«Η εδαφική ακεραιότητα και η κυριαρχία αποτελούν θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου. Αυτές οι αρχές είναι ουσιώδεις όχι μόνο για την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και για όλα τα κράτη στον κόσμο», αναφέρουν σε μήνυμα που ανήρτησαν στους λογαριασμούς τους στην πλατφόρμα X.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο Αντόνιο Κόστα υπογράμμισαν επίσης την «πλήρη αλληλεγγύη» της ΕΕ προς τη Δανία και τον λαό της Γροιλανδίας.

Μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο, ο Ντόναλντ Τραμπ υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ χρειάζονται τη Γροιλανδία για λόγους εθνικής ασφαλείας, εκφράζοντας κατ’ επανάληψη την επιθυμία του να την προσαρτήσει. Σήμερα, ωστόσο, έφερε εκ νέου το θέμα στην επικαιρότητα, διορίζοντας ειδικό απεσταλμένο για την προώθηση του σχεδίου προσάρτησης ή αγοράς της Γροιλανδίας, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις από την Κοπεγχάγη και τους κατοίκους του νησιού της Αρκτικής.

Η Γροιλανδία έχει ξεκαθαρίσει ότι δεν είναι προς πώληση και ότι θα αποφασίσει μόνη της για το μέλλον της.

Η Γροιλανδία είναι πρώην αποικία της Δανίας, στην οποία ανήκει από το 1953. Το 1979 απέκτησε καθεστώς αυτονομίας και τότε πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες βουλευτικές εκλογές στο νησί. Παρ’ όλα αυτά, η Κοπεγχάγη εξακολουθεί να έχει την ευθύνη για την εξωτερική πολιτική, την άμυνα και τη νομισματική πολιτική, προσφέροντας παράλληλα οικονομική στήριξη που ανέρχεται σε περίπου ένα δισεκατομμύριο δολάρια ετησίως.

Το 2009 η Γροιλανδία απέκτησε το δικαίωμα πλήρους ανεξαρτησίας μέσω δημοψηφίσματος, χωρίς ωστόσο να το έχει ασκήσει έως σήμερα, καθώς υπάρχουν ανησυχίες ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να οδηγήσει σε επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων της.

Αναλυτικότερα, διεθνής ερευνητική αποστολή με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο Κουίν Μέρι του Λονδίνου, τον Φεβρουάριο του 2025, διαπίστωσε ότι στο Σβάλμπαρντ οι θερμοκρασίες αυξάνονται κατά 6-7 φορές ταχύτερα από τον μέσο όρο, επομένως σύντομα ο αρκτικός χειμώνας όπως είναι γνωστός μπορεί να μην υπάρχει.

Οι ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες, το λιωμένο χιόνι κι η βλάστηση δεν ήταν αυτό που περίμεναν οι επιστήμονες, οι οποίοι με έκθεσή τους στο Nature Communications αποκαλύπτουν τη νέα πραγματικότητα στην Αρκτική.

Σύμφωνα με τη μελέτη, «η Αρκτική βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής και αντιμετωπίζει μια άνευ προηγουμένου υπερθέρμανση. Τον Φεβρουάριο του 2025, εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες αέρα και βροχοπτώσεις πάνω από το Σβάλμπαρντ προκάλεσαν εκτεταμένη τήξη χιονιού και συγκέντρωση νερού από την τήξη των πάγων. Τα ολοένα και συχνότερα χειμερινά φαινόμενα τήξης των πάγων αναδιαμορφώνουν τα αρκτικά τοπία, σηματοδοτώντας μια δραματική μετατόπιση προς μια νέα Αρκτική».

Ο επικεφαλής της έρευνας, Τζέιμς Μπράντλεϊ, λέκτορας Περιβαλλοντικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κουίν Μέρι, χαρακτήρισε «σοκαριστικό» και «σουρεαλιστικό» το ότι βρέθηκε σε σημεία όπου είχαν σχηματιστεί λίμνες, ή είχαν αναπτυχθεί φυτά εκεί όπου θα έπρεπε να δεσπόζει το λευκό του χιονιού.

Μάλιστα, εξήγησε ότι «το πυκνό στρώμα χιονιού που κάλυπτε το τοπίο εξαφανίστηκε μέσα σε λίγες μέρες», με τον ίδιο και τους συνεργάτες του να πετούν από πάνω τους τα χοντρά γάντια και τα βαριά ρούχα και να εργάζονται με γυμνά χέρια. Εξάλλου, όπως είπε «ο εξοπλισμός που είχα, έμοιαζε με απομεινάρια από άλλο κλίμα».

Όπως προκύπτει από τη μελέτη, η θερμοκρασία πάνω από 0 βαθμούς Κελσίου τους χειμερινούς μήνες αποτελεί πλέον τη νέα κανονικότητα ενός καινούριου κλιματικού συστήματος, με την Λόρα Μόλαρες Μονκάγιο, διδακτορική φοιτήτρια στο βρετανικό πανεπιστήμιο και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, να αναφέρει μόνο μία ημέρα χιονόπτωσης σε μία περίοδο δύο εβδομάδων.

Η τήξη των πάγων το χειμώνα, μεταμορφώνει ριζικά το τοπίο, αλλάζουν οι συνθήκες του οικοσυστήματος και επηρεάζονται οι ερευνητικές προσπάθειες.

Παράλληλα, οι μικροβιακοί κύκλοι του άνθρακα μεταβάλλονται, με πιθανή απελευθέρωση αερίων του θερμοκηπίου, απειλείται η αρκτική πανίδα και η βλάστηση που παρατηρείται σε σημεία όπου θα έπρεπε να υπάρχει πάγος και χιόνι αλλάζει την Αρκτική, όπου ο χειμώνας μετατρέπεται σε πρώιμη άνοιξη.

Σύμφωνα με τα ευρήματα είναι πιθανό έως τα επόμενα τρία χρόνια οι πάγοι της Αρκτικής να λιώσουν, επιδρώντας στο οικοσύστημα της περιοχής αλλά και στο κλίμα όλου του πλανήτη.

Για πρώτη φορά, διεθνής ομάδα επιστημόνων χρησιμοποιώντας μοντέλα κατάφερε να προβλέψει πότε η Αρκτική θα ζήσει την πρώτη της μέρα χωρίς πάγο και σύμφωνα με τους υπολογισμούς αναμένεται πριν το 2030.

Όπως εξηγεί το WWF οι συνέπειες δεν αφορούν μόνο στην Αρκτική, καθώς όταν οι πάγοι κι οι παγετώνες συρρικνώνονται και οι ωκεανοί θερμαίνονται, τα ωκεάνια ρεύματα μπορεί να διαταράξουν τα καιρικά πρότυπα παγκοσμίως. Την ίδια ώρα, επηρεάζεται η αλιεία, αφού παρατηρείται μετατόπιση των πληθυσμών των ψαριών, ενώ καταγράφονται συχνότερα πλημμύρες και πολλά ζωικά είδη χάνουν τα ενδιαιτήματά τους.

Βέβαια, η Αλεξάντρα Γιαν από το Πανεπιστήμιο του Κολοράντο κι εκ των συντακτών της μελέτης, επισημαίνει ότι «η πρώτη ημέρα χωρίς πάγο στην Αρκτική δεν θα αλλάξει δραματικά τα πράγματα». Θα δείξει, εντούτοις, «ότι με τις εκπομπές αερίου του θερμοκηπίου έχουμε αλλάξει ριζικά ένα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος στον Αρκτικό Ωκεανό, το οποίο είναι ότι καλύπτεται από θαλάσσιο πάγο και χιόνι όλο τον χρόνο».

Επισημαίνεται ότι το ελάχιστο όριο που καταγράφηκε φέτος ήταν 4,28 εκατ. τ. χλμ. – πάνω από το χαμηλότερο όλων των εποχών που παρατηρήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2012 -, με τους επιστήμονες να θεωρούν την Αρκτική χωρίς πάγο αν μειωθεί η παγοκάλυψη κάτω του ενός εκατ. τ.χλμ.

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, μία ακολουθία ακραίων καιρικών φαινομένων θα μπορούσε να προκαλέσει το γρήγορο λιώσιμο δύο εκατ. τ. χλμ. ή και περισσότερου θαλάσσιου πάγου. Ένα ασυνήθιστα θερμό φθινόπωρο θα μπορούσε να αποδυναμώσει τους θαλάσσιους πάγους, ακολουθούμενο από έναν θερμό χειμώνα και άνοιξη στην Αρκτική που θα εμπόδιζε τον σχηματισμό νέων πάγων. Εάν η Αρκτική βίωνε μια τέτοια ακραία αύξηση της θερμοκρασίας για τρία ή περισσότερα συνεχόμενα έτη, η πρώτη ημέρα χωρίς πάγο θα μπορούσε να συμβεί στα τέλη του καλοκαιριού του 2027.

Οι ειδικοί στην έρευνα τονίζουν ότι η πρώτη αυτή φορά θα είναι ένα γεγονός με υψηλή συμβολική σημασία, καθώς θα καταδείξει οπτικά την ικανότητα του ανθρώπου να αλλάξει ένα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά του Αρκτικού Ωκεανού: Από λευκός θα «βαφτεί» στα μπλε o Αρκτικός Ωκεανός.

Το καλοκαίρι του 2023, ήταν το θερμότερο στο Σβάλμπαρντ της Αρκτικής, εξαιτίας της κλιματικής κρίσης. Το λιώσιμο των πάγων στην περιοχή ωφελεί τη Ρωσία, η οποία αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη πρόσβαση σε πρόσθετες ναυτιλιακές διαδρομές και ενεργειακά αποθέματα.

«Αυτή είναι η μόνη – και, ίσως, η τελευταία – δυνατότητα για έναν αγοραστή να αποκτήσει πρόσβαση στην Αρκτική και να δημιουργήσει μια στρατηγική βάση», δηλώνει χαρακτηριστικά ο Περ Κάιλινγκσταντ, δικηγόρος που εκπροσωπεί τους πωλητές, μιλώντας στο Bloomberg.

Το Σβάλμπαρντ είναι ένας από τους βορειότερους οικισμούς στον κόσμο. Βρίσκεται ανατολικά της Γροιλανδίας μεταξύ της Σκανδιναβικής ηπειρωτικής χώρας και του Βόρειου Πόλου. Περίπου το 60% της περιοχής καλύπτεται από παγετώνες και φιλοξενεί πολικές αρκούδες και αρκτικές αλεπούδες. Έχει γίνει προορισμός για  ταξιδιώτες που αναζητούν την περιπέτεια  και για επιστήμονες που προσπαθούν να διασφαλίσουν την επιβίωση της ανθρώπινης φυλής.

Γνωστό ως Søre Fagerfjord, το αγροτεμάχιο στα νοτιοδυτικά του Σβάλμπαρντ, ανήκει για περισσότερο από έναν αιώνα στη νορβηγική εταιρεία χαρτοφυλακίου Aktieselskabet Kulspids. Η εταιρεία ιδρύθηκε από πλούσιες οικογένειες από το Όσλο που ενδιαφέρθηκαν για την περιοχή για τους φυσικούς της πόρους – ήθελαν να εξορύξουν αμίαντο – αλλά οι μετοχές άλλαξαν χέρια τα τελευταία εκατό χρόνια. Τα ονόματα των μετόχων δεν αποκαλύπτονται, αν και είναι όλοι Νορβηγοί. Η πώληση αφορά στο 100% των μετοχών.

«Υπήρξε μεγάλο ενδιαφέρον για την Αρκτική τα τελευταία χρόνια, και αυτό έχει να κάνει με την κλιματική αλλαγή, γιατί δημιουργεί δυνατότητες που δεν έχουμε ξαναδεί», εξηγεί.

Σύμφωνα με την Knight Frank, η τεράστια έκταση γης θα μπορούσε να είναι μια εξαιρετική επένδυση για ένα άτομο υψηλής καθαρής αξίας που θέλει να έχει μεγάλο αντίκτυπο ως περιβαλλοντολόγος που θα το συντηρούσε. Η Αρκτική είναι ζωτικής σημασίας για την καταπολέμηση  της κλιματικής αλλαγής. Τα νερά γύρω από την Αρκτική βοηθούν στη ρύθμιση των ρευμάτων των ωκεανών, μετακινώντας κρύα και θερμότερα νερά σε όλο τον πλανήτη.

«Είναι μια πραγματική ευκαιρία για έναν πολύ πλούσιο ιδιώτη να κάνει τη διαφορά», υποστηρίζει ο Γουίλ Μάθιους, ο οποίος ηγείται της καταχώρισης στη Knight Frank. Η οικοδόμηση ενός άλλου τουριστικού χωριού αποτελεί ένα ακόμη πιθανό σενάριο, επειδή ο πολικός τουρισμός έχει απογειωθεί, τα τελευταία χρόνια.

Υπάρχει μόνο ένας σημαντικός περιορισμός στη χρήση της γης. Οι αγοραστές – είτε είναι ξένο κράτος, εταιρείες ή ιδιώτες- πρέπει να δεσμεύονται από τους όρους της Συνθήκης του Σβάλμπαρντ του 1920, η οποία αναγνωρίζει την κυριαρχία της Νορβηγίας και απαγορεύει τη στρατιωτική χρήση για «σκοπούς πολέμου». Αυτή η συνθήκη υπογράφηκε μετά τις διαπραγματεύσεις στις Βερσαλλίες που έληξαν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Περισσότερες από 40 χώρες, μεταξύ των οποίων η Κίνα, η Ρωσία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ, την έχουν υπογράψει.

Ιδιαίτερα για τη Ρωσία, οι νέες δυτικές κυρώσεις που σχετίζονται με την Ουκρανία, αυξάνουν την οικονομική και στρατηγική σημασία της Αρκτικής. Αλλά η πρόσθετη οικονομική πίεση επίσης αυξάνει την περιπλοκότητα της υλοποίησης των φιλόδοξων οραμάτων της Μόσχας για την περιοχή.

Το σχέδιο της Ρωσίας για την Αρκτική

Η Ρωσία βρίσκεται εν μέσω ενός φιλόδοξου 15ετούς σχεδίου για την αύξηση των υποδομών, των ανθρώπων και της οικονομικής δραστηριότητας στην Αρκτική. Αυτό το σχέδιο περιλαμβάνει την εξόρυξη μεταλλευτικών πόρων και την επέκταση της παραγωγής πετρελαίου και αερίου στην περιοχή, καθώς και την ανάπτυξη ενός εύρωστου διαμετακομιστικού διαδρόμου κατά μήκος των αρκτικών συνόρων της Ρωσίας, εξηγεί με άρθρο του στο Stratfor ο Roger Baker, όπως γράφει το euro2day.gr.

Η απάντηση της Δύσης στην εισβολή στην Ουκρανία έχει απλώς ενισχύσει την ανάγκη της Μόσχας να ενδυναμώσει την ασφάλειά της στην Αρκτική, ιδιαίτερα καθώς στην περιοχή βρίσκεται μεγάλο μέρος των φυσικών πόρων της Ρωσίας. Καθώς η Ρωσία εκτιμά τη μακροπρόθεσμη αντίδρασή της στις δυτικές κυρώσεις, οι στρατηγικοί πόροι πετρελαίου, αερίου και μεταλλευμάτων στην Αρκτική θα αποτελέσουν σημαντικό στοιχείο της μελλοντικής της οικονομικής ασφάλειας.

Οι κυρώσεις «επιβάλουν» μεγαλύτερη επιμονή στην Αρκτική

Παρά τις απαγορεύσεις στις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου από τις ΗΠΑ, η Ευρώπη έχει δυσκολευτεί να αποκόψει τις ρωσικές ενεργειακές προμήθειές της, δίνοντας στη Μόσχα ένα εργαλείο για να μετριάσει τις προσπάθειες για απομόνωσή της ή για αποσύνδεση της ρωσικής οικονομίας. Η ρωσική παραγωγή βασικών μεταλλευμάτων –συμπεριλαμβανομένων του νικελίου και του παλλαδίου- από την Αρκτική και την Άπω Ανατολή, παρέχουν ομοίως περιορισμένη προστασία της Μόσχας από τις μακροπρόθεσμες κυρώσεις, καθώς παραμένουν κρίσιμης σημασίας για την παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση και το εμπόριο υψηλής τεχνολογίας.

Οι αρκτικές διαδρομές μπορεί επίσης να αποδειχθούν σημαντικός κρίκος στις εφοδιαστικές γραμμές της Ρωσίας προς την Ασία και πέραν αυτής, ιδιαίτερα εάν οι σχέσεις με την Ευρώπη επιδεινωθούν περαιτέρω και δυνητικά απειλήσουν τις σιδηροδρομικές και οδικές συνδέσεις από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία προς την Ευρώπη. Πριν το ξέσπασμα της Covid-19, η οικονομική δραστηριότητα της Αρκτικής αποτελούσε περίπου το 10% του ρωσικού ΑΕΠ και σχεδόν το 90% της παραγωγής φυσικού αερίου της. Σε μια ημιαπομονωμένη Ρωσία, αυτή η βάση πόρων θα αποκτήσει μεγαλύτερη οικονομική και στρατηγική σημασία.

Αν η τάση του οικονομικού διαχωρισμού της Δύσης από τη Μόσχα συνεχιστεί, η Ρωσία θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις πηγές ενέργειας, μεταλλευμάτων και ξυλείας της Αρκτικής για τα εθνικά της έσοδα αλλά και ως τρόπου για να μετριάσει την βαθύτερη οικονομική απομόνωση. Η πρόκληση για τη Ρωσία είναι να βρει τα χρήματα και την τεχνική εμπειρία για να αναπτύξει πλήρως τους αρκτικούς πόρους της, χωρίς να βρεθεί να εξαρτάται υπερβολικά από την Κίνα.

Η προσαρμογή μετά την αναστολή του Nord Stream 2

Οι νέες κυρώσεις της Δύσης περιπλέκουν τα ούτως ή άλλως δύσκολα υλοποιήσιμα σχέδια της Ρωσίας για την Αρκτική ενώ η πανδημία περιέπλεξε ακόμα περισσότερο την κατάσταση. Οι κυρώσεις και οι αντιδράσεις μεμονωμένων επιχειρήσεων στον πόλεμο στην Ουκρανία περιορίζουν την πρόσβαση των ρωσικών επιχειρήσεων σε χρηματοδότηση και βασικές τεχνολογίες πολύ πέραν αυτών που είχαν αρχικά επιβληθεί μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014.

Η απόσυρση αρκετών δυτικών πετρελαϊκών εταιρειών από ρωσικά projects στην Αρκτική και Άπω Ανατολή περιορίζουν περαιτέρω τις δραστηριότητες της Ρωσίας, και η πιθανή κινεζική εμπειρογνωμοσύνη ίσως να μην μπορεί να αντικαταστήσει γρήγορα τον ρόλο και τις ικανότητες των δυτικών εταίρων.

Η Ρωσία πρέπει επίσης να ανταπεξέλθει στις πιο μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των κυρώσεων και της αλλαγής στην ευρωπαϊκή πολιτική. Η Ευρώπη δεν έκοψε αμέσως τις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου και αερίου. Ωστόσο, αυτή η τελευταία κρίση που αφορά στην εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία –σε συνδυασμό με τα μακροπρόθεσμα σχέδια ενεργειακής μετάβασης- θα οδηγήσουν τις ευρωπαϊκές χώρες, με βασική τη Γερμανία, να αναζητήσουν πιο ενεργά τρόπους να ξεφύγουν από την υπερεξάρτησή τους από τις ρωσικές προμήθειες. Τα σχέδια για νέα terminals LNG και η αναστολή του project για τον αγωγό Nord Stream 2 μεταξύ της Γερμανίας και της Ρωσίας, θα δώσει κίνητρα για νέες πηγές εισαγωγών για την Ευρώπη, αν και αυτό θα πάρει χρόνο.

Αν συνεχιστεί η πολιτική και οικονομική απομόνωση της Ρωσίας, η Μόσχα θα βρεθεί να είναι ακόμα πιο εξαρτημένη από την Κίνα ως αγοράς και ως επενδυτή, παγιώνοντας τη Ρωσία ως τον πιο αδύναμο εταίρο και εγείροντας πιο μακροπρόθεσμα εντάσεις μεταξύ της Μόσχας και του Πεκίνου. Ενώ η Μόσχα αυτή τη στιγμή επικεντρώνεται στην διασφάλιση των ευρωπαϊκών της συνόρων, η Κίνα -που βρίσκεται κατά μήκος των εκτεθειμένων νότιων και ανατολικών πτερύγων της Ρωσίας- επίσης επεκτείνει την οικονομική και πολιτική της επιρροή σε όλη την Κεντρική Ασία, αυξάνοντας τις μακροπρόθεσμες στρατηγικές προκλήσεις της Μόσχας.

Πώς «βλέπει» το ΝΑΤΟ την Αρκτική

Εκτός από τις οικονομικές προκλήσεις, η Ρωσία αντιμετωπίζει ένα πιο δραστήριο ΝΑΤΟ στην Αρκτική. Η Μόσχα έχει ήδη περάσει την τελευταία δεκαετία ενισχύοντας τις δυνάμεις ασφαλείας της στην Αρκτική καθώς η θέρμανση του κλίματος ανοίγει διαμετακομιστικές οδούς στην περιοχή που κάποτε ήταν παγωμένες. Ενώ, όμως, οι μάχες βρίσκονται μακριά από τα βόρεια σύνορα της Ρωσίας, ο πόλεμος στην Ουκρανία ενισχύει επίσης τη στρατηγική σημασία που έχει η Αρκτική για την εθνική άμυνα της Ρωσίας, καθώς η Μόσχα θεωρεί πως η δραστηριότητα του ΝΑΤΟ οπουδήποτε αποτελεί στρατηγική απειλή για τα βασικά ρωσικά συμφέροντα –αντίληψη που ενισχύθηκε τα τελευταία χρόνια από μια σειρά συμφωνιών μεταξύ μελών και μη μελών του ΝΑΤΟ στον Ευρωπαϊκό βορρά, ιδιαίτερα της Νορβηγίας, της Φινλανδίας, της Σουηδίας και της Δανίας.

Ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος έχει οδηγήσει σε νέα υψηλά την αποδοχή της ένταξης Σουηδίας και Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ –πρόκειται για τις δυο από τις οκτώ χώρες ου κόσμου που έχουν έδαφος στον Αρκτικό Κύκλο (οι άλλες είναι η Ρωσία, ο Καναδάς, οι ΗΠΑ, η Νορβηγία, η Δανία και η Ισλανδία). Αυτή τη στιγμή είναι απίθανο η Φινλανδία και η Σουηδία να αλλάξουν γρήγορα την ημι-ουδέτερη στάση τους και να ενταχθούν στο αμυντικό μπλοκ της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, κίνηση που θα είχε ως αποτέλεσμα η Ρωσία να είναι το μόνο μη μέλος του ΝΑΤΟ στην Αρκτική. Αλλά η τάση τους προς μια διευρυμένη αμυντική συνεργασία και σχεδιασμό και πάλι θα θεωρηθεί στη Μόσχα ως μεταβολή στις σχέσεις των χωρών της Αρκτικής, από ένα πολύ-πολικό format σε μια διπολική δομή –με τη Ρωσία στη μια πλευρά και το ΝΑΤΟ και τις ευθυγραμμισμένες με αυτό χώρες στην άλλη.

Ο ρόλος της Φινλανδίας και της Σουηδίας

Ασχέτως της θέσης που θα έχουν μελλοντικά στη δυτική συμμαχία της ασφάλειας η Φινλανδία και η Σουηδία, η εισβολή στην Ουκρανία έχει αφυπνίσει το ΝΑΤΟ στη ρωσική απειλή. Η Αρκτική είναι η συντομότερη διαδρομή μεταξύ της Ρωσίας και της Βόρειας Αμερικής, κάτι που την καθιστά κεντρικό σημείο στρατηγικού ανταγωνισμού. Οι όχι και τόσο διακριτικές απειλές της Ρωσίας για πυρηνικά όπλα ως μέτρο αποτροπής μιας παρέμβασης του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία έχουν τονίσει τον παραδοσιακό ρόλο της Αρκτικής ως του συνόρου μεταξύ δυνητικά αντίθετων πυρηνικών δυνάμεων, καθώς η περιοχή είναι η συντομότερη διαδρομή για πυρηνικούς πυραύλους, και βομβαρδιστικά οπλισμένα με πυρηνικά, καθώς και σημείο για να κρύβονται υποβρύχια που φέρουν πυρηνικούς πυραύλους. Επιπλέον αυτών των παραδοσιακών συστημάτων του Ψυχρού Πολέμου, η αλλαγή του κλίματος της Αρκτικής και η πρόοδος της τεχνολογίας φέρνουν όλο και περισσότερες δυνάμεις στα σύνορα της Αρκτικής στην πλευρά του Ατλαντικού.

Ακόμα και πριν τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, το ΝΑΤΟ και μεμονωμένα μέλη του ΝΑΤΟ είχαν αυξήσει τις αρκτικές ασκήσεις και την εκπαίδευση εντός και γύρω από τη Νορβηγία. Οι νέες αρκτικές στρατηγικές των ΗΠΑ επίσης κατευθύνουν νέα χρηματοδότηση, υποδομές και αυξημένη εκπαίδευση κοντά στα αρκτικά σύνορα της Ρωσίας στην πλευρά του Ειρηνικού, προς την Αλάσκα. Έτσι, ενώ το λιώσιμο των πάγων στην Αρκτική προσφέρει στη Ρωσία μια νέα στρατηγική διαδρομή-κλειδί για να διαχειριστεί απειλές από τις δυο πλευρές της Ευρασιατικής ηπείρου, λειτουργεί επίσης και ως ένα δυνητικά ευάλωτο σημείο, καθώς λιώνει το τείχος του πάγου που βοήθησε να προστατευτεί η Ρωσία από την εισβολή και τον περιορισμό.

Η αυξημένη προσοχή και οι εντάσεις στην Αρκτική τα επόμενα χρόνια έχουν αρκετές επιπτώσεις για τη Ρωσία, την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική:

– Το Αρκτικό Συμβούλιο, το πρωταρχικό όργανο για τη διαχείριση της περιφερειακής συνεργασίας και σταθερότητας, μπορεί να βρεθεί πιο πολιτικοποιημένο ως αποτέλεσμα της οικονομικής και πολιτικής απομόνωσης της Ρωσίας. Τα οκτώ κράτη που έχουν εδάφη στην Αρκτική αποτελούν τα μόνιμα μέλη του Αρκτικού Συμβουλίου. Χωρίς τη Ρωσία, ο οργανισμός χάνει την ικανότητά του να διαχειρίζεται ευρύτερα ζητήματα της Αρκτικής, καθώς η Ρωσία βρίσκεται μπροστά στη μισή ακτογραμμή της Αρκτικής. Αυτό μπορεί να ανοίξει ευκαιρίες για την «σχεδόν Αρκτική» Κίνα και άλλους να επιβεβαιώσουν την ανάγκη για έναν νέο μηχανισμό διαχείρισης της Αρκτικής που θα περιλαμβάνει περισσότερο τις χώρες εκτός Αρκτικής.

-Η κοινή επιστημονική έρευνα στην Αρκτική μπορεί επίσης να πέσει θύμα της αυξανόμενης στρατηγικής έντασης μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Αυτό είναι σημαντικό για την κλιματική έρευνα, αλλά και για την έρευνα σχετικά με τα αποθέματα θαλάσσιων τροφίμων. Οι αλλαγές στις θερμοκρασίες των ωκεανών οδηγούν ήδη σε αλλαγές τοποθεσίας βασικών εμπορεύσιμων ψαριών και άλλων ειδών διατροφής των ωκεανών. Τα ψάρια δεν σέβονται τα διεθνή σύνορα και η εξασθενημένη ρωσο-δυτική επιστημονική συνεργασία μπορεί να επηρεάσει τα αλιευτικά δικαιώματα και να συμβάλει σε πιθανές συγκρούσεις για αμφισβητούμενες αλιευτικές περιοχές. Στη Νότια Σινική Θάλασσα, τέτοιες εντάσεις έχουν σχεδόν οδηγήσει σε πόλεμο. Κατά μήκος των συνόρων της Αρκτικής, η αλιεία μπορεί γρήγορα να παγιδευτεί σε στρατηγικό ανταγωνισμό – επηρεάζοντας τα μέσα διαβίωσης, την επισιτιστική ασφάλεια και πιθανώς πυροδοτώντας συγκρούσεις κοντά στη Νορβηγία ή τη Βερίγγειο Θάλασσα.

-Οι αυξανόμενες εντάσεις στην Αρκτική θα επαναφέρουν τη Γροιλανδία στο προσκήνιο, με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ να επιδιώκουν διευρυμένη πρόσβαση. Ένα εκκολαπτόμενο κίνημα ανεξαρτησίας στο νησί θα μπορούσε να ενσωματωθεί σε οποιεσδήποτε συζητήσεις για αυξημένη στρατιωτική παρουσία ή πρόσβαση σε κρίσιμα ορυκτά στη Γροιλανδία ως τρόπος για να χαλαρώσει η εξάρτηση από άλλες διεθνείς πηγές. Οι περίπλοκες σχέσεις Γροιλανδίας-Δανίας-ΗΠΑ παρέχουν μια ευκαιρία για πολιτική παρέμβαση από τη Ρωσία ή την Κίνα, η καθεμία για τους δικούς της σκοπούς.

-Καθώς η στρατιωτική εκπαίδευση και οι περιπολίες της Αρκτικής αυξάνονται, αυξάνεται παράλληλα και ο κίνδυνος συγκρούσεων από ατύχημα ή εσφαλμένων υπολογισμών. Η Ρωσία και το ΝΑΤΟ έχουν εδώ και καιρό διαύλους επικοινωνίας και τρόπους αποκλιμάκωσης, αλλά αυτοί δεν ακολουθούνται πάντα ούτε είναι πάντα αποτελεσματικοί. Το ΝΑΤΟ (και πιο πρόσφατα η Ιαπωνία) και η Ρωσία κάνουν scramble τακτικά στα δικά τους αναχαιτιστικά και μαχητικά αεροσκάφη για να παρακολουθήσουν τις πτήσεις των στρατηγικών αεροσκαφών των άλλων χωρών, όμως το άνοιγμα των υδάτων της Αρκτικής προσθέτει περισσότερη ναυτική δραστηριότητα — δημιουργώντας νέες περιοχές για πιθανούς λανθασμένους υπολογισμούς, κυρίως επειδή οι δραστηριότητες συχνά αλληλεπικαλύπτονται με τις εμπορικές αλιευτικές και ναυτιλιακές δραστηριότητες.

-Μια τελευταία προέκταση του θέματος προέρχεται από την Κίνα, ένα αυτοαποκαλούμενο έθνος κοντά στην Αρκτική. Το Πεκίνο βλέπει την Αρκτική ως βασικό συστατικό των ευρύτερων στρατηγικών σχεδίων συνδεσιμότητας. Όμως, τόσο οι θαλάσσιες διαδρομές της στην Αρκτική όσο και οι σιδηροδρομικές γραμμές της μέσω της Ευρασίας προς την Ευρώπη ενδέχεται να διακοπούν από τους ευρωπαϊκούς οικονομικούς περιορισμούς στη Ρωσία. Η Κίνα είναι πιθανό να αναζητήσει τις δικές της αρκτικές διαδρομές, βόρεια της Βόρειας Θαλάσσιας Διαδρομής της Ρωσίας, κάτι που θα αυξήσει τα κινεζικά τοπογραφικά και επιστημονικά πλοία στην Αρκτική – πλοία που μπορεί να εξυπηρετούν διπλούς στρατιωτικούς σκοπούς.

Η Αρκτική ξανά στο επίκεντρο

Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου μέχρι πριν από περίπου μια δεκαετία, η εστίαση της ασφάλειας των ΗΠΑ στη Ρωσία και την Αρκτική έμεινε πίσω λόγω πιο πιεστικών απειλών. Αλλά αυτό έχει αρχίσει να αλλάζει παράλληλα με το όλο και πιο προσιτό τοπίο της Αρκτικής και την ολοένα και πιο επιθετική συμπεριφορά της Ρωσίας.

Η Ουάσιγκτον και, πιο πρόσφατα, οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί της βλέπουν τώρα την Αρκτική ως περιοχή αυξημένης στρατηγικής απειλής, η οποία με τη σειρά της απλώς τροφοδοτεί το ενδιαφέρον της Μόσχας για την περιοχή. Η κρίση στην Ουκρανία του 2014 και η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία προκάλεσαν μια ανανεωμένη εστίαση του ΝΑΤΟ στη Ρωσία — όχι μόνο ως γείτονα, αλλά και πάλι ως στρατηγικό αντίπαλο. Αλλά χρειάστηκε η ολοκληρωτική εισβολή των Ρώσων στην Ουκρανία για να τεθεί αυτό στο επίκεντρο.