Τρία είναι κατά τη γνώμη μου τα κρίσιμα ερωτήματα που πρέπει να απαντήσουμε: (α) Ποια χαρακτηριστικά του συστήματος υγείας επηρεάζουν το ύψος της δαπάνης και προσδιορίζουν τις ανάγκες χρηματοδότησης. Γιατί δεν έχει έννοια να μιλάμε για χρηματοδότηση αν δεν γνωρίζουμε πώς διαμορφώνεται το ύψος της δαπάνης. (β) Τι είδους μέτρα πολιτικής μπορούν να διασφαλίσουν μεν την ικανοποίηση των αναγκών, αλλά χωρίς σπατάλη και χωρίς υπέρμετρη επιβάρυνση των ασφαλιστικών εισφορών, των φόρων και της ιδιωτικής δαπάνης. (γ) Υπάρχουν καινοτόμες νέες σύγχρονες προσεγγίσεις στην χρηματοδότηση του συστήματος υγείας;

Του Γεώργιου Μέργου*

Αν ναι, τι προσφέρουν; Αυτά τα θέματα συζητούνται  στο Πανελλήνιο Συνέδριο για τα Οικονομικά και τις Πολιτικές της Υγείας 2025 με τίτλο «Τεκμηριωμένες αποφάσεις για την κατανομή των πόρων στην υγεία», που διεξάγεται 8-11 Δεκεμβρίου 2025 στην Αθήνα. Το Συνέδριο αυτό συμπληρώνει εφέτος 25 χρόνια και είναι εξαιρετικά επιτυχημένο. Πριν την ανάλυση είναι σκόπιμο να εξετάσουμε τρία πολύ σημαντικά χαρακτηριστικά του συστήματος υγείας.

Παρατήρηση πρώτη. Μπορούμε να ικανοποιήσουμε όλες τις ανάγκες υγείας; Δυστυχώς, όχι!  Ο στόχος της δημόσιας πολιτικής να διασφαλίζει ικανοποίηση όλων των αναγκών υγείας χωρίς υπέρμετρη αύξηση της δημόσιας και της ιδιωτικής δαπάνης είναι ανέφικτος. Οι ανάγκες είναι απεριόριστες. Οι διαθέσιμοι δημόσιοι πόροι όμως πολύ περιορισμένοι. Δυστυχώς, είναι δύσκολη η αύξηση τόσο των φόρων, όσο και των εισφορών, αλλά και της ιδιωτικής δαπάνης. Βέβαια, θεωρούμε δεδομένο ότι η υγεία είναι κοινωνικό αγαθό και η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας είναι δικαίωμα του πολίτη.  Ωστόσο, η καθολική παροχή υγείας είναι μια πρόσφατη κοινωνική εξέλιξη του 20ου αιώνα.

Και σήμερα, η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας είναι ένας εθνικός στόχος με σαφείς στόχους πληθυσμιακής κάλυψης, επίπεδο παροχών και οικονομική προστασία. Αυτό βέβαια σε επίπεδο του σχεδιασμού είναι πολύ ωραίο, αλλά στο επίπεδο εφαρμογής εξαιρετικά δύσκολο.

Παρατήρηση δεύτερη. Στην κατανομή των δημόσιων δαπανών υγείας, οι επιλογές δεν είναι ποτέ ουδέτερες. Σε όλα τα επίπεδα, από το επίπεδο του γιατρού μέχρι το επίπεδο της πολιτείας! Για παράδειγμα, κατά τη λήψη υγειονομικών αποφάσεων ανακύπτουν συχνά δύσκολα ηθικά και διαχειριστικά διλήμματα.  Σε κεντρικό επίπεδο, μπορεί να τεθεί, για παράδειγμα, το ερώτημα αν πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη χρηματοδότηση προγραμμάτων εμβολιασμού παιδιών ή στη στήριξη υπηρεσιών περίθαλψης και παρηγορητικής φροντίδας για καρκινοπαθείς.

Το κοινωνικό και οικονομικό όφελος από τον εμβολιασμό προφανές, αλλά οι καρκινοπαθείς έχουν συμβάλλει σε όλη της ζωή τους στο σύστημα και το δικαιούνται.  Σε ένα άλλο παράδειγμα, σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των πόρων, το δίλημμα μπορεί να αφορά την τοποθέτηση ενός επιπλέον παθολόγου σε μια πυκνοκατοικημένη περιοχή, όπως το Περιστέρι με 150.000 κατοίκους, ή σε ένα απομονωμένο νησί με πληθυσμό 3.000 κατοίκων.

Σε ένα τρίτο παράδειγμα, η πολιτική διάσταση επηρεάζει συχνά αποφάσεις, όπως για παράδειγμα ο διορισμός ενός οδοντιάτρου σε μια προνομιούχα περιοχή όπως η Γλυφάδα αντί ενός μικροβιολόγου σε κενή θέση κέντρου υγείας σε περιοχή όπως τα Γρεβενά. Τα παραδείγματα αυτά αναδεικνύουν τη σύγκρουση του αξιακού υποβάθρου στις πολιτικές της υγείας για το ποιο είναι κοινωνικά σωστό, ποιο είναι οικονομικά επιθυμητό και ποιο είναι ηθικά δίκαιο.

Δυστυχώς, όλες οι αποφάσεις χρηματοδότησης ενέχουν το στοιχείο της επιλογής μεταξύ αντικρουόμενων αξιών/αρχών. Αξιών/αρχών για τις οποίες δεν υπάρχει ξεκάθαρη άποψη ως το ποια έχει προτεραιότητα

Παρατήρηση τρίτη. Ο πυρήνας του προβλήματος είναι ότι το σύστημα υγείας είναι κλασική περίπτωση ηθικού κινδύνου και ασύμμετρης πληροφόρησης,  που οδηγεί σε μεγάλη σπατάλη. Ασύμμετρη πληροφόρηση έχουμε όταν ο πάροχος γνωρίζει περισσότερα από τον ασθενή για τη διάγνωση και τη θεραπεία. Ηθικό κίνδυνο έχουμε όταν άλλος πληρώνει (ασφαλιστικό ταμείο, ιδιωτική ασφάλιση, κράτος) και ο ασθενής πληρώνει λίγο ή καθόλου, οπότε η «τιμή» που βλέπει ο ίδιος ο ασθενής είναι χαμηλότερη από το πραγματικό κόστος. Αυτά τα χαρακτηριστικά του συστήματος οδηγούν το σύστημα σε μεγάλη σπατάλη. Ευφυώς έχει λεχθεί ότι αν χρειάζεσαι δύο σπίρτα για να ανάψεις ένα τσιγάρο, το δεύτερο σπίρτο είναι σπατάλη. Τα παραδείγματα σπατάλης στο σύστημα υγείας πολλά.

Για παράδειγμα, προ έτους περίπου, ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, σε συνεργασία με δομές όπως το «Ιατρείο Κοινωνικής Αποστολής» και κοινωνικά φαρμακεία, οργάνωσε καμπάνιες όπου οι πολίτες μπορούσαν να φέρνουν κλειστά, σε ισχύ φάρμακα που δεν χρειάζονταν, ώστε να διατεθούν σε ανασφάλιστους ή οικονομικά αδύναμους ασθενείς. Μαζεύτηκαν φορτηγά ολόκληρα! Πως, γιατί και από ποιόν περισσεύουν τα φάρμακα; Αυτά πληρώθηκαν από τις εισφορές και τον προϋπολογισμό, γιατί περισσεύουν; Άλλο παράδειγμα, η συμβουλή «κάνε και μια μαγνητική» είναι χαρακτηριστική περίπτωση υπερβολικής χρήσης διαγνωστικών εξετάσεων σε περιβάλλον ασύμμετρης πληροφόρησης και τρίτου πληρωτή. Είναι «αναπόφευκτη» η σπατάλη;  Ο ηθικός κίνδυνος και η ασύμμετρη πληροφόρηση  δημιουργούν ισχυρή τάση προς σπατάλη, αλλά η έκταση της εξαρτάται από τις ενέργειες αντιμετώπισης της. Ελεγκτικοί μηχανισμοί, συμμετοχή στο κόστος, παραπομπές, κατευθυντήριες οδηγίες, αξιολόγηση τεχνολογιών υγείας περιορίζουν σημαντικά τον ηθικό κίνδυνο και την ασύμμετρη πληροφόρηση και τη σπατάλη. Η καλή χρήση των διαθέσιμων πόρων είναι απολύτως αναγκαία.

Πριν μιλήσουμε για χρηματοδότηση πρέπει να διασφαλίσουμε αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα του συστήματος. Δείκτες καλής οικονομικής λειτουργίας του συστήματος υγείας είναι η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα του συστήματος.

Η χρήση και η αξιοποίηση δεικτών μέτρησης του αποτελέσματος στην επιλογή αποφάσεων αποδεικνύει την επιτυχία  στόχων πολιτικής για την κάλυψη όσο το δυνατόν περισσότερων αναγκών υγείας με δεδομένο ύψος κόστους. Αποτελεσματικότητα είναι η επιτυχία του στόχου πολιτικής. Αποδοτικότητα είναι να έχεις όσο μεγαλύτερο αποτέλεσμα σε σχέση με το ύψος δαπάνης. Για αύξηση της δαπάνης πρέπει να αυξηθούν οι εισφορές, φόροι, κλπ.

Οι αποφάσεις για τις δημόσιες δαπάνες και τους φόρους θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις δυνατότητες της οικονομίας. Υπερβολική αύξηση φόρων και ασφαλιστικών εισφορών λειτουργεί επιβαρυντικά για επιχειρήσεις, εργαζομένους και φορολογουμένους. Επομένως, οι αποφάσεις πρέπει να ζυγίζουν κόστος για την οικονομία με το όφελος στο σύστημα υγείας,  το κοινωνικό αποτέλεσμα της δαπάνης.

Πως μπορεί να γίνει αυτό; Η απάντηση είναι ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα πολιτικής. Αυξάνεις φόρους και εισφορές και μειώνεις το εισόδημα των εργαζομένων, αλλά ταυτόχρονα βελτιώνεις τις παροχές στους ασθενείς; Πως σταθμίζεις το κοινωνικό κόστος και το κοινωνικό όφελος αυτής της πολιτικής; Η μοναδική μέθοδος είναι η Ανάλυση Κόστους Οφέλους ή η Ανάλυση Αποτελεσματικότητας Κόστους. Για την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών πρώτα πρέπει να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα του συστήματος με ταυτόχρονη παρέμβαση στην οργάνωση υπηρεσιών, στο ανθρώπινο δυναμικό, στα πληροφορικά συστήματα και στη μεθοδολογία χρηματοδότησης. Με σαφείς στόχους, αξιολόγηση των δαπανών και μέτρηση, με ενίσχυση της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας και πρόληψης, με οργάνωση των νοσοκομείων, με αύξηση της ημερήσιας νοσηλείας, με επέκταση της ψηφιακής υγείας και των στατιστικών δεδομένων, με την επέκταση της τηλεϊατρικής, με αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού.

Ο παραδοσιακός τρόπος χρηματοδότησης στηρίζεται σε τρεις πηγές, στη φορολογία, τις ασφαλιστικές εισφορές και τις ιδιωτικές πληρωμές. Στην πράξη, τα περισσότερα συστήματα χρησιμοποιούν ένα συνδυασμό με διαφορετική «έμφαση» στις τρείς πηγές το καθένα. Το σύστημα στο Ηνωμένο Βασίλειο δίνει έμφαση στη γενική φορολογία. Η υγεία χρηματοδοτείται με πόρους από τον κρατικό προϋπολογισμό με δωρεάν ή χαμηλού κόστους πρόσβαση για τον ασθενή στο σημείο χρήσης.

Η Ηπειρωτική Ευρώπη (Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία κ.ά.) χρησιμοποιεί την κοινωνική ασφάλιση υγείας με εισφορές εργοδοτών και εργαζομένων. Όλα τα συστήματα έχουν και ένα τμήμα που χρηματοδοτείται με ιδιωτικές πληρωμές.

Το ελληνικό μοντέλο είναι μικτό, με πυλώνες τη γενική φορολογία, τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (ΕΟΠΥΥ) και σημαντική, πάνω από τον μέσο όρο ΟΟΣΑ, ιδιωτική δαπάνη.

Οι κύριες προκλήσεις στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας είναι οι εξής: (α) Η βιωσιμότητα και επάρκεια πόρων γιατί υπάρχει η ανάγκη σταθερής δημόσιας χρηματοδότησης, περιορισμός της υπερβολικής ιδιωτικής συμμετοχής και ανάγκη για καθολική κάλυψη και ισότητα πρόσβασης. (β) Αποδοτικότητα και διαφάνεια του συστήματος με την αξιοποίηση σύγχρονων μηχανισμών χρηματοδότησης (DRGs, κεντρικές προμήθειες, καλύτερη κοστολόγηση), ορθολογική κατανομή πόρων και μείωση σπατάλης. Για όλα αυτά απαιτείται ισχυρή διοικητική και ψηφιακή υποδομή και ισχυρή πολιτική βούληση.

Υπάρχουν σύγχρονες προσεγγίσεις στην χρηματοδότηση του συστήματος υγείας που ικανοποιούν πολύ στοχευμένες ανάγκες. Η σύγχρονη θεωρία διακρίνει τρεις λειτουργίες, τις πηγές άντλησης πόρων (φόροι, εισφορές, ιδιωτικές πληρωμές), τους φορείς συγκέντρωσης πόρων (ένας φορέας ή πολλαπλοί φορείς) και τη μεθοδολογία αγοράς υπηρεσιών. Κεντρικό στοιχείο των σύγχρονων μεταρρυθμίσεων στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας είναι η στρατηγική αγορά υπηρεσιών (strategic purchasing), που συνδέει άμεσα χρηματοδότηση με  αποτελέσματα υγείας και αξία για ασθενή. Πρόσφατα το Υπουργείο Υγείας έχει αποφασίσει τη μετακίνηση από την οριζόντια χρηματοδότηση των νοσοκομείων στην χρηματοδότηση με κριτήριο τον αριθμό πράξεων που εκτελούνται. Είναι αλλαγή στη σωστή κατεύθυνση, αν και τα σύγχρονα σχήματα πληρωμής μετακινούνται ακόμα περισσότερο από το fee for service προς τη χρηματοδότηση με βάση τα αποτελέσματα (επίπεδο υγείας του πληθυσμού). Καινοτόμες χρηματοδοτικές δομές, όπως τα ΣΔΙΤ, χρησιμοποιούνται ήδη και στην Ελλάδα. Άλλα εργαλεία όπως τα development impact bonds, sovereign health funds κ.ά. δεν αφορούν την Ελλάδα.

Κλείνοντας, πρέπει να επισημανθεί ότι είναι δύσκολο να ικανοποιηθούν όλες οι ανάγκες υγείας χωρίς υπέρμετρη αύξηση της δημόσιας και της ιδιωτικής δαπάνης είναι ανέφικτος γιατί οι ανάγκες είναι απεριόριστες και οι διαθέσιμοι δημόσιοι πόροι πολύ περιορισμένοι. Για το λόγο αυτό οικονομικές μεθοδολογίες χρησιμοποιούνται ήδη επιτυχώς για την τεκμηρίωση των αποφάσεων πολιτικής και τη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας με βάση τη μέτρηση, τα στατιστικά δεδομένα και δείκτες αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας. Είναι, επίσης, σκόπιμο να επισημανθεί ότι το κλειδί για την καλλίτερη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας και τη βελτίωση της κοινωνικής ευημερίας είναι η διασφάλιση διαφάνειας και η τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων δημόσιας πολιτικής.

* Ο Γεώργιος Μέργος είναι Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ και πρώην Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Γράφει ο Γεώργιος Μέργος*

Σε απλά λόγια, η έννοια «νέα οικονομία» αποτελείται από μια τριλογία αλληλεξαρτώμενων  χαρακτηριστικών, πρώτον την επανάσταση στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, δεύτερον, την παγκοσμιοποίηση στο εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών, και τρίτον την αλλαγή στην εργασία και στις αναγκαίες δεξιότητες των ατόμων. Μπορεί συνοπτικά να αποδοθεί και ως εξής: «Η νέα οικονομία είναι ένας νέος κόσμος στον οποίο οι άνθρωποι δουλεύουν περισσότερο με το μυαλό τους παρά με τα χέρια τους, ένας κόσμος στον οποίο η τεχνολογία των επικοινωνιών δημιουργεί παγκόσμιο ανταγωνισμό, στον οποίο η καινοτομία είναι πιο σημαντική από τη μαζική παραγωγή, ένας κόσμος στον οποίο έχει μεγαλύτερη σημασία η δημιουργία νέων καινοτομικών  ιδεών παρά νέων μηχανών».

Αυτές οι επαναστατικές αλλαγές δημιουργούν κινδύνους αλλά και ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός με την ευρεία υιοθέτηση των ψηφιακών τεχνολογιών, που αλλάζει ριζικά όλους τους κλάδους της οικονομίας, επιτρέπει την αυτοματοποίηση, ενισχύοντας την παραγωγικότητα και προωθώντας την καινοτομία. Η άνοδος του διαδικτύου, του υπολογιστικού νέφους, της τεχνητής νοημοσύνης (AI) και του Internet of Things (IoT) έχει δημιουργήσει νέα επιχειρηματικά μοντέλα και έχει αναμορφώσει τα υπάρχοντα. Η επικράτηση της οικονομία της μικροεργασίας και κοινοχρησίας (gig and sharing economy) δημιουργεί νέα επιχειρηματικές πρακτικές. Η οικονομία της μικροεργασίας, που χαρακτηρίζεται από προσωρινές, ευέλικτες δουλειές, και η οικονομία της κοινοχρησίας, όπου τα άτομα μοιράζονται πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες, έχουν αναδειχθεί σε σημαντικές πτυχές της νέας οικονομίας. Διάφορες πλατφόρμες εφαρμόζουν αυτές τις τάσεις, παρέχοντας ευκαιρίες για επιχειρηματικότητα και ευέλικτες εργασιακές ρυθμίσεις. Η αλληλεπίδραση νέας οικονομίας και παγκοσμιοποίησης δημιουργεί νέες συνθήκες στις μεταφορές μειώνοντας σημαντικά το κόστος με σημαντικές επιπτώσεις στο εμπόριο γιατί οι ψηφιακές πλατφόρμες επιτρέπουν την πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστη από τι αλλαγές αυτές και οι επιχειρήσεις για να επιβιώσουν πρέπει να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.  Οι επιχειρήσεις οφείλουν να επενδύσουν στις νέες τεχνολογίες και στο ανθρώπινο δυναμικό και να αναπροσαρμόσουν την οργανωτική τους δομή ενθαρρύνοντας την καινοτομία και τη γνώση. Το κράτος, επίσης, οφείλει να ενισχύσει την μεταφορά τεχνολογίας στον παραγωγικό ιστό ενισχύοντας τις επιχειρήσεις να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες.
Τι πρέπει να κάνουν οι επιχειρήσεις για να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις και να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες. Μονολεκτικά, Προσαρμογή στις Αλλαγές! Γνωρίζουμε ότι στη φύση, νομοτελειακά, όταν ένα είδος δεν προσαρμόζεται στις νέες μεταβαλλόμενες συνθήκες, εξαφανίζεται. Το ίδιο συμβαίνει και με τις επιχειρήσεις. Αν δεν προσαρμοσθούν, στο νέο επιχειρηματικό περιβάλλον δεν θα επιβιώσουν. Οι επιχειρήσεις πρέπει (α) Να επενδύσουν και να επιταχύνουν την ένταξη των νέων τεχνολογιών στις δραστηριότητές τους στην παραγωγή, τη διανομή και την κατανάλωση. (β) Να επενδύσουν στο ανθρώπινο κεφάλαιο με εκπαίδευση και ανάπτυξη του εργατικού δυναμικού, εκπαιδευτικά προγράμματα ειδικά για εισερχόμενους και μεσαίου επιπέδου εργαζόμενους και να εστιάσουν στη δημιουργία ταλέντων και όχι στην απλή πρόσληψη, γεγονός που συνεπάγεται στενότερη συνεργασία με εκπαιδευτικά και ερευνητικά ιδρύματα και προγράμματα ανάπτυξης εργατικού δυναμικού. (γ) Να παρακολουθήσουν τις ανατροπές στην επιχειρηματική πρακτική που φέρνουν οι νέες τεχνολογίες και να αξιοποιήσουν τις νέες ιδέες μέσα από πιο οριζόντιες οργανωτικές και διοικητικές δομές. (δ) Να επενδύσουν σε δραστηριότητες R&D και να ενθαρρύνουν την καινοτομία και την ανάπτυξη νέων προϊόντων και μεθόδων για δημιουργία αξίας με αφετηρία την έρευνα και τη γνώση. (ε) Να υιοθετήσουν πιο βιώσιμες και κοινωνικά υπεύθυνες επιχειρηματικές πρακτικές και να εξισορροπήσουν το κέρδος με το κοινωνικό καλό, αναπτύσσοντας ταυτόχρονα τοπικές αλυσίδες εφοδιασμού και παραγωγής όπου είναι δυνατόν.

Τι πρέπει να κάνει το κράτος για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να προσαρμοσθούν. Μονολεκτικά, Υποστήριξη της τεχνολογικής αλλαγής, με έμφαση στη δημιουργία αλυσίδας για μεταφορά στον παραγωγικό ιστό γνώσης και τεχνολογίας! Κεντρικής σημασίας είναι η προώθηση της χώρας ως περιφερειακού τεχνολογικού κόμβου και η προσέλκυση τεχνολογικών επιχειρήσεων για τη δημιουργία  δραστηριότητας με εξαγωγικό προσανατολισμό. Τα κράτη με κορυφαίες επιδόσεις στη «νέα οικονομία» τείνουν να έχουν συγκεντρώσεις εταιρειών υψηλής τεχνολογίας και κόμβους καινοτομίας. Ταυτόχρονα, χρειάζεται δημιουργία ενός μηχανισμού μεταφοράς τεχνολογίας στον παραγωγικό ιστό.

Ας θυμηθούμε το ΕΛΚΕΠΑ που ήταν ο φορέας που παρήγαγε ουσιαστικά τους πρώτους προγραμματιστές στις δεκαετίες του 1980 και 1990. Όμως σήμερα χρειάζονται διαφορετικού είδους αλυσίδες μεταφοράς της τεχνολογίας για την επιτυχία του εγχειρήματος. Το κράτος πρέπει (α) Να επενδύσει στη δημιουργία αποκεντρωμένων οικοσυστημάτων καινοτομίας και κόμβων τεχνολογίας σε διάφορα μέρη της χώρας, σε συνεργασία με τα περιφερειακά πανεπιστήμια, όχι μόνο στα μεγάλα αστικά κέντρα για την προσέλκυση ξένων εταιρειών και τη διάχυση της γνώσης. (β) Να ενθαρρύνει τις άμεσες ξένες επενδύσεις τεχνολογικής έντασης σε παραγωγικές δραστηριότητες, ώστε να αποτελέσουν σημαντικά κανάλια μεταφοράς και διάχυσης τεχνολογίας και γνώσης στον παραγωγικό ιστό, καθώς και σύνδεση με τα διεθνή δίκτυα τεχνολογίας και διανομής.

(γ) Να εκπονήσει ολοκληρωμένες στρατηγικές ανάπτυξης του εργατικού δυναμικού, να προσφέρει κίνητρα και χρηματοδότηση στις επιχειρήσεις να επενδύσουν σε προγράμματα μαθητείας και επαγγελματικής κατάρτισης στις νέες τεχνολογίες και να αναπροσαρμόσει το εκπαιδευτικό σύστημα με έμφαση στις ανάγκες της νέας οικονομίας με βάση δεδομένα και προβλέψεις για την αγορά εργασίας. (δ) Να υιοθετήσει πολιτικές για την προσέλκυση υψηλής ποιότητας επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού, καθώς και για την επάνοδο του επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού που έφυγε στο εξωτερικό στα χρόνια της κρίσης. (ε) Να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που δίδονται από τις πολιτικές και τα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και τη στρατηγική της βιομηχανικής πολιτικής. Η ανακοίνωση για την ενίσχυση της καινοτομίας στις περιφέρειες της Ευρώπης σκιαγραφεί τι πρέπει να γίνει για να επωφεληθούν οι χώρες από τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης.

Συμπερασματικά, οι ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές της Νέας Οικονομίας δημιουργούν κινδύνους αλλά και ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις, που για να επιβιώσουν θα πρέπει να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Η προώθηση της έξυπνης οικονομίας είναι κεντρική προτεραιότητα. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και του ψηφιακού μετασχηματισμού η έξυπνη οικονομία, η οικονομία της γνώσης και το ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελούν το σημαντικότερο παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης. Οι επενδύσεις στην έρευνα, την καινοτομία και το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι βασικοί τομείς προτεραιότητας για την τόνωση της απασχόλησης και της κοινωνικής ανάπτυξης, ιδίως στο πλαίσιο της ψηφιακής οικονομίας.

Τόσο οι ίδιες οι επιχειρήσεις όσο και το κράτος πρέπει να επενδύσουν στη γνώση και στις νέες τεχνολογίες. Για την επιτυχία του εγχειρήματος χρειάζεται ένας δημόσιος διάλογος υψηλού επιπέδου, χωρίς ιδεολογικές αγκυλώσεις, που θα φωτίσει τις διαφορετικές διαστάσεις του θέματος  και θα εμπλουτίσει τη συζήτηση σχετικά με την πολιτική καινοτομίας και τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Ας σημειωθεί  ότι η σημαντικότερη αλλαγή αφορά τη νέα γενιά, τη γενιά Ζ όπως είναι γνωστή, που τόσο ως εργαζόμενοι και όσο και ως καταναλωτές δεν είναι απλά εξοικειωμένοι με τις νέες τεχνολογίες, το διαδίκτυο και τις νέες συνθήκες αλλά ουσιαστικά είναι ταυτισμένοι με αυτές και πολύ διαφορετικοί, τόσο από τους ενήλικες όσο και από τη γενιά Υ (millennials).

Την ώρα, λοιπόν, που ο αναδυόμενος με μεγάλη ταχύτητα γνωστικός καπιταλισμός προσφέρει απίστευτες ευκαιρίες υλικού και άυλου πλούτου, δημιουργούνται ανισότητες που είναι απότοκες της αδιαφορίας —η οποία τελικά κάνει άχρηστη την γνώση.

* Ο Γεώργιος Μέργος είναι ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ και πρώην Γενικός Γραμματέας Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών

Το εύρος της κατηγορίας των μη εισηγμένων εταιρειών είναι ιδιαίτερα μεγάλο και περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τις νεοφυείς επιχειρήσεις (start up), εταιρείες με έναν μόνο μέτοχο που ταυτόχρονα ασκεί και τη διοίκηση (μονομετοχικές), μικρές επιχειρήσεις με πολύ λίγους απασχολούμενους, οικογενειακές επιχειρήσεις, κοινοπραξίες, καθώς και θυγατρικές εισηγμένων εταιρειών.

Του Γεωργίου Μέργου

Οι επιχειρήσεις αυτές, ως επί το πλείστον Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ) αποτελούν τον κορμό της εθνικής οικονομίας και είναι ζωτικής σημασίας για την ανταγωνιστικότητα της χώρας.

Σε αντίθεση με τις εισηγμένες, που είναι υποχρεωμένες να ακολουθούν τον Ν. 4706/2020, οι υπόλοιπες εταιρείες δεν έχουν υποχρέωση να ακολουθούν κανόνες εταιρικής διακυβέρνησης, πέρα από τις ρυθμιστικές απαιτήσεις του νόμου.

Όμως, έχει πλέον γίνει απόλυτα αποδεκτό ότι οι εταιρείες όλων των μορφών επωφελούνται από την εφαρμογή καλών πρακτικών εταιρικής διακυβέρνησης. Μάλιστα, το Εθνικό Συμβούλιο Εταιρικής Διακυβέρνησης (ΕΣΕΔ) έχει δημοσιεύσει Οδηγό με τίτλο «Ειδικές Πρακτικές Καλής Εταιρικής Διακυβέρνησης για τις Μη Εισηγμένες Εταιρείες» με τον οποίο επιχειρείται η θέσπιση ενός πλαισίου γενικών αρχών και ειδικών πρακτικών καλής εταιρικής διακυβέρνησης για τις μη εισηγμένες εταιρείες.

Η βελτίωση της διακυβέρνησης είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα των Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων (ΜΜΕ) και την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Οι αποτελεσματικές πρακτικές διακυβέρνησης όχι μόνο ενισχύουν τη λειτουργική αποτελεσματικότητα των εταιρειών, αλλά πέραν αυτού οικοδομούν σχέσεις εμπιστοσύνης με προμηθευτές, επενδυτές και πελάτες, προσελκύουν επενδύσεις και μετριάζουν τους κινδύνους.

Η βελτίωση της διακυβέρνησης διευκολύνει την χρηματοδότηση επενδύσεων και ενισχύει τις προοπτικές ανάπτυξης. Οι εταιρείες με ισχυρό πλαίσιο διακυβέρνησης, ακόμα και οι πολύ μικρές, είναι πολύ πιο ελκυστικές για τους επενδυτές και έχουν καλλίτερη επικοινωνία με τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Η χρηστή διακυβέρνηση σηματοδοτεί αξιοπιστία και εμπιστοσύνη, βασικά χαρακτηριστικά για εξασφάλιση χρηματοδότησης και δημιουργία εταιρικών σχέσεων. Για τους επενδυτές, η διασφάλιση του κεφαλαίου τους αποτελεί το απόλυτο κριτήριο αποφάσεων, καθιστώντας την ισχυρή διακυβέρνηση κρίσιμο παράγοντα στην προσέλκυση επενδυτικών κεφαλαίων.

Ο τεκμηριωμένος τρόπος λήψης όλων των εταιρικών αποφάσεων αποτελεί παράγοντα διασφάλισης της επιτυχίας. Οι σαφείς δομές διακυβέρνησης και ένα σαφές οργανόγραμμα με καθορισμένα επίπεδα ευθύνης (Chart of authority) μειώνουν την ασάφεια σχετικά με τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και εμπεδώνουν αξιοπιστία.

Αυτή η σαφήνεια ελαχιστοποιεί τις λανθασμένες επιλογές και βελτιώνει το στρατηγικό σχεδιασμό, διασφαλίζοντας ότι οι αποφάσεις ευθυγραμμίζονται με τους στόχους της εταιρείας. Ένα αποτελεσματικό πλαίσιο διακυβέρνησης ενισχύει την εταιρική κουλτούρα καθιερώνοντας σαφείς ρόλους, ευθύνες και προσδοκίες μεταξύ των εργαζομένων.

Αυτή η σαφήνεια προάγει την αίσθηση ιδιοκτησίας και υπευθυνότητας εντός του οργανισμού, η οποία είναι απαραίτητη για την ενίσχυση ενός θετικού εργασιακού περιβάλλοντος που ευνοεί την ανάπτυξη. Η οργανωτική κουλτούρα που οδηγεί σε τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων είναι ζωτικής σημασίας για την αντιμετώπιση των προκλήσεων, τη διαχείριση κινδύνων και την αξιοποίηση των ευκαιριών ανάπτυξης.

Η διαχείριση κινδύνων αποτελεί ίσως τον κρισιμότερο παράγοντα βιωσιμότητας μιας εταιρείας. Είναι πολύ γνωστές οι περιπτώσεις μεγάλων εταιρειών ή και παγκόσμιων κολοσσών που κατέρρευσαν από ανεπαρκές πλαίσιο διαχείρισης κινδύνων. Δυστυχώς στην Ελλάδα είναι πολύ διαδεδομένη η άποψη ότι την ορθότερη αξιολόγηση του κινδύνου έχει ο ίδιος ο ιδιοκτήτης. Δυστυχώς δεν είναι έτσι. Η αξιολόγηση κινδύνου είναι μια σύνθετη και απαιτητική διαδικασία. Όπως για το σχεδιασμό μιας γέφυρας ή ενός δρόμου χρειάζεσαι πολιτικό μηχανικό, για τον ίδιο λόγο για την αξιολόγηση του κινδύνου χρειάζεσαι ειδικό. Αναμφίβολα, δεν είναι όλοι οι μηχανικοί ικανοί να σχεδιάσουν μια γέφυρα, ούτε όλοι όσοι ονομάζονται ειδικοί να αξιολογήσουν σωστά τον κίνδυνο. Άλλωστε το είδος και το επίπεδο του κινδύνου εξαρτάται απόλυτα από τη φύση, την πολυπλοκότητα και την έκταση της δραστηριότητας της εταιρείας.

Επομένως, η εφαρμογή καλών πρακτικών διακυβέρνησης είναι αποφασιστικής σημασίας για τον εντοπισμό και τη διαχείριση των διαφόρων κινδύνων, οικονομικών, λειτουργικών και φήμης. Με τη θέσπιση πλαισίου αξιολόγησης των κινδύνων και αποτεσματικό εσωτερικό έλεγχο, οι ΜΜΕ μπορούν να προστατευθούν από πιθανές απειλές, διασφαλίζοντας μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Δυστυχώς ο εσωτερικός έλεγχος θεωρείται συνήθως πολυτέλεια από τις ελληνικές ΜΜΕ. Αυτή η προληπτική προσέγγιση στη διαχείριση κινδύνων μπορεί να μειώσει σημαντικά την πιθανότητα επιχειρηματικής αποτυχίας.

Η κανονιστική συμμόρφωση είναι αναγκαία για κάθε εταιρεία, αν και συχνά ακούγονται παράπονα ότι πολλές από τις ρυθμίσεις αποτελούν ανώφελο διοικητικό βάρος. Όμως, ανεξάρτητα της αξιολόγησης της σκοπιμότητας των ρυθμίσεων, που είναι ένα άλλο αντικείμενο, δεδομένου ότι οι ΜΜΕ αντιμετωπίζουν πολλές ρυθμιστικές απαιτήσεις, η εφαρμογή πρακτικών καλής διακυβέρνησης διασφαλίζει τη συμμόρφωση με τους νόμους και τους κανονισμούς. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγονται νομικές κυρώσεις και ενισχύεται η αξιοπιστία του εταιρείας ιδιαίτερα προς τις ρυθμιστικές αρχές και το χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Μια δομημένη προσέγγιση στη διακυβέρνηση βοηθά τις ΜΜΕ να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικότερα το πολύπλοκο ρυθμιστικό περιβάλλον με μακροπρόθεσμα οφέλη για τις ίδιες. Το μοντέλο «συμμόρφωση ή εξήγηση» το οποίο υποχρεούνται να τηρούν οι εισηγμένες εταιρείες θα μπορούσε να αναπαραχθεί εθελοντικά από τις ΜΜΕ προς ίδιο όφελος. Οι ΜΜΕ πρέπει να αντιληφθούν τη θέση τους στο ρυθμιστικό περιβάλλον, να χαρτογραφήσουν τους στόχους και τους κινδύνους τους, και ακολούθως να προσδιορίσουν παραδείγματα βέλτιστων πρακτικών εταιρικής διακυβέρνησης με τις οποίες θα συμμορφώνονται, όχι γιατί το απαιτεί ο νόμος, αλλά γιατί έχουν πεισθεί ότι αυτά είναι κατάλληλα και επωφελή για τις ίδιες.

Χτίζοντας φήμη και εμπιστοσύνη αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επιδιώξεις των ΜΜΕ για μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Οι υγιείς πρακτικές διακυβέρνησης ενισχύουν την εμπιστοσύνη επενδυτών, προμηθευτών, πελατών και εργαζομένων, προάγοντας τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Μια ισχυρή φήμη που βασίζεται σε καλές πρακτικές οδηγεί πάντα σε επιχειρηματικές ευκαιρίες και αφοσίωση των πελατών. Για μία επιχείρηση δεν αρκεί μόνο να γνωρίζει πώς να αποκτά νέους πελάτες, αλλά επιβάλλεται να ξέρει πώς να μετατρέπει τους νέους πελάτες της σε αφοσιωμένο πελατειακό κοινό. Η εμπιστοσύνη είναι ίσως το κρισιμότερο πλεονέκτημα για τις ΜΜΕ που επιδιώκουν να επεκτείνουν την παρουσία τους στην αγορά.

Αναμφίβολα, η καλή εταιρική διακυβέρνηση οδηγεί σε βελτιωμένη οικονομική απόδοση. Πολλές έρευνες παγκοσμίως έχουν αποδείξει ότι καλά διοικούμενες εταιρείες επιτυγχάνουν και καλλίτερα οικονομικά αποτελέσματα μακροπρόθεσμα. Η αποτελεσματική διακυβέρνηση συμβάλλει στην καλύτερη λήψη αποφάσεων και διαχείριση κινδύνων, οδηγώντας τελικά σε αυξημένη κερδοφορία και βιωσιμότητα. Οι ΜΜΕ που δίνουν προτεραιότητα στη διακυβέρνηση τείνουν να έχουν ταχύτερη ανάπτυξη σε σύγκριση με εκείνες που την παραμελούν.

Συμπερασματικά, η βελτίωση της διακυβέρνησης δεν είναι απλώς ένα διοικητικό καθήκον, είναι ένα στρατηγικό πλεονέκτημα που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την αναπτυξιακή τροχιά των ΜΜΕ και την ανταγωνιστικότητα ολόκληρης της οικονομίας. Εστιάζοντας σε αποτελεσματικές πρακτικές διακυβέρνησης, οι ΜΜΕ μπορούν να ενισχύσουν τη λειτουργική τους αποτελεσματικότητα, να προσελκύσουν επενδύσεις, να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τους κινδύνους, να διασφαλίζουν κανονιστική συμμόρφωση, να οικοδομούν εμπιστοσύνη με προμηθευτές, επενδυτές και πελάτες, να βελτιώσουν τις οικονομικές τους επιδόσεις και να καλλιεργήσουν μια θετική οργανωτική κουλτούρα. Ως εκ τούτου, η επένδυση στην εταιρική διακυβέρνηση θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για κάθε ΜΜΕ που στοχεύει στη βιώσιμη ανάπτυξη στο σημερινό ανταγωνιστικό τοπίο.

* O Γεώργιος Μέργος, είναι Ομότιμος Καθηγητής Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ και πρώην ΓΓ Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών