Των Κων. Γάτσιου και Δημ. Ιωάννου

Κατά πάσα πιθανότητα, κάτι αντίστοιχο θα συμβεί σε λίγα χρόνια και με το ζήτημα της συζητούμενης διαγραφής του χρέους της πανδημίας: η πραγματικότητα θα ξεπεράσει τις αγκυλώσεις και η διαγραφή του χρέους που δεν αντιστοιχεί σε επένδυση και ουσιαστικά δεν μπορεί να δημιουργήσει ροές εισοδήματος για την εξυπηρέτησή του και την αποπληρωμή του, θα γίνει μοιραία μία πραγματικότητα (Δες, «’Νέο’ χρήμα και διαγραφή χρεών: Οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος», https://www.tovima.gr/2021/02/17/opinions/2751469/).

Η πρόταση που έχει διατυπωθεί από πολλές πλευρές για διαγραφή του χρέους της πανδημίας που επισωρεύτηκε κυρίως στις υπερχρεωμένες χώρες του Νότου της ευρωζώνης, είναι εύλογη και μέχρι στιγμής δεν έχει ακουστεί κάποιος βάσιμος αντίλογος σε αυτήν (Δες, «Μύθοι και πραγματικότητες για τη διαγραφή χρέους», https://www.tovima.gr/2021/03/16/opinions/mythoi-kai-pragmatikotites-gia-ti-diagrafixreous/).

Εν τούτοις, από κάποιες πλευρές διατυπώνεται μία «τεχνοκρατική» αντίρρηση η οποία επανέρχεται συνεχώς και επαναληπτικά, θεωρώντας ότι απαντάει αρνητικά στην συγκεκριμένη πρόταση και ότι την ακυρώνει.

Μόνο που για να καταλήξουν σε αυτό το απορριπτικό συμπέρασμα, οι εκφραστές της εν λόγω «τεχνοκρατικής» άποψης (την οποία αναφέρουμε στην συνέχεια) υποπίπτουν, για κάποιον πραγματικά ακατανόητο λόγο, σε ένα 2 σοβαρό συλλογιστικό ολίσθημα, σε μία λογική παρανόηση που δημιουργεί βαθιά σύγχυση και που θα μπορούσε, κακή τη πίστει, να θεωρηθεί ακόμη και ως στρεψοδικία.

Ενώ, δηλαδή, υποτίθεται πως αναλώνονται να απορρίψουν την πρόταση της διαγραφής χρέους, στην πραγματικότητα αυτό που «απορρίπτουν» είναι μία άλλη πρόταση («μη διαγραφής» χρέους, θα τη λέγαμε) την οποία, αν και ουδείς έχει θέσει, την έχουν προηγουμένως οι ίδιοι μορφοποιήσει στο μυαλό τους και διατυπώσει κατά το δοκούν, ώστε να δώσουν την απάντηση που έχουν προαποφασίσει: το χρέος της πανδημίας δε γίνεται να διαγραφεί. Δίνεται, δηλαδή, μία ψευδής απάντηση σε μία αληθή πρόταση ή, εάν το δει κάποιος διαφορετικά, μία αληθής απάντηση σε μία ψευδή πρόταση.

Η διαφωνία των «έγκυρων» αναλυτών με την πρόταση διαγραφής του χρέους της πανδημίας (αφού πρώτα έχουν λησμονήσει τεχνηέντως ότι τα κονδύλια PEPP δεν πηγάζουν από τις θυγατρικές εθνικές κεντρικές τράπεζες, αλλά από τη μητρική ΕΚΤ), επικεντρώνεται στο σκεπτικό ότι εάν οι εθνικές κεντρικές τράπεζες που διακρατούν χρέος των κρατών τους διαγράψουν το μέρος του που αναλογεί στο χρέος της πανδημίας, τότε θα υποστούν «ζημίες», με συνέπεια τα κράτη να πρέπει να τις ανακεφαλαιοποιήσουν.

Δηλαδή, ο ισχυρισμός που διατυπώνεται είναι ότι το εθνικό κράτος που θα εισέλθει σε αυτήν την απολύτως παράλογη διαδικασία, θα παραμείνει μετά την ολοκλήρωσή της στα ίδια και στα αυτά: αφού πρώτα θα έχει ζητήσει να του ακυρώσει η εγχώρια κεντρική τράπεζα το χρέος του, στην συνέχεια θα πρέπει να επαναδανειστεί ισόποσα για να την ανακεφαλαιοποιήσει!

Άρα, καταλήγει ο ισχυρισμός, κατ’ ουσία δεν υπάρχει καμία ελάφρυνση χρέους και το όλο εγχείρημα είναι άνευ σημασίας – πολύ φασαρία για το τίποτε! Με την μικρή διαφορά, όμως, πως οι οικονομολόγοι που έχουν προτείνει την διαγραφή του χρέους της πανδημίας (ειδικά για τις υπερχρεωμένες χώρες του Νότου) δεν έχουν προτείνει αυτό! Δεν έχουν προτείνει, δηλαδή, την παραπάνω παράλογη αλληλουχία γεγονότων η οποία οδηγεί επί της ουσίας στη μη-διαγραφή χρέους! Η πρότασή τους, είναι τελείως διαφορετική!

Όσο και αν οι «έγκυροι» κύκλοι δυσκολεύονται να το κατανοήσουν, αφορά στην πραγματική διαγραφή του χρέους με ευθύνη και επιβάρυνση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, και όχι των εθνικών κυβερνήσεων. Είτε με τρόπο που της τον επιτρέπει το σημερινό νομικό καθεστώς της είτε, ακόμη καλύτερα, με ριζική αλλαγή του θεσμικού τρόπου λειτουργίας της η οποία, άλλωστε, είναι πλέον επιβεβλημένη και για πολλούς 3 άλλους λόγους.

Ώστε, και στην μία περίπτωση και στην άλλη, το βάρος της διαγραφής του χρέους αντί να το αναλάβουν οι εθνικές κυβερνήσεις επαναδανειζόμενες και κάνοντας έτσι «μία τρύπα στο νερό», να το αναλάβει η ίδια η ΕΚΤ είτε λειτουργώντας με αρνητικά κεφάλαια είτε ανακεφαλαιοποιούμενη εξ ιδίων και ανακεφαλαιοποιώντας και τις θυγατρικές της – κάτι για το οποίο υπάρχουν δεκάδες πρακτικοί τρόποι να γίνει από την στιγμή που η ΕΚΤ ως εκδοτική Τράπεζα παράγει ένα, κυρίως, προϊόν το οποίο δεν είναι άλλο από το «λογιστικό» χρήμα.

Όπως, άλλωστε, συνέβαινε και συμβαίνει με πολλές άλλες εκδοτικές κεντρικές τράπεζες ανά τον κόσμο. Ενώ, παράλληλα, την ίδια στιγμή, οι εθνικές κυβερνήσεις θα είχαν την υποχρέωση να επενδύσουν το ισόποσο του καταργηθέντος χρέους στον ψηφιακό και οικολογικό μετασχηματισμό των χωρών τους. Αυτή είναι η πραγματική πρόταση και περί τούτου πρόκειται.

Συνεπώς, θα παρακαλούσαμε να μην επαναληφθεί ξανά, για πολλοστή φορά, σαν απάντηση στην πρόταση για την διαγραφή του χρέους της πανδημίας, το επιχείρημα πως αυτό θα δημιουργήσει «ζημίες» στις εθνικές θυγατρικές της ΕΚΤ –«ζημίες» τις οποίες θα κληθούν να καλύψουν οι φορολογούμενοι. Αυτό είναι μία απάντηση που αφορά μία άλλη πρόταση την οποία δεν έχει διατυπώσει κανείς άλλος παρά μόνο εκείνοι που την «απαντούν».

Στο σημείο αυτό, θα είχε ίσως ενδιαφέρον οι «έγκυροι» αναλυτές να απαντήσουν χωρίς καμία χρονοτριβή στο εξής ερώτημα: εάν μία κυβέρνηση υπερχρεωμένης χώρας, ας πούμε της Ιταλίας, χρεοκοπήσει και δεν είναι σε θέση να εξυπηρετήσει το χρέος της ή να αποπληρώσει ομόλογα στη λήξη τους που κατακρατεί η Τράπεζα της Ιταλίας, προκαλώντας της έτσι ζημίες, τότε ποιος θα ανακεφαλαιοποιήσει την Τράπεζα της Ιταλίας; Η ιταλική κυβέρνηση;

Όχι βέβαια, αφού έχει ήδη χρεοκοπήσει και δεν μπορεί ούτε καν να εξυπηρετήσει το προηγούμενο χρέος της. Αλλά αν δεν μπορεί να την ανακεφαλαιοποιήσει η Kυβέρνηση της Ιταλίας, τότε αυτό τι σημαίνει; Ότι η Ιταλία θα πάψει να έχει κεντρική τράπεζα; Εάν απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, τότε νομίζουμε ότι με πολύ μεγαλύτερη ευκολία θα μπορέσουν να ασχοληθούν και με το ζήτημα της διαγραφής του χρέους της πανδημίας.

Των Κωνσταντίνου Γάτσιου και Δημήτρη Ιωάννο

Ο πρώτος συναντάται εκεί όπου οι ηγεσίες αποφασίζουν να κινηθούν είτε στη βάση κάποιων αταλάντευτων πεποιθήσεών τους ή εξυπηρετώντας κάποιες ειδικές κατηγορίες συμφερόντων και αναγκών.

Ο δεύτερος τρόπος συναντάται εκεί όπου οι ηγεσίες, παραμερίζοντας τις όποιες δικές τους πεποιθήσεις ή ειδικότερες επιδιώξεις, αποφασίζουν να κινηθούν με γνώμονα την αρχή της «προφύλαξης», δίνοντας δηλαδή προτεραιότητα στη διαφύλαξη των μειζόνων αξιών (πρωτίστη των οποίων σε μία δημοκρατία δεν μπορεί παρά να είναι η ανθρώπινη ζωή), θέτοντας σε δεύτερη μοίρα οποιοδήποτε άλλον στόχο ή προτεραιότητα.

Όποτε οι ηγεσίες προσπάθησαν να χειριστούν μία κρίση επιλέγοντας την πρώτη μέθοδο, δηλαδή την ικανοποίηση ειδικών συμφερόντων αντί του κοινού οφέλους, η Ιστορία διδάσκει πως το αποτέλεσμα ήταν πάντοτε καταστροφικό και για το κοινωνικό σύνολο και για τις ίδιες. Στην κρίση που διανύουμε, κάτι τέτοιο, δηλαδή μία μείζων καταστροφή, ευτυχώς δεσυνέβη (και ελπίζουμε ότι δε θα συμβεί) στη χώρα μας.

Είναι προφανές ότι η ηγεσία της επέλεξε να ενεργήσει με βάση το ορθό κριτήριο. Εκείνο που δεν αντιλαμβάνονται όσοι προβάλλουν τον αποκρουστικό ισχυρισμό ότι με την επιλογή τής πολιτικής περιορισμών που εφαρμόσθηκε «θυσιάστηκε η οικονομία» προς χάριν ολίγων, ούτως ή άλλως ευάλωτων, ατόμων (ή ότι «θυσιάστηκαν οι ατομικές ελευθερίες»!), είναι το εξής απλό: εάν δεν είχαν ληφθεί τα συγκεκριμένα μέτρα είναι πολύ πιθανόν η πανδημία να λάμβανε τέτοια έκταση, ώστε η κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας να μην ήταν ελεγχόμενη, όπως είναι τώρα, αλλά να ήταν άναρχη και κατακλυσμιαία, με κατάρρευση των βασικών εφοδιαστικών αλυσίδων σε τρόφιμα, υγεία και ενέργεια, και με τη χώρα να υφίσταται μία τεράστια ανθρωπιστική και οικονομική καταστροφή.

Ενώ τώρα, όχι μόνο ξεχωρίζει μεταξύ των εθνών διότι ελαχιστοποίησε το μέγεθος της τραγωδίας, αλλά επιπλέον μπορεί να εξέλθει από την δοκιμασία με μεγαλύτερη συλλογική αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία. Ο χειρισμός της υγειονομικής πλευράς της κρίσης ήταν περίπου ο βέλτιστος δυνατός –αυτό δεν επιδέχεται αμφισβήτηση.

Εκτός από την υγειονομική, όμως, υπάρχει και η οικονομική πλευρά της κρίσης, στην οποία η Ελλάδα εισήλθε με την πλέον αδύναμη οικονομία μεταξύ εκείνων της ευρωζώνης και της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενώ, επιπλέον, αναμένεται να υποστεί και τις μεγαλύτερες απώλειες από όλες, όχι κυρίως ως αποτέλεσμα του επιβληθέντος social distancing, αλλά λόγω εξωγενών παραγόντων τους οποίους η ελληνική πολιτική δε μπορεί να επηρεάσει, όπως είναι η διεθνής ισχυρή κάμψη στις μεταφορές και στον τουρισμό.

Στις δεδομένες συνθήκες, όμως, όπου η απαγόρευση της κρατικής ενίσχυσης των επιχειρήσεων της ευρωζώνης έχει αρθεί, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να υποστηρίξει την ελληνική οικονομία διότι, διαφορετικά, οι ελληνικές επιχειρήσεις θα είναι πολύ εύκολο να καταρρεύσουν ή/και να εξαγοραστούν από ευρωπαίους ανταγωνιστές προερχόμενους από χώρες με άπλετη κρατική ενίσχυση λόγω του «δημοσιονομικού περιθωρίου» που διαθέτουν.

Έτσι θα καταλυθεί πλήρως η αρχή του δίκαιου ανταγωνισμού και των ίσων ευκαιριών επί των οποίων (πρέπει να) στηρίζονται η Ευρωπαϊκή Ένωση και η ευρωζώνη.

Βεβαίως, η ενίσχυση της υπερχρεωμένης ελληνικής οικονομίας και η κάλυψη των αναγκών της στην κρίση μπορεί να γίνει μόνο με έναν συγκεκριμένο τρόπο: δεν μπορεί να αφορά νέο δανεισμό αλλά θα πρέπει να έχει τη μορφή των μεταβιβάσεων, της χορηγίας. Είναι γεγονός πως οι οικονομικοί επιτελείς τής κυβέρνησης (και όχι μόνο) καθυστέρησαν αρκετά να το αντιληφθούν. Μα και πάλι, η (καθυστερημένη)διαπίστωση δεν αρκεί από μόνη της.

Απαιτούνται, επίσης, σχετικές πρωτοβουλίες, κάτι που ήδη κάνουν οι άλλες, επειγόμενες για το ίδιο θέμα, χώρες του Νότου.

Το βασικό πρόβλημα, ως γνωστόν, συνίσταται στο ότι οι ψηφοφόροι και οι πολιτικές ηγεσίες των βορείων χωρών αρνούνται, για προφανείς λόγους, να αναλάβουν το βάρος της

χρηματοδότησης της βοήθειας. Εν τούτοις η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ιταλία επιμένουν σε λύσεις «αμοιβαιότητας» (που σημαίνει ότι είναι πολύ πιθανόν η δαπάνη, τελικά, να βαρύνει τους φορολογουμένους του Βορρά), ενώ η Ισπανία έχει διατυπώσει μία πιο ριζοσπαστική πρόταση για από κοινού έκδοση «διηνεκών ομολόγων».

Πιστεύουμε ότι η Ελλάδα όχι μόνο πρέπει να συμμετάσχει στον συγκεκριμένο διάλογο αλλά και ότι πρέπει να αναλάβει την πρωτοβουλία μεταξύ των χωρών του Νότου προκειμένου να διαμορφωθεί μία κοινή πρόταση.

Μεταξύ της ιδέας που οι υπογράφοντες θεωρούν ότι προσφέρει την άριστη λύση –δηλαδή της κάλυψης ενός σημαντικού μέρους των αναγκών ρευστότητας για την αντιμετώπιση της κρίσης μέσω της «καθαρής νομισματοποίησης» από την ΕΚΤ– έως αυτήν που είναι η κατ’ ελάχιστον αποδεκτή πρόταση για αποφυγή της περαιτέρω υπερχρέωσης των ήδη υπερχρεωμένων, δηλαδή την έκδοση «διηνεκών ομολόγων», υπάρχει ένα ευρύ φάσμα «υβριδικών» πιθανών λύσεων (με κοινό στοιχείο τους την ενεργό σύμπραξη της ΕΚΤ), που μπορούν να ικανοποιήσουν τόσο τις ανάγκες του Νότου όσο και τις «ανησυχίες» του Βορρά.

Η Ελλάδα θα πρέπει άμεσα να αναλάβει μία τέτοια πρωτοβουλία που θα της προσφέρει τη (μόνη ρεαλιστική) δυνατότητα επιτυχούς αντιμετώπισης και της οικονομικής πλευράς της κρίσης του Covid-19.

Βοηθώντας, μάλιστα, και την Ευρώπη προς την ίδια κατεύθυνση. Πολλώ μάλλον διότι, όντας μία μικρή χώρα, όχι μόνο δεν πρέπει να σωπαίνει –διότι τότε περνάει απαρατήρητη και δεν υπολογίζεται από κανέναν– αλλά, αντιθέτως, πρέπει να μιλά για τα κρίσιμα θέματα με δυνατή φωνή και καθαρές προτάσεις.

Ακόμη και αν δεν εισακουσθεί και επικρατήσει ο «ρεαλισμός» των βορείων, «μετά», όταν η πραγματικότητα αποδείξει πόσο μυωπικός ήταν αυτός, η Ελλάδα, όντας δικαιωμένη, θα είναι σε πλεονεκτική θέση να επιδιώξει άλλου είδους διευθετήσεις, όπως την περαιτέρω μείωση του χρέους της.