν παρά για τον Ζελένσκι.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η μεγάλη καθυστέρηση που μεσολάβησε του αμερικανικού ναυτικού να προστατεύσει τα Στενά του Ορμούζ συνιστά, για σημαντικούς παρατηρητές, σκόπιμη τακτική για να ασκηθεί ισχυρή πίεση στον υπόλοιπο κόσμο.

Αν κι' αυτό θεωρείται εξαιρετικά υποθετικό, εν τούτοις συνάδει με τις προσπάθειες των ΗΠΑ, από την εποχή  αντικατάστασης της Βρετανίας σαν μεγαλύτερης δύναμης του κόσμου, να κυριαρχήσουν στις θάλασσες.

Ο Τράμπ καταλαβαίνει περισσότερο από κάθε άλλο πως κάθε κρίση ανοίγει νέες ευκαιρίες. Μέσα σε τρείς ημέρες από την κήρυξη του πολέμου διέταξε το Διεθνές Ίδρυμα Αναπτυξιακής Χρηματοδότησης (DFC)  να δημιουργήσει ένα υπόστρωμα 20 δισεκατομμύρια ναυτικής ασφάλισης ικανό να διευκολύνει, καλύπτοντάς τους, το υπουργείο Οικονομικών και τις μεγάλες αμερικανικές ασφαλιστικές εταιρίες να εξασφαλίσουν τα εμπορικά πλοία που θα περνούσαν από τα Στενά του Ορμούζ!

Η σχετική ανακοίνωση διευκρίνιζε πως η σχετική διευκόλυνση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί μόνο κατόπιν συνεννόησης με την αμερικανική κεντρική στρατιωτική διοίκηση. Προφανώς, είναι απαραίτητη για το ζήτημα η έγκριση του αμερικανικού ναυτικού. Το σχετικό πράσινο φώς, απ΄ ό,τι  γνωρίζω τουλάχιστον, δεν έχει ακόμη δοθεί.

Πιθανώς το φώς δεν θα γίνει ποτέ πράσινο. Η σχετική όμως κάλυψη υπάρχει και είναι έτοιμη να ενεργοποιηθεί. Όπως όμως έγινε με την μεγάλη πρωτοπορία στην ναυτιλιακή ασφαλιστική λογική του 19ου αιώνα, μέσα από την χρησιμοποίηση των Lloyd's του Λονδίνου - που εξασφάλισε την επέκταση και εμπέδωση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας - η αυξανόμενη σήμερα επιβλητική αμερικανική αυτοκρατορία του 21ου αιώνα μπορεί να καταλήξει να στηρίζεται στην ασφαλιστική προστασία ενός τέτοιου συστήματος έμπνευσης Τράμπ.

(Το βιβλίο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου, «Πόλεμος στο Ιράν: Οι Τραγικές Αστοχίες της Ευρώπης». Επίκεντρο, 2026) βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία.)

Στην πραγματικότητα, η συνύπαρξη αυταρχισμού και ανάπτυξης έχει υπάρξει και στο παρελθόν. Στη Νοτια Κορέα (1960ς –1980s), στη Σιγκαπούρη, στη Χιλή και βέβαια στην σύγχρονη - μετά τον Μάο - Κίνα.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η κυρίαρχη θεωρία όμως, ιδίως μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου,  ήταν ότι η ανάπτυξη οδηγεί τελικά σε δημοκρατία. Η νέα εκδοχή λέει κάτι πιο σύνθετο, το Autocracy 2.0 δηλαδή. Τα σύγχρονα αυταρχικά καθεστώτα δεν βασίζονται μόνο στην καταστολή. Χρησιμοποιούν τεχνολογία, δεδομένα (data banks, αλγόριθμους), και μιά μερικώς ελεγχόμενη αγορά. Επιτρέπουν μερική οικονομική ελευθερία χωρίς όμως πολιτική ελευθερία.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Κίνα. Οπού σημειώνονται υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης και τεχνολογική πρόοδος αλλά ταυτόχρονα υπάρχει ισχυρός πολιτικός έλεγχος. Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης λένε ότι ο αυταρχισμός έχει κάποια πλεονεκτήματα, όπως  ταχύτητα αποφάσεων (χωρίς εκλογικούς κύκλους), μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και ικανότητα επιβολής δύσκολων μεταρρυθμίσεων. Αυτό εξηγεί γιατί χώρες όπως το Βιετνάμ δείχνουν δυναμισμό και ανάπτυξη. Τα συστήματα όμως αυτά έχουν και σοβαρές αδυναμίες.

Κι' αυτό το σημείο είναι που συχνά υποτιμάται. Υπάρχει έλλειψη αυτοδιόρθωσης, διότι χωρίς ελευθερία λόγου τα λάθη δεν διορθώνονται εύκολα. Δημιουργούνται συχνά «φούσκες» πολιτικής που μπορούν να καταρρευμύσουν ξαφνικά λόγω έλλειψης περιεχομένου.

Υπάρχει επίσης μεγάλη διαφθορά. Η συγκέντρωση εξουσίας συχνά ενισχύει τα πελατειακά δίκτυα και την αδιαφάνεια.

Πολλές αυταρχίες ξεκινούν δυνατά αλλά «κολλάνε» όταν χρειάζεται καινοτομία και κοινωνικη σταθερότητα.

Το κρίσιμο σημείο είναι πως η  ανάπτυξη δημιουργεί μεσαία τάξη που ζητά παντα περισσότερα δικαιώματα.  Το βλέπουμε να συμβαινει στην Κίνα. Ο αυταρχισμός μπορεί πράγματι να συνυπάρξει με ανάπτυξη. Δύσκολα όμως τη διατηρεί σε βάθος χρόνου χωρίς θεσμούς

Βραχυπρόθεσμα λοιπόν μπορεί ο αυταρχισμός να είναι αποτελεσματικός, μακροπρόθεσμα όμως η έλλειψη λογοδοσίας γίνεται εμπόδιο και οδηγεί σε εντάσεις και πιθανή κατάρρευση.

(Το βιβλίο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου, «Πόλεμος στο Ιράν: Οι Τραγικές Αστοχίες της Ευρώπης». Επίκεντρο, 2026) βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία.)

Η επιλογή συμμαχιών και η ευθυκρισία του "με ποιόν θα πάμε και ποιόν θα αφήσουμε πίσω" θα παίξει σπουδαίο ρόλο όχι μόνο γιά την πορεία της χώρας αλλά και για την μελλοντική μας επιβίωση σαν έθνος. Η ανάλυση των γεωπολιτικών πραγματικοτήτων είναι δυνατόν να μας βοηθήσει να πάρουμε τις σχετικές αποφάσεις.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Tα μεγάλα ερωτήματα σήμερα μοιάζουν με τους προβληματισμούς που αντιμετώπιζε ο κόσμος πριν από πολλές δεκαετίες. Κοντά στην στροφή του περασμένου αιώνα, οι πολιτικές δυνάμεις αντιμετώπιζαν παρόμοια υπαρξιακά διλήμματα. Που πήγαινε ο κόσμος και πως έπρεπε το κάθε κράτος να τοποθετηθεί; Τότε εμφανίσθηκε για πρώτη φορά και η έννοια της γεωπολιτικής. Ο ουσιαστικός της πατέρας, ο βρετανός γεωγράφος

Halford Mackinder, αποκαλούσε «Παγκόσμιο Νησί» τη μεγάλη ενιαία χερσαία μάζα που περιλαμβάνει την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική.

Δηλαδή, το μεγαλύτερο συνεχές κομμάτι γης στον πλανήτη, όπου συγκεντρώνεται ο μεγαλύτερος πληθυσμός, οι περισσότεροι φυσικοί πόροι και το μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής και στρατηγικής ισχύος.

Για τον Mackinder, όποιος ελέγχει αυτό το «νησί», έχει τεράστιο πλεονέκτημα παγκόσμιας κυριαρχίας. Στο εσωτερικό του «Παγκόσμιου Νησιού» τοποθετούσε τη λεγόμενη Heartland.

Περίπου την κεντρική Ευρασία (Ρωσία, Κεντρική Ασία κ.λπ.) που ήταν δύσκολα προσβάσιμη από ναυτικές δυνάμεις και ήταν πλούσια σε πόρους.

Η θεωρία του μπορούσε να συνοψίσθεί σε μια διάσημη διατύπωσή του: «Όποιος ελέγχει την Ανατολική Ευρώπη ελέγχει την Heartland. Όποιος ελέγχει την Heartland ελέγχει το Παγκόσμιο Νησί.

Όποιος ελέγχει το Παγκόσμιο Νησί ελέγχει τον κόσμο.» Με βάση τις τεχνολογικές εξελίξεις της εποχής, αυτό το στρατηγικό σχήμα τα έλεγε όλα.

Για δεκαετίες, οι στρατηγικοί στόχοι των περισσότερων δυνάμεων εξαντλούνταν σε αυτές τις επιδιώξεις. Έχοντας χαμένη την Ανατολική Ευρώπη, και την Ευρασία (Ρωσία, Κεντρική Ασία) οι ΗΠΑ στηρίχθηκαν στο ΝΑΤΟ και την Δυτική Ευρώπη για την ανάσχεση  (containment) του κομμουνισμού και στον έλεγχο των θαλασσών για την παγκόσμια κυριαρχία τους. Η περίφημη επιστολή του πρέσβυ George Kennan αλλά και το βιβλίο "Diplomacy" του Henry Kissinger επιβεβαιώνουν αυτή την προβληματική.

Κυρίως σχετικά με τον κρίσιμο ρόλο της Γερμανίας σε όλο αυτό το σκεπτικό. Η περίοδος Τράμπ στην προεδρία των ΗΠΑ σηματοδότησε αλλαγές στο σχήμα αυτό.

Ή ουσιαστική προσέγγιση με τον Πούτιν και η επιστροφή στην λογική "κάτω τα χέρια από το ρωσικό near abroad" (εγκατάλειψη δηλ. ουσιαστικά της Ουκρανίας) σηματοδότησε αλλαγή στάσης απέναντι στο ΝΑΤΟ. Με την Αν. Ευρώπη, την Ρωσία και την Κ. Ασία στο πλάι των ΗΠΑ, η Δ. Ευρώπη δεν τους είναι πλέον απαραίτητη.

Αυτό απομένει να το συνειδητοποιήσει η Ευρώπη. Που δείχνει να απασχολείται με άλλα πράγματα. Λχ. με την αντιπαλότητά της με την Ρωσία. Αλλά μόνο αν υπάρξει προσέγγιση Ευρώπης - Ρωσίας θα αποφύγει η πρώτη την απόλυτη περιθωριοποίηση. Όπως έγραφε ο Kissinger, αν η Δυτική Ευρώπη προσεγγίσει την Ρωσία (Σοβιετική Ένωση, τότε) οι ΗΠΑ χάνουν τον παγκόσμιο ρόλο τους. Τώρα η Ευρώπη, ακολουθώντας την γραμμή Μπάιντεν τότε, αποκόπηκε από την Ρωσία ενεργειακά.

Και εξαρτάται τώρα από τις ΗΠΑ και τις χώρες του Κόλπου. Που είτε το προϊόν τους είναι πανάκριβο (ΗΠΑ) είτε βρίσκεται στο έλεος γεωστρατηγικών ανακατατάξεων (Στενά Ορμούζ). Μόνο μια στενότερη σχέση Ευρώπης με την Ρωσία (και την Κ. Ασία) - μαζί με την εγκατάλειψη των άκαιρων και φαντασιακών μέτρων περί μηδενικών εκπομπών CO2 -  θά υποχρεώσει τις ΗΠΑ να αναθεωρήσουν θετικά την σχέση τους μαζί της για να αποφύγουν την δική τους περιθωριοποίηση. Ανεξάρτητα από τον έλεγχο που μπορεί να ασκούν στις  θάλασσες. Γιατί είναι φανερό πλέον πως δεν επιλέγουν χερσαίες επιχειρήσεις.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Με βάση την εμπειρία της Βρετανίας, που υπάρχουν πολλά στατιστικά στοιχεία, οι μεταναστευτικές ροές που αυξήθηκαν σημαντικά μετά το 2021 δεν βοήθησαν την ανάπτυξη της οικονομίας. Αντίθετα, το μεγάλο βάρος που προξενήθηκε στα συστήματα των κοινωνικών παροχών, λόγω κυρίως της εισροής συγγενών μεταναστών, φοιτητών, αιτούντων άσυλο κι' ανειδίκευτων εργαζομένων επιβάρυνε δυσβάστακτα τον προυπολογισμό. Μελέτες έδειξαν πως κάθε μετανάστης επιβάρυνε καθαρά την οικονομία.

Σύμφωνα με πόρισμα του Βρετανικού Office of Budget Responsibility το 2024 κάθε χαμηλόμισθος μετανάστης, μέχρι να φθάσει στην ηλικία των 81 ετών, θα εχει στοιχίσει καθαρά 465.000 λίρες!

Πέραν όμως του καθαρού οικονομικού κόστους της μετανάστευσης υπάρχει κι' ένα άλλο εξ' ίσου σοβαρό ζήτημα. Κι' αυτό είναι ο ρόλος των πολιτιστικών αξιών (κουλτούρας) στην επίδοση της οικονομίας. Στο ενδιαφέρον βιβλίο του "The Culture Transplant"(Η Πολιτιστική Μεταφύτευση), 2022, ο Garett Jones εντοπίζει τα πολιτιστικά θεμέλια των διαφορών σε εισοδήματα από χώρα σε χώρα. Δείχνει έτσι πως οι μετανάστες εισάγουν ισχυρές πολιτιστικές αντιλήψεις από τις πατρίδες τους (απέναντι στην αποταμίευση, την εμπιστοσύνη και τον ρόλο του κράτους) που διατηρούνται για δεκαετίες (τουλάχιστον) στις νέες τους χώρες διαμονής. Η απόλυτη αφομοίωση η ενσωμάτωση μέσα σε μια γενιά η δύο, είναι απόλυτος μύθος. Και το πολιτιστικό αποτύπωμα που φέρνουν αυτοί οι μετανάστες στις οικονομικές δυνατότητες της νέας τους πατρίδας έχει μακροχρόνια και σημαντική ισχύ.

Ο Jones, με στατιστικά στοιχεία και ουσιαστικές αποδείξεις αρνείται τους ισχυρισμούς μιας σιωπηλής ομοφωνίας πως οι πολιτικοί θεσμοί και οι οικονομικές προοπτικές μιας χώρας δεν θα επηρεασθούν από τις μεταναστευτικές ροές. Επειδή μάλιστα οι παγκόσμιες τεχνολογικές εξελίξεις και καινοτομίες προέρχονται από μια χούφτα χωρών, κυρίως στη Δύση, είναι πολύ πιθανό η αύξηση των μεταναστευτικών ροών στις χώρες αυτές να επιδράσει εκεί αρνητικά, μακροχρόνια, στην ποιότητα του δημόσιου τομέα, στην τεχνολογική πρόοδο, στις σχετικές ανακαλύψεις αλλά βέβαια και στην οικονομική πρόοδο.

Η απάντηση θα πρέπει να είναι - χωρίς να την αποδέχεται και πάλι η κοινή γνώμη – «σε παροχές»! Εδώ ουσιαστικά συγκρούονται θεωρητικά δύο σχολές οικονομικής σκέψης, οι απόψεις του Τζών Μέιναρντ Κέινς με τους ισχυρισμούς του Φρήντριχ φον Χάγιεκ.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η σύγκρουσή τους δεν είναι απλώς θεωρητική· είναι σύγκρουση για το πώς λειτουργεί ο κόσμος σε κρίση. Η βασική διαφορά τους είναι πως, σύμφωνα με τον Χάγιεκ,  οι αγορές αυτοδιορθώνονται, ενώ το κράτος συνήθως χειροτερεύει τα πράγματα. Κατά τον Κέινς, οι αγορές μπορεί να «κολλήσουν» και το κράτος τότε πρέπει να επέμβει.

Στην Μεγάλη Ύφεση (1930s) υπήρξε το πρώτο μεγάλο crash test. Ο Χάγιεκ (και η Aυστριακή Σχολή - φον Μίζες, Κίρτσνερ κα) έλεγε πως η κρίση είναι αποτέλεσμα προηγούμενης “φούσκας” και πως πρέπει να αφήσουμε την οικονομία να “καθαρίσει”. Ο Κέινς, αντίθετα, επέμεινε πως η ζήτηση κατέρρευσε, προκάλεσε  ανεργία και δημιουργήθηκε φαύλος κύκλος. Το κράτος δηλ. πρέπει να ρίξει χρήμα στην οικονομία. Στην πράξη οδηγηθήκαμε σε πολιτικές τύπου Franklin D. Roosevelt (New Deal) που ήταν πιο κοντά στον Κέινς. Το αποτέλεσμα ήταν η καταξίωση των απόψεων του Κέινς

Μετά ήρθε ο στασιμοπληθωρισμός (1970s). Τότε έγινε η μεγάλη ανατροπή. Οι κεινσιανές πολιτικές δεν μπορούσαν να εξηγήσουν την ταυτόχρονη παρουσία υψηλού πληθωρισμού και ανεργίας. (Δεν υπήρχε περίπτωση να περάσεις, με τέτοιες απόψεις, τότε το μάθημα της παλιάς φοιτήτριάς του, Τζόαν Ρόμπινσον, στο Καίμπριτζ).

Έρχονται έτσι στο προσκήνιο οι ιδέες Χάγιεκ και γενικά οι φιλελεύθερες - μονεταριστικές απόψεις. Με την Mάργκαρετ Θάτσερ και τον Ρόναλντ Ρήγκαν κυριαρχούν παγκόσμια. Έτσι, ο Χάγιεκ “δικαιώνεται” στο ότι η υπερβολική παρέμβαση και η νομισματική χαλαρότητα δημιουργούν στρεβλώσεις. Μετά έρχεται η κρίση του 2008, που είναι και το πιο σύγχρονο crash test. Η κρίση ξεκίνησε από τις αγορές (αλλά και από δάνεια κρατικοελεγχόμενων Τραπεζών λχ Φάννυ Μέι). Οι κυβερνήσεις (Ομπάμα) έκαναν τεράστιες παρεμβάσεις με τις διασώσεις τραπεζών, τα δημοσιονομικά πακέτα και με τις κεντρικές τράπεζες να τυπώνουν χρήμα. Αυτό υπήρξε καθαρά κεινσιανό ένστικτο. Οι οπαδοί του Χάγιεκ (λχ Μέλτζερ) αντέτειναν πως η κρίση δημιουργήθηκε από λάθος επιτόκια και στρεβλώσεις και πως οι διασώσεις ενισχύουν τον ηθικό κίνδυνο (Ρουμπινί).

Στην σημερινή κατάσταση δεν είναι μόνο ο Χάγιεκ που προειδοποιεί, μέσω των τότε κειμένων του, πως πηγαίνουμε σε αδιέξοδα αλλά και ο ίδιος ο Κέυνς που είχε επιμείνει πως "στην κρίση ξοδεύεις, στην ανάπτυξη αποταμιεύεις"). Ξοδεύοντας, για εξασφάλιση λαϊκής εύνοιας, υπονομεύεις κάθε ορθολογική οικονομική προσπάθεια.

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Δηλώνοντας ο Τραμπ πως, "χωρίς τις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ είναι ένας χάρτινος τίγρης. Είναι ΔΕΙΛΟΙ και ΔΕΝ ΘΑ ΞΕΧΑΣΟΥΜΕ", αποτυπώνει το κλίμα αντιπάθειας σχεδόν απόλυτα. Θα γίνουν βέβαια προσπάθειες να γεφυρωθούν οι σχετικές αντιπάθειες. Το κλίμα όμως ποτέ δεν θα ξαναγίνει οπως ήταν. Οι ΗΠΑ δεν είναι ευκολο να αποχωρήσουν απο την Συμμαχία. Για κάτι τέτοιο χρειάζεται έγκριση του Κονγκρέσσου. Ομως ο Πρόεδρος, σαν αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, δύναται να αποδυναμωσει την συμμαχία μεταφέροντας αμερικανούς στρατιώτες και δυνάμεις οπου αυτός κρίνει σκόπιμο. Οπου το επιβάλλουν δηλ. τα αμερικανικά οικονομικά και άλλα συμφέροντα. Μ. Ανατολή, Περσικός Κόλπος, Ταιβαν, Κορέα, Ιαπωνία ειναι πολύ πιθανοί προορισμοί.

Η Ευρώπη, και ο Καναδάς, πρέπει να προσέξουν προσεκτικα και να επανεκτιμήσουν τις προτεραιότητές τους. Με γνώμονα την ασφάλειά τους κυρίως αλλα και την οικονομική τους επιβίωση και εξέλιξη. Πρεπει να δεχθούν πως ο κόσμος που ήξεραν δεν υπάρχει πλέον. Αξιοπρεπής προσπάθεια αναβίωσής του δεν είναι εφικτή. Το σημερινό πολιτικό κλίμα εχθρότητας προς την Ρωσία και επιδίωξης μηδενικών ρύπων μέσω κατάργησης της χρήσης ορυκτών καυσίμων δεν προδικάζει πορεία επιβίωσης. Οι ΗΠΑ δεν θα υπάρχουν πλέον σαν αποκούμπι. Οι ηγεσίες οφείλουν να αποφασίσουν πλέον για τις νέες τους τύχες.  πρωθυπουργού της Αλμπανέζι. Γιατί τέτοια αντίδραση εδώ;

(Το βιβλίο του Ανδρέα Ανδριανόπουλου, "Πόλεμος στο Ιράν: Οι Τραγικές Αστοχίες της Ευρώπης". Επίκεντρο, 2026) βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία.)

Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

Η βασική του ιδέα πως όταν η ιδιωτική οικονομία δεν επενδύει η δεν καταναλώνει, το κράτος πρέπει να μπει μπροστά εξακολουθεί να παραμένει ισχυρή. Διότι οι τιμές και οι μισθοί δεν προσαρμόζονται γρήγορα, οι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις συχνά δεν δρούν “λογικά” ή μακροπρόθεσμα. Έτσι το κράτος άμεσα παρεμβαίνει.

Στην μακροοικονομία γενικά οι ιδέες του ακόμη έχουν δυναμική. Διότι ουσιαστικά “εφηύρε” τη μακροοικονομία όπως την γνωρίζουμε. Η έννοια ότι η συνολική ζήτηση καθορίζει την παραγωγή και την απασχόληση είναι ακόμη θεμέλιο για τους περισσοτερους κυβερνητικους παράγοντες. Ακόμα και φιλελεύθερες ή “αντι-κρατιστικές” κυβερνήσεις κάνουν δημοσιονομικά πακέτα και στηρίζουν την οικονομία με δαπάνες. Δηλαδ εφαρμόζουν Keynes χωρίς να το λένε.

Γι' αυτό είναι ηλίθιο να κατηγορούνται από κάποιους σαν "νεοφιλελεύθερες"! Ακόμη και η υπερδεξιά κυβέρνηση των συνταγματαρχών στην Ελλαδα το 1967 εφάρμοζε κευνσιανή επεκτατική πολιτική.

Τώρα βέβαια πλέον δεν είναι το μοναδικό μοντέλο. Μετά τη δεκαετία του 1970 (στασιμοπληθωρισμός), οι οικονομολόγοι

στράφηκαν στον μονεταρισμό (π.χ. Friedman) και σε νεοκλασικά μοντέλα (λχ. Αυστριακή οικονομική Σχολή). Παράδειγμα, η κυβέρνηση της κας Θάτσερ με εμπνευστή τον

Υπουργό της Κήθ Τζόζεφ. Η “καθαρή” κεϋνσιανή πολιτική πλέον σπάνια εφαρμόζεται. Ο ίδιος ο Keynes έλεγε, "ξόδευε σε κρίση,

αποταμίευε σε ανάπτυξη". Στην πράξη όμως τα κράτη ξοδεύουν και στις καλές εποχές, δημιουργώντας έτσι χρέη.

Σήμερα κυριαρχεί μια προσαρμοσμένη εκδοχή, ο Νεο-Κευνσιανισμός, που δέχεται αγορές και προσδοκίες αλλά αναγνωρίζει τις “ατέλειες” της ελεύθερης οικονομίας.

Ο Keynes γίνεται ξανά επίκαιρος όταν υπάρχει κρίση εμπιστοσύνης, οι αγορές δεν αυτορυθμίζονται και η νομισματική πολιτική (χαμηλά επιτόκια) δεν αρκεί Τότε ακριβώς το περιβάλλον μοιάζει με αυτό που περιέγραψε στη δεκαετία του 1930.

Δεν ζούμε πλέον σε κεϋνσιανό κόσμο — αλλά δεν μπορούμε να λειτουργήσουμε χωρίς αυτόν.