Του Γιώργου Ατσαλάκη και της Ιωάννας Ατσαλάκη

Η παγκόσμια αγορά ενέργειας εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιάς αναδιάρθρωσης, η οποία δεν μπορεί πλέον να ερμηνευτεί με τα παραδοσιακά εργαλεία της οικονομικής ανάλυσης. Οι εξελίξεις των τελευταίων ετών —από γεωπολιτικές συγκρούσεις μέχρι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και ενεργειακές κρίσεις— αποκαλύπτουν μια θεμελιώδη μετατόπιση: το ενεργειακό σύστημα που διαμόρφωσε τον κόσμο για δεκαετίες αρχίζει να αποδομείται.

Η αρχιτεκτονική του ΟΠΕΚ και τα όριά της: Στο επίκεντρο αυτής της μεταβολής βρίσκεται η σταδιακή αποδυνάμωση των συλλογικών μηχανισμών που κάποτε καθόριζαν την ισορροπία ισχύος στην αγορά πετρελαίου. Ο ΟΠΕΚ, ένας οργανισμός που για δεκαετίες διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση της παγκόσμιας προσφοράς, εμφανίζει πλέον σημάδια εσωτερικής διάβρωσης.

Ο ΟΠΕΚ ιδρύθηκε το 1960 από το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ, τη Σαουδική Αραβία και τη Βενεζουέλα. Στόχος του ήταν σαφής: να προσφέρει στις πετρελαιοπαραγωγές χώρες τη δυνατότητα να ελέγχουν συλλογικά την παραγωγή τους, να επηρεάζουν τις τιμές και να αντισταθούν στην ενεργειακή κυριαρχία της Δύσης. Το καρτέλ του ΟΠΕΚ ελέγχει περισσότερο από το 40% της αγοράς και το 80% των πετρελαϊκών αποθεμάτων, ενώ διαθέτει μερικά από τα χαμηλότερα κόστη παραγωγής.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το μοντέλο αυτό λειτούργησε. Μέσα από συντονισμένες περικοπές ή αυξήσεις παραγωγής, τα μέλη του ΟΠΕΚ κατάφεραν να διαμορφώνουν τις τιμές και να διατηρούν τη γεωπολιτική τους επιρροή. Η συλλογική ισχύς τους επέτρεψε να μετατρέψουν έναν φυσικό πόρο σε εργαλείο πολιτικής και οικονομικής διαπραγμάτευσης.

Ωστόσο, όπως συμβαίνει σε κάθε συλλογικό σύστημα, η ισορροπία αυτή δεν μπορούσε να διατηρηθεί επ’ αόριστον. Η συλλογική δράση, όσο ισχυρή κι αν είναι, συγκρούεται αργά ή γρήγορα με την ατομική φιλοδοξία των μελών της.

Η περίπτωση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων: Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύγκρουσης. Η χώρα διαθέτει σημαντικά αποθέματα και προηγμένη τεχνολογία εξόρυξης, με δυνατότητα παραγωγής πολύ μεγαλύτερη από αυτήν που της επέτρεπε το σύστημα ποσοστώσεων του ΟΠΕΚ. Ενώ η πραγματική της δυναμικότητα θα μπορούσε να ξεπεράσει ακόμη και 10 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, οι περιορισμοί της συμμετοχής στον οργανισμό την κρατούσαν σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα (περίπου 3 εκ. βαρέλια). Το αποτέλεσμα ήταν δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια χαμένων εσόδων κάθε χρόνο.

Σε αυτό το σημείο, η απόφαση γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη. Όταν το κόστος της συμμετοχής υπερβαίνει τα οφέλη, ακόμη και τα πιο ισχυρά συλλογικά σχήματα αρχίζουν να διαλύονται. Τα ΗΑΕ απλώς έκαναν τον υπολογισμό που κάθε ανερχόμενη δύναμη κάνει κάποια στιγμή: προτίμησαν την ανεξαρτησία από τον περιορισμό.

Οι ρωγμές που πολλαπλασιάζονται: Η αποχώρηση αυτή δεν αποτελεί μεμονωμένο γεγονός. Το Κατάρ εγκατέλειψε τον ΟΠΕΚ το 2019. Η Αγκόλα αποχώρησε το 2024. Η Ινδονησία έχει αναστείλει τη συμμετοχή της επανειλημμένα. Η τάση είναι σαφής: οι αποχωρήσεις αυξάνονται και η συνοχή του οργανισμού αποδυναμώνεται. Αυτό που καθιστά την εξέλιξη ιδιαίτερα σημαντική δεν είναι απλώς η απώλεια μελών, αλλά το μήνυμα που αυτή εκπέμπει. Οι χώρες με πραγματικό παραγωγικό δυναμικό αρχίζουν να θεωρούν ότι η ανεξάρτητη δράση τους αποδίδει περισσότερο από τη συμμετοχή σε ένα συλλογικό σύστημα περιορισμών. Με άλλα λόγια, η ισορροπία μετατοπίζεται από τη συλλογική διαχείριση προς τον ανταγωνισμό μεταξύ παραγωγών.

Από τον έλεγχο των τιμών στην απορρύθμιση: Η αποδυνάμωση του ΟΠΕΚ σηματοδοτεί μια βαθύτερη αλλαγή: τη μετάβαση από ένα σύστημα σχετικού ελέγχου των τιμών σε ένα πιο ασταθές και αποκεντρωμένο περιβάλλον. Όσο λιγότερο αποτελεσματικός γίνεται ο συντονισμός, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η μεταβλητότητα. Αυτό έχει άμεσες συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία. Το πετρέλαιο δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα. Είναι βασική εισροή για τη βιομηχανία, τις μεταφορές, τη γεωργία και την παραγωγή τροφίμων. Όταν οι τιμές του γίνονται ασταθείς, η αστάθεια μεταδίδεται σε ολόκληρη την οικονομία. Ο πληθωρισμός, το κόστος μεταφορών, οι τιμές των τροφίμων και η βιομηχανική παραγωγή επηρεάζονται άμεσα. Έτσι, μια φαινομενικά «τεχνική» εξέλιξη στην αγορά πετρελαίου μετατρέπεται σε συστημικό οικονομικό φαινόμενο.

Η γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας: Παράλληλα, η αποδυνάμωση του ΟΠΕΚ ενισχύει τη γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας. Σε ένα περιβάλλον όπου δεν υπάρχει σταθερός συντονισμός, η ισχύς μεταφέρεται από τους οργανισμούς στα κράτη. Οι χώρες που μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή τους αποκτούν μεγαλύτερη επιρροή. Οι χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές βρίσκονται σε πιο ευάλωτη θέση. Και οι διαδρομές μεταφοράς —τα στενά, οι αγωγοί, οι θαλάσσιες οδοί— αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία. Η ενέργεια παύει να είναι απλώς οικονομικό ζήτημα και επανέρχεται στο κέντρο της γεωπολιτικής ισχύος.

Ένα νέο ενεργειακό τοπίο: Η σημερινή κατάσταση δεν είναι απλώς μια κρίση. Είναι η μετάβαση σε ένα νέο ενεργειακό τοπίο. Ένα σύστημα που βασιζόταν στη σταθερότητα, τον συντονισμό και τη σχετικά προβλέψιμη προσφορά, μετατρέπεται σε ένα σύστημα ανταγωνισμού, αβεβαιότητας και στρατηγικών συγκρούσεων. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, οι χώρες καλούνται να επαναξιολογήσουν τις στρατηγικές τους. Η ενεργειακή ασφάλεια, η διαφοροποίηση προμηθευτών και η ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων γίνονται κρίσιμα ζητήματα.

Το βαθύτερο νόημα της μετατόπισης: Η «σεισμική μετατόπιση» στις αγορές ενέργειας δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο ή τον ΟΠΕΚ. Αφορά τη φύση της παγκόσμιας οικονομίας. Για δεκαετίες, η σταθερή και σχετικά φθηνή ενέργεια επέτρεψε την ανάπτυξη ενός συστήματος υψηλής πολυπλοκότητας: παγκοσμιοποιημένες αλυσίδες παραγωγής, εκτεταμένο εμπόριο και αυξημένη κατανάλωση. Όταν αυτή η σταθερότητα διαταράσσεται, αποκαλύπτεται η πραγματική δομή του συστήματος. Οι εξαρτήσεις γίνονται ορατές. Οι αδυναμίες εμφανίζονται. Και η οικονομία γίνεται πιο ευάλωτη.

Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ δεν είναι απλώς ένα ακόμη γεγονός στην αγορά ενέργειας. Είναι ένδειξη μιας βαθύτερης μεταβολής: της μετάβασης από τη συλλογική ισχύ στην ατομική στρατηγική, από τον συντονισμό στην απορρύθμιση και από τη σταθερότητα στην αβεβαιότητα. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η ενέργεια επιστρέφει στον ρόλο που είχε πάντα: θεμέλιο της οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος. Και όπως δείχνει η ιστορία, όταν αλλάζει η ενέργεια, αλλάζει και ο κόσμος.

Το πετρέλαιο σήμερα, θεωρείται καύσιμο του παρελθόντος που βλάπτει τον πλανήτη και ενισχύει αυταρχικά καθεστώτα με αυτοκρατορικές βλέψεις που διαταράσσουν την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα και επιτίθονται σε άλλες χώρες για να αναβιώσουν την παλαιά τους  αυτοκρατορική επιρροή.  Αυτό σημαίνει ότι το πιο ισχυρό καρτέλ στην ιστορία, χάνει την δύναμη του, αφού εκβιαστικά αφαίρεσε όλα αυτά τα χρόνια τεράστιο πλούτο, σχεδόν από όλη την ανθρωπότητα, κρατώντας τεχνητά υψηλά τις τιμές του πετρελαίου.

Μαζί του θα παρασύρει στην χρεοκοπία τα αυταρχικά καθεστώτα που στήριζαν την δύναμη τους στα έσοδα της ενέργειας για να καταδυναστεύουν τους λαούς τους και να απειλούν άλλα δημοκρατικά κράτη διαταράσσοντας το ασφαλές διεθνές εμπόριο με σκοπό να δημιουργήσουν πληθωρισμό για να πιέζουν την παγκόσμια οικονομία.

Η έλευση δε μιας νέες πηγής ενέργειας από την πυρηνική σύντηξη την δεκαετία του 2040 θα αποτελέσει την χαριστική βολή των εκβιασμών στην παγκόσμια οικονομία από τα ενεργειακά καρτέλ και τα αυταρχικά καθεστώτα. Η ενέργεια υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στην πορεία της ιστορίας, και οι εξελίξεις στον τομέα της ενέργειας  θα συνεχίζουν να διαμορφώνουν το μέλλον της παγκόσμιας κοινωνίας και οικονομίας και να μεταβάλουν την ισχύ των κρατών.

* Ο Γιώργους Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στο Πολυτεχνείο Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

** Η Ιωάννα Ατσαλάκη είναι Διδάσκων του Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Δημιούργησε μια οικονομική κρίση μεταμφιεσμένη σε στρατιωτικό πρόβλημα. Δεν αντιλήφθηκαν ότι η νίκη δεν σήμαινε τίποτε αν το ταμείο κατέρρεε. Πίστευε ότι ο στρατός του εχθρού ήταν η μεγαλύτερη απειλή αλλά τελικά ήταν η δική τους δαπάνη τόσο χρόνια για να υλοποιήσουν τις παράλογες φιλοδοξίες τους. Στο τέλος του Ιανουάριου 1 ευρώ αντιστοιχούσε σε 49.000 ιρανικά ριάλ σήμερα αντιστοιχεί  1.535.000!

Του Γιώργου Ατσαλάκη*

Διεξήγαγε ένα πόλεμο ικανό να καταστρέψει την ίδια την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπερασπιζόταν. Κυνηγούσε τη δόξα εις βάρος της σταθερότητας. Κάθε απόφαση στο πεδίο της μάχης ήταν, τελικά, απόφαση για τη δημοσιονομική φερεγγυότητα του έθνους. Και αν υπολογίσεις λάθος, δεν χάνεις μόνο στρατιώτες, χάνεις το ίδιο το κράτος.

Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ότι οι ηγέτες που δεν μπορούν να υπολογίσουν το κόστος δεν έχουν καμία δουλειά να σχεδιάζουν  τη στρατηγική.

Η ηγεσία του Ιράν σπατάλησε τον πλούτο σε στρατιωτικές δαπάνες και να χρηματοδοτεί πληρεξουσίους και χρεοκόπησε  το έθνος, ενώ κερδίσε ασήμαντες συμπλοκές.

Διεξήγαγε μάχες που δεν χρειαζόταν να διεξαχθούν. Μια παρατεταμένη διαμάχη αρκετών δεκαετιών έφθειρε το κράτος γρηγορότερα από ό,τι ο ίδιος ο εχθρός.

Η σταδιακή αποκλιμάκωση του πολέμου στο Ιράν σηματοδοτεί όχι το τέλος μιας κρίσης, αλλά την αρχή μιας βαθύτερης γεωοικονομικής και γεωπολιτικής αναδιάταξης στη Μέση Ανατολή.

Πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις εξελίξεις στο πεδίο, αυτό που διαμορφώνεται είναι μια νέα αρχιτεκτονική ισχύος, στην οποία το Ιράν δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατρέπεται από επιθετικός περιφερειακός παίκτης σε εσωστρεφή δύναμη που αγωνίζεται για την ίδια του τη συνοχή.

Το κενό που δημιουργείται δεν μένει ακάλυπτο. Αντιθέτως, τρεις δυνάμεις – η Σαουδική Αραβία, το Ισραήλ και η Τουρκία – αναδεικνύονται ως οι βασικοί πυλώνες της νέας περιφερειακής ισορροπίας.

Γύρω από αυτούς συγκροτείται ένα πιο σύνθετο σύστημα συμμαχιών και ανταγωνισμών, στο οποίο συμμετέχουν επίσης χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και το Αζερμπαϊτζάν. Το ερώτημα πλέον δεν είναι ποιος θα επικρατήσει, αλλά πώς θα συνυπάρξουν.

Η παρακμή της ιρανικής περιφερειακής ισχύος είναι γεγονός πλέον. Για δεκαετίες, η γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής καθοριζόταν από τη σκιώδη σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν. Η Τεχεράνη οικοδόμησε ένα εκτεταμένο δίκτυο επιρροής μέσω μη κρατικών δρώντων, όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς, επεκτείνοντας την παρουσία της από τον Λίβανο έως την Υεμένη.

Ωστόσο, η αλληλουχία γεγονότων της τελευταίας εικοσαετίας,  από την αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ έως τον πόλεμο στη Συρία και την άνοδο των Χούθι, οδήγησε σε υπερεπέκταση της ιρανικής ισχύος. Η κορύφωση ήρθε μετά την επίθεση της Χαμάς το 2023, που προκάλεσε μια άμεση και σφοδρή αντίδραση του Ισραήλ.

Το αποτέλεσμα ήταν διπλό, αφενός, η αποδυνάμωση του δικτύου πληρεξουσίων του Ιράν και αφετέρου, η έκθεση των εσωτερικών του αδυναμιών. Σήμερα, βρίσκεται αντιμέτωπο με οικονομικές πιέσεις, κοινωνικές εντάσεις και φυγόκεντρες δυνάμεις που απειλούν τη συνοχή του.

Σε αυτό το πλαίσιο, η προτεραιότητα της Τεχεράνης μετατοπίζεται από την εξαγωγή ισχύος στην επιβίωση του καθεστώτος. Οι νέοι πρωταγωνιστές είναι η Τουρκία και Σαουδική Αραβία καθώς η αποδυνάμωση του Ιράν δημιούργησε ευκαιρίες που δύο χώρες εκμεταλλεύονται με ταχύτητα.

Η Τουρκία επιδιώκει να εδραιωθεί ως ηγετική δύναμη σε μια ευρεία γεωγραφική ζώνη που εκτείνεται από την Κασπία έως τη Μεσόγειο και από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Αραβική Χερσόνησο. Η στρατηγική της συνδυάζει στρατιωτική παρουσία, οικονομική διείσδυση και πολιτική επιρροή. Χωρίς ενέργεια, χωρίς εμπορικά πλεονάσματα, με ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, με νόμισμα που υποτιμάται συνεχώς,  με κύριο χαρακτηριστικό την υπερέκταση και την συνεχώς επιδεινούμενη  οικονομική κατάσταση, θα κάνει το σφάλμα να κινεί «υπόγεια τα νήματα της ανάδυσης της χαμένης αυτοκρατορία της».

Η Σαουδική Αραβία, από την πλευρά της, επιχειρεί να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία της στον αραβικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς δεν βασίζεται μόνο στην ενέργεια αλλά και στη γεωπολιτική ευελιξία.

Παρά τις επιφυλάξεις της απέναντι στην τουρκική άνοδο, το Ριάντ συνεργάζεται με την Άγκυρα σε κρίσιμα μέτωπα, αναγνωρίζοντας ότι η αντιπαράθεση θα ήταν κοστοβόρα. Η σχέση των δύο χωρών χαρακτηρίζεται από μια λεπτή ισορροπία όπου επικρατεί ανταγωνισμός για ηγεμονία, αλλά και συνεργασία από ανάγκη.

Το Ισραήλ σε ένα νέο περιβάλλον, αν και πέτυχε να αποδυναμώσει το Ιράν, βρίσκεται αντιμέτωπο με μια νέα πρόκληση, την ανάδυση μιας πιο συνεκτικής περιφερειακής δομής, στην οποία κυριαρχούν σουνιτικά κράτη με αυξανόμενη αυτονομία.

Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, το Ισραήλ δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν κύριο αντίπαλο, αλλά ένα πιο σύνθετο πλέγμα δυνάμεων. Παρά τις σχέσεις του με την Αίγυπτο και την Τουρκία, καθώς και τις προσπάθειες εξομάλυνσης με τη Σαουδική Αραβία, η ανάγκη για μια σταθερή περιφερειακή ισορροπία καθίσταται πιο επιτακτική.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αυξανόμενη επιρροή της Τουρκίας, η οποία συνδυάζει στρατιωτική ισχύ και πολιτική φιλοδοξία. Υπάρχει και ρόλος για δευτερεύοντες  δρώντες. Πέρα από τους βασικούς δρώντες, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και άλλες χώρες. Η Αίγυπτος επανέρχεται ως παράγοντας σταθερότητας, ενισχύοντας τις σχέσεις της τόσο με τη Σαουδική Αραβία όσο και με την Τουρκία. Το Πακιστάν εισέρχεται πιο ενεργά στην περιφερειακή εξίσωση, ιδίως μέσω αμυντικών συνεργασιών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Αζερμπαϊτζάν, το οποίο αξιοποιεί τη γεωγραφική του θέση ως γέφυρα μεταξύ Καυκάσου και Μέσης Ανατολής. Οι σχέσεις του με την Τουρκία και το Ισραήλ του επιτρέπουν να λειτουργεί ως διαμεσολαβητής σε ένα περιβάλλον όπου τα συμφέροντα συχνά συγκρούονται. Το Καζακστάν εάν αποκτήσει πρόσβαση μέσω του Ιράν προς τις θάλασσες θα διαδραματίσει ένα πολύ σημαντικό ρόλο σε ολόκληρη την περιοχή καθώς ήδη συμμετέχει στις συμφωνίες του Αβραάμ. Η Ινδία φυσικά βλέπει περισσότερο από ποτέ την δημιουργία του Ινδικού Δρόμου του Μεταξιού (IMEC- India Meddle East Corridor). Η πιθανότητα τα στενά του Ορμούζ να περάσουν σε διεθνή έλεγχο πλησιάζει.

Η Κίνα, εκτός από το φθηνό πετρέλαιο της Βενεζουέλας, θα χάσει και το φθηνό πετρέλαιο του Ιράν. Δεν θα μπορεί πλέον να έχει ενέργεια στην μισή τιμή και να εξάγει φθηνά αγαθά και να αποτελεί συστημικό κίνδυνο για την παγκόσμια οικονομία απειλώντας με κλείσιμο όλες τις βιομηχανίες του κόσμου.

Οι αθέμιτες πρακτικές της Κίνας στο διεθνές εμπόριο με τα εμπορικά υπέρ-πλεονάσματα, είναι η επόμενη πρόκληση της διεθνούς κοινότητας μετά την αντιμετώπιση των διαταραχών στις εφοδιαστικές αλυσίδες που επί χρόνια δημιουργούσε το Ιράν στην ευρύτερη περιοχή.

Η στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών σε αυτό το νέο τοπίο, εστιάζεται σε μια στρατηγική προσαρμογή. Αντί της άμεσης και εκτεταμένης εμπλοκής, επιδιώκουν να βασιστούν σε συμμάχους και εταίρους για τη διαχείριση της περιφερειακής ασφάλειας. Η βασική πρόκληση είναι να εξασφαλίσουν μια λειτουργική συνύπαρξη μεταξύ των αραβικών κρατών και του Ισραήλ. Το παλαιστινιακό ζήτημα παραμένει κρίσιμο, αλλά επιχειρείται να ενταχθεί σε ένα πιο ελεγχόμενο και διαχειρίσιμο πλαίσιο. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής εξαρτάται από μια λεπτή ισορροπία που απαιτεί αρκετή επιρροή για να καθοδηγεί τις εξελίξεις, αλλά αρκετή απόσταση ώστε να αποφεύγεται η άμεση εμπλοκή. Η αμερικανική στρατηγική επιμερισμού και μετακύλισης βαρών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Τουρκία και άλλα αραβικά κράτη για τη διαχείριση των προκλήσεων ασφαλείας.

Μια νέα τάξη πραγμάτων με ευκαιρίες και κινδύνους αναδύεται. Η μεταπολεμική Μέση Ανατολή δεν θα είναι ούτε σταθερή ούτε προβλέψιμη. Η αποδυνάμωση του Ιράν δημιουργεί ευκαιρίες για νέες συνεργασίες, αλλά και κινδύνους από την ανακατανομή της ισχύος. Η νέα περιφερειακή τάξη θα χαρακτηρίζεται από:

• πολυκεντρικότητα αντί μονοπολικής κυριαρχίας,

• ευέλικτες συμμαχίες αντί σταθερών μπλοκ,

• και αυξημένο ανταγωνισμό για επιρροή.

Το Ιράν, αν και αποδυναμωμένο, δεν παύει να αποτελεί δυνητικό παράγοντα αποσταθεροποίησης, ιδίως αν οι εσωτερικές του εξελίξεις οδηγήσουν σε περαιτέρω αστάθεια. Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου η ισορροπία ισχύος δεν καθορίζεται από έναν μόνο άξονα σύγκρουσης, αλλά από ένα δυναμικό σύστημα σχέσεων. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει μια βασική αρχή της γεωπολιτικής όπου τα κενά ισχύος δεν παραμένουν ποτέ για πολύ κενά αλλά αναδιανέμονται. Το αν αυτή η αναδιανομή θα οδηγήσει σε σταθερότητα ή σε νέες συγκρούσεις θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των βασικών δρώντων να συνδυάσουν ανταγωνισμό και συνεργασία. Και σε αυτό το νέο τοπίο, η διαφορά ανάμεσα σε εκείνους που απλώς αντιδρούν και σε εκείνους που διαμορφώνουν τις εξελίξεις θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της Μέσης Ανατολής, αλλά και την ευρύτερη παγκόσμια ισορροπία. Η χώρα μας προφανώς, εγκαίρως, έχει αντιληφθεί τις εξελίξεις.

Η δύναμη ενός κράτους προέρχεται όχι μόνο από τον στρατό του αλλά και από την οικονομική του ανθεκτικότητα, την ικανότητά του να απορροφά σοκ, να ανακάμπτει και να συνεχίζει να λειτουργεί. Το Ιράν το γονάτισαν οι στρατιωτικοί προϋπολογισμοί, ο φόρτος χρέους, οι εξαρτήσεις πόρων, ευθραυστότητα αλυσίδων εφοδιασμού και το μακροπρόθεσμο κόστος της προβολής δύναμης. Απέτυχε επειδή εξάντλησε το κεφάλαιο που το διατηρεί συνεκτικά, γεμάτο αυτοπεποίθηση και λειτουργικό. Ακόμα και η νίκη, θα ήταν άνευ νοήματος αν το ταμείο καταρρεύσει. Δεν κατανόησε ότι οι ηγεσίες που διαφυλάσσουν τους πόρους είναι σοφότερες από αυτές που κατακτούν τα άλλα κράτη. Δεν κατανόησε ότι η δύναμη δεν μετριέται από το πόσο δυνατά πλήττεις, αλλά από το πόσο μπορείς να αντέξεις οικονομικά να πλήττεις.

Και η ιστορία δείχνει ότι όταν τα χρηματοοικονομικά συστήματα συγκρούονται, δεν επικρατεί το πιο γενναίο έθνος αλλά επικρατεί το πιο οικονομικά πειθαρχημένο. Ένα μάθημα για τα κράτη που έχουν παρόμοιες φιλοδοξίες όπως η Τουρκία που βλέπει να έρχεται η σειρά της.  Ποτέ στην ιστορία μια αυτοκρατορία δεν κατάφερε να ξανά-αναδυθεί.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στο Πολυτεχνείου Κρήτης, στο Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Όταν κρίσιμα αγαθά παγιδεύονται σε γεωγραφικά σημεία ασφυξίας, μεταβάλλουν εκ βάθρων την τιμολόγηση, την εφοδιαστική αλυσίδα και την αντίληψη του κινδύνου σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.

Υπό αυτό το πρίσμα, οι εμπορικοί διάδρομοι σε περίοδο πολέμου όλο και περισσότερο αποτελούν δομικό γνώρισμα μιας διεθνούς οικονομικής τάξης που γίνεται πιο πολυκεντρική και περισσότερο προσανατολισμένη στην ασφάλεια, θυσιάζοντας την αποδοτικότητα των επενδύσεων.

Για αρκετές ημέρες, οι αγορές έδειχναν να αντιμετωπίζουν τη σύγκρουση στο Ιράν σαν ένα προσωρινό γεωπολιτικό επεισόδιο, σαν μια ακόμη αναταραχή που θα ξεπεραστεί με πολιτικές δηλώσεις, και διπλωματικές κινήσεις και μια επιστροφή στην κανονικότητα.

Όμως αυτή η επιφανειακή ψυχραιμία άρχισε να κλονίζεται όταν οι μετοχές υποχώρησαν απότομα, οι αποδόσεις των ομολόγων αυξήθηκαν και οι αγορές ενέργειας έστειλαν το πραγματικό μήνυμα: η κρίση αυτή δεν είναι απλώς ένα ακόμα σοκ στην τιμή του πετρελαίου. Είναι μια συστημική δοκιμασία για ολόκληρη τη δομή της παγκόσμιας οικονομίας.

Το βασικό λάθος είναι να βλέπουμε τη Μέση Ανατολή με τα εργαλεία της δεκαετίας του 1970. Τότε, ο κόσμος φοβόταν κυρίως το άμεσο σοκ της τιμής του πετρελαίου και τις ουρές στα πρατήρια καυσίμων. Σήμερα, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η παγκόσμια οικονομία έχει γίνει πιο αποδοτική ως προς τη χρήση πετρελαίου, αλλά έχει γίνει περισσότερο ενεργειακά ευάλωτη. Η εξάρτηση απλώς έχει μετακινηθεί.

Δεν βρίσκεται μόνο στο βαρέλι αργού, αλλά στο φυσικό αέριο, στο ηλεκτρικό δίκτυο, στα βιομηχανικά μέταλλα, στα λιπάσματα, στο ήλιο και στις κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού που τροφοδοτούν τη σύγχρονη βιομηχανία.

Γι’ αυτό και το πραγματικό επίκεντρο της κρίσης δεν είναι μόνο η τιμή του Brent. Η ουσία βρίσκεται στο Στενό του Ορμούζ. Αν το Ορμούζ παραμείνει περιορισμένο, αποκλεισμένο ή έστω ασταθές για εβδομάδες ή μήνες, τότε η παγκόσμια οικονομία δεν θα βρεθεί αντιμέτωπη μόνο με ακριβότερο πετρέλαιο, αλλά με μια γενικευμένη κρίση προσφοράς. Από εκεί διέρχεται τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ενεργειακής ροής, αλλά και εμπορεύματα για τα οποία δεν υπάρχουν εύκολες εναλλακτικές. Το Κατάρ, για παράδειγμα, αποτελεί κρίσιμο παίκτη στο υγροποιημένο φυσικό αέριο. Αν η ροή LNG διακοπεί για παρατεταμένο διάστημα, τότε το πλήγμα δεν αφορά μόνο τις βιομηχανίες ή τους ηλεκτροπαραγωγούς. Αφορά ολόκληρο το σύστημα τιμολόγησης της ενέργειας σε Ευρώπη και Ασία.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σοβαρή αν εξεταστούν οι δευτερογενείς επιπτώσεις. Το ήλιο, που είναι απαραίτητο για προηγμένες βιομηχανικές εφαρμογές και για την παραγωγή ημιαγωγών, δεν υποκαθίσταται εύκολα. Το ίδιο ισχύει για τα λιπάσματα και το αλουμίνιο.

Μια παρατεταμένη διακοπή στη ροή αυτών των αγαθών δεν σημαίνει απλώς αύξηση τιμών. Σημαίνει καθυστερήσεις στην παραγωγή, διαταραχές στη γεωργία, υψηλότερο κόστος για τα τρόφιμα και πιθανή επιδείνωση της επισιτιστικής ασφάλειας σε ευάλωτες περιοχές του πλανήτη.

Με άλλα λόγια, η κρίση στο Ιράν δεν απειλεί μόνο τους λογαριασμούς ενέργειας των νοικοκυριών. Απειλεί την πραγματική οικονομία από το χωράφι μέχρι το εργοστάσιο και από τα «κέντρα δεδομένων» μέχρι το σούπερ μάρκετ.

Εδώ εντοπίζεται και η μεγάλη διαφορά της σημερινής εποχής σε σχέση με τις παλαιότερες ενεργειακές κρίσεις. Η παγκόσμια ανάπτυξη στηρίζεται πλέον ολοένα περισσότερο σε ενεργοβόρες ψηφιακές υποδομές. Η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, που παρουσιάζεται ως ο μεγάλος μοχλός παραγωγικότητας της επόμενης δεκαετίας, απαιτεί τεράστιες ποσότητες σταθερής ηλεκτρικής ενέργειας. Τα hyperscale data centers δεν είναι απλώς κέντρα δεδομένων.

Είναι μόνιμες ενεργειακές καταβόθρες. Αν το κόστος του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας παραμείνει υψηλό ή ασταθές, τότε η οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα δομικό όριο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που επενδύουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε αυτή τη νέα υποδομή, κινδυνεύουν να δουν το αναπτυξιακό τους αφήγημα να συναντά έναν ακριβό ενεργειακό τοίχο.

Από γεωπολιτική άποψη, η κρίση ανατρέπει επίσης την παραδοσιακή εικόνα για το ποιος κερδίζει και ποιος χάνει σε έναν πόλεμο. Δεν είναι βέβαιο ότι νικητής είναι εκείνος που επιτυγχάνει τα περισσότερα τακτικά πλήγματα. Σε πολλές περιπτώσεις, νικητής είναι εκείνος που κατορθώνει να επιβιώσει και να επιβάλει κόστος στους αντιπάλους του δυσανάλογο προς τη δική του ισχύ.

Υπό αυτή την έννοια, το Ιράν, παρά τις τεράστιες στρατιωτικές και πολιτικές πιέσεις, φαίνεται να αποδεικνύει ότι μια περιφερειακή δύναμη με ασύμμετρα μέσα μπορεί να κρατήσει όμηρο την παγκόσμια οικονομία. Φθηνά drones, πύραυλοι, απειλή ναρκοθέτησης και στραγγαλισμός ενός θαλάσσιου περάσματος αρκούν για να επηρεάσουν τις αγορές, τη διπλωματία και τις πολιτικές αποφάσεις σε Ουάσιγκτον, Βρυξέλλες και Πεκίνο.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, μοιάζει να επωφελείται σχεδόν καθαρά. Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου ενισχύουν τα έσοδά της, ενώ η Δύση αναγκάζεται να αναθεωρεί ή να χαλαρώνει ορισμένες πιέσεις υπό το βάρος της ενεργειακής ανασφάλειας. Η Κίνα επίσης βρίσκεται σε μια ιδιότυπα πλεονεκτική θέση. Αν και μεγάλος εισαγωγέας ενέργειας, έχει επενδύσει σε ενεργειακή διαφοροποίηση, σε άνθρακα, σε ανανεώσιμες πηγές.

Αντίθετα, η Ευρώπη μοιάζει να βρίσκεται ξανά στην πιο αδύναμη θέση. Ήδη τραυματισμένη από την προηγούμενη ενεργειακή αναταραχή μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, αντιμετωπίζει τώρα τον κίνδυνο μιας δεύτερης μεγάλης ενεργειακής κρίσης. Με περιορισμένο LNG από το Κατάρ, με χαμηλά αποθέματα φυσικού αερίου και με τη βαριά βιομηχανία να λειτουργεί οριακά, η ήπειρος κινδυνεύει να δει το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας να μετατρέπεται σε μόνιμο μειονέκτημα ανταγωνιστικότητας. Και το σοκ δεν είναι μόνο οικονομικό.

Η προοπτική πυραυλικών δυνατοτήτων μεγάλου βεληνεκούς από το Ιράν μετατρέπει τη Μέση Ανατολή από μακρινή κρίση σε άμεσο στρατηγικό πρόβλημα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Το Ηνωμένο Βασίλειο εμφανίζεται ως ίσως ο μεγαλύτερος χαμένος μεταξύ των μεγάλων οικονομιών. Η υψηλή του εξάρτηση από το εισαγόμενο φυσικό αέριο, η ευαισθησία του χρηματοπιστωτικού του συστήματος στο κόστος δανεισμού και η ήδη πιεσμένη αγορά κατοικίας το καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτο σε ένα νέο στασιμοπληθωριστικό σοκ.

Οι αυξανόμενες αποδόσεις των ομολόγων, η αναταραχή στα στεγαστικά προϊόντα και η πίεση στα νοικοκυριά συνθέτουν μια εικόνα όπου η ενεργειακή γεωπολιτική μεταφέρεται άμεσα στην κοινωνική και πολιτική σταθερότητα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν, βεβαίως, ένα σημαντικό πλεονέκτημα: μεγαλύτερη ενεργειακή αυτάρκεια και ιδιότητα εξαγωγέα LNG. Όμως και αυτό το πλεονέκτημα είναι σχετικό. Η αμερικανική οικονομία εισάγει τεράστιο όγκο μεταποιημένων αγαθών των οποίων το κόστος εμπεριέχει ενέργεια που καταναλώθηκε στην Ασία και στην Ευρώπη.

Όταν ανεβαίνει το ενεργειακό κόστος στους εμπορικούς εταίρους των ΗΠΑ, ο πληθωρισμός επανεισάγεται στην αμερικανική αγορά μέσα από τα προϊόντα. Το ίδιο ισχύει και για τα τρόφιμα, καθώς η αμερικανική γεωργία παραμένει βαθιά εξαρτημένη από καύσιμα και λιπάσματα. Συνεπώς, η ιδέα ότι η Αμερική μπορεί να μείνει προστατευμένη πίσω από την ενεργειακή της ανεξαρτησία είναι εν μέρει σε αμφισβήτηση, παρόλο τα επί πλέον έσοδα που λαμβάνει από την πώληση σε υψηλότερη τιμή.

Το βαθύτερο δίδαγμα αυτής της κρίσης είναι ίσως το πιο ανησυχητικό. Στον σύγχρονο κόσμο, η αγορά είναι συχνά πιο ευαίσθητος στόχος από οποιαδήποτε στρατιωτική βάση. Όποιος μπορεί να διαταράξει την ενέργεια, τη ναυσιπλοΐα, τα ασφάλιστρα, τα logistics και τις προσδοκίες των επενδυτών, μπορεί να λυγίσει ακόμη και υπερδυνάμεις χωρίς να τις νικήσει συμβατικά στο πεδίο. Παράλληλα, η παλιά βεβαιότητα ότι η γεωγραφική απόσταση προσφέρει ασφάλεια καταρρέει. Η Ευρώπη το ανακαλύπτει, η Ασία το γνωρίζει ήδη, και οι αγορές αρχίζουν να το τιμολογούν με καθυστέρηση.

Ίσως υπάρξει μια συμφωνία που θα προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση στις αγορές. Όμως ακόμη και τότε, οι υποδομές δεν αποκαθίστανται με μια υπογραφή, οι γεωτρήσεις δεν επανέρχονται άμεσα, οι τουρμπίνες δεν επισκευάζονται σε ένα βράδυ και τα θαλάσσια περάσματα δεν καθαρίζουν αμέσως από τον φόβο. Η ειρήνη μπορεί να ανακουφίζει το χρηματιστήριο, αλλά ο φυσικός κόσμος υπακούει σε άλλους ρυθμούς. Και αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο μήνυμα του πολέμου στο Ιράν: στη νέα εποχή η νίκη δεν θα κρίνεται μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά στις αλυσίδες εφοδιασμού, στα δίκτυα ενέργειας και στην αντοχή των κοινωνιών απέναντι στη σπανιότητα.

Γεννάται το μεγάλο ερώτημα ποιος θα  προστατεύσει την παγκόσμια οικονομία ώστε να λειτουργεί, ώστε ο κόσμος να τρέφεται, να εμπορεύεται, και να επιβιώνει. Τα κράτη θα πρέπει να σκέφτονται πιο στρατηγικά, ώστε να αποτρέψουν μια συστημική οικονομική κατάρρευση που θα μπορούσε να προκύψει από τέτοια καθεστώτα. Οι σύμμαχοι οφείλουν να συντονιστούν, να διασφαλίσουν την ελευθερία ναυσιπλοΐας στα στενά του ορμούζ, να τα θέσουν υπό διεθνή εποπτεία και να στείλουν ένα σαφές μήνυμα σε άλλες αλαζονικές ηγεσίες με αναθεωρητικές φιλοδοξίες, οι οποίες επιδιώκουν την αναβίωση παλαιών αυτοκρατοριών. Η σύγκρουση, τελικά, δεν είναι απλώς γεωπολιτική αλλά πολιτισμική: μια αντιπαράθεση μεταξύ δημοκρατικών και αυταρχικών καθεστώτων. Όταν ένας ανταγωνιστής δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί στο πεδίο όπου υπερέχει, θα πρέπει να περιορίζονται τα ίδια τα μέσα που του προσδίδουν ισχύ.

Το μόνο σίγουρο είναι  ότι δεν θα είμαστε ποτέ ξανά όμηροι των εκβιασμών των στενών από αλαζονικές  ηγεσίες. Θα  αναπτυχθούν νέοι αγωγοί, νέες διαδρομές μέσα από ασφαλείς περιοχές,  που θα παρακάμπτου τα στενά, παρόλο που  θα πάρει χρόνια. Θα διασφαλιστεί ότι το μέλλον της παγκόσμιας ενέργειας δεν θα διαμορφωθεί από αυταρχικά καθεστώτα.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη 

Το Ιράν έγινε ένα από τα πεδία δοκιμής της. Εφόσον το Ιράν ήταν ήδη απομονωμένο από τα δυτικά χρηματοπιστωτικά δίκτυα, το Πεκίνο άρχισε να αγοράζει μεγάλες ποσότητες ιρανικού πετρελαίου σε χαμηλές τιμές, πληρώνοντας σε κινεζικό νόμισμα αντί για δολάρια. Αυτό δεν ήταν απλώς εμπόριο, ήταν ένα πείραμα με στόχο τη μείωση της κυριαρχίας του δολαρίου.

Οι ιρανικοί πύραυλοι πλέον καθοδηγούνται από κινεζικούς δορυφόρους. Η Κίνα απέστειλε χημικά καύσιμα πυραύλων, συστήματα ακριβείας καθοδήγησης και άλλα εξαρτήματα. Μέχρι τη στιγμή που ξέσπασε ο πόλεμος, το Ιράν διέθετε 2.000 βαλλιστικούς πυραύλους, το μεγαλύτερο οπλοστάσιο σε όλη τη Μέση Ανατολή, χτισμένο πάνω σε κινεζικές γραμμές εφοδιασμού και καθοδηγούμενο από κινεζικούς δορυφόρους.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήδη κατέχουν αποφασιστική επιρροή σε αρκετές από τις πιο κρίσιμες εμπορικές οδούς του πλανήτη  όπως το Στενό της Μαλάκκας, τη Διώρυγα του Σουέζ και τη Διώρυγα του Παναμά. Εάν αποκτήσουν αντίστοιχη επιρροή και στο Στενό του Ορμούζ, οι ενεργειακές «αρτηρίες» που τροφοδοτούν την κινεζική οικονομία θα διέρχονται από ύδατα προστατευόμενα πρακτικά από μία και μόνη ναυτική δύναμη.

Η πρακτική χρήση ναρκών, drones και πυραύλων στη θαλάσσια περιοχή του Περσικού Κόλπου, αυξάνει την αβεβαιότητα στις θαλάσσιες μεταφορές και απαιτεί δαπανηρές επιχειρήσεις εξουδετέρωσης (π.χ. μη επανδρωμένα υποβρύχια οχήματα, ναυτικές ομάδες εκκαθάρισης). Εφόσον μεγάλες εγκαταστάσεις (π.χ. το νησί Kharg) υποστούν ζημιές, η προσφορά πετρελαίου μειώνεται δραματικά και οι παγκόσμιες τιμές αντιδρούν, με απτές επιδράσεις στο κόστος δανεισμού, στις αποτιμήσεις περιουσιακών στοιχείων και στην εμπιστοσύνη των αγορών. Ο παρακάτω μηχανισμός ήδη εξελίσσεται διαταράσσοντας την παγκόσμια οικονομία.

1. Μείωση προσφοράς ενέργειας αυξάνει την τιμή της ενέργειας. Μια διακοπή ή μείωση εξαγωγών (π.χ. από πληγές στις εγκαταστάσεις ή κλείσιμο του Ορμούζ) αυξάνει τη διεθνή τιμή πετρελαίου καθώς το από το στενό Ορμούζ διέρχεται περίπου 20–25% των θαλάσσιων ροών πετρελαίου.

2. Η αύξηση κόστους ενέργειας αυξάνει κόστος μεταφοράς & παραγωγής. Αυτό διοχετεύεται κατά μήκος της εφοδιαστικής αλυσίδας: ασφάλιστρα, εναλλακτικές διαδρομές, προσαρμογή στόλων/δρομολογίων, και συναφείς επανεκτιμήσεις κόστους.

3. Η εμφάνιση προσδοκιών πληθωρισμού επηρεάζει την νομισματική πολιτική. Οι κεντρικές τράπεζες αντιδρούν σε αυξανόμενες προσδοκίες πληθωρισμού (ή σε πραγματική άνοδο τιμών) με αύξηση επιτοκίων για να μειωθεί η ρευστότητα και η ζήτηση. Αυτό με τη σειρά του μεταβάλλει αποδόσεις ομολόγων και αποτιμήσεις κινδύνου.

4. Απότομη μεταβολή αποδόσεων επηρεάζει τις χρηματοπιστωτικές αποτιμήσεις. Αύξηση αποδόσεων οδηγεί σε υποχώρηση τιμών ομολόγων και μείωση των μετοχικών αποτιμήσεων, πλήττοντας συνταξιοδοτικά ταμεία, τραπεζικό σύστημα και νοικοκυριά που έχουν χρέος.

5. Κίνδυνος κοινωνικοπολιτικής έντασης. Οι οικονομικές αντιξοότητες μπορούν να δημιουργήσουν πολιτικό κόστος για κυβερνήσεις (ανάπτυξη, απασχόληση, κόστη ενέργειας), εντείνοντας την αβεβαιότητα και τις πολιτικές αντιδράσεις.

Αυτή η αλυσίδα μετάδοσης, από ένα τοπικό πλήγμα σε ένα στενό μέχρι την παγκόσμια νομισματική/χρηματοπιστωτική επίπτωση, είναι το κλειδί του εγχειρήματος στον πόλεμο του Ιράν.

Ο συνασπισμός ΗΠΑ – Ισραήλ επιδιώκει να επιβάλει την κυριαρχία του με αιφνιδιαστικές «αποκεφαλιστικές» επιδρομές, εκμετάλλευση υπεροχής στις πληροφορίες και στόχευση των δομών διοίκησης του αντιπάλου. Αντίθετα, η στρατηγική της Τεχεράνης αποσκοπεί κυρίως στο να αποφύγει την ολική καταστροφή καθώς μετατρέπει τη σύγκρουση σε μια παρατεταμένη, περιφερειακή αντιπαράθεση. Η ιρανική ηγεσία δεν επιδιώκει απαραίτητα μια γρήγορη, συμβατική νίκη στο πεδίο της μάχης. Προτιμά να δημιουργήσει τέτοιες συνθήκες που οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν θα μπορούν να πετύχουν σαφή και οριστικά αποτελέσματα χωρίς δυσβάστακτο κόστος.

Την τελευταία δεκαετία το Ιράν έχτισε ένα πολυεπίπεδο πλαίσιο άμυνας που εξισορροπεί τα τεχνολογικά πλεονεκτήματα των αντιπάλων, δημιουργώντας υπόγειες εγκαταστάσεις και κρυφές βάσεις, αποκεντρωμένη διοίκηση που επιτρέπει αυτονομη δράση, εκτεταμένη χρήση πυραύλων και μη επανδρωμένων μέσων, καθώς και ένα δίκτυο περιφερειακών συμμάχων και proxies. Στόχος αυτού του συνόλου μέτρων είναι να διατηρηθεί η δυνατότητα αντεπιθέσεων ακόμα και υπό συνεχή πίεση και, ταυτόχρονα, να επιβληθούν οικονομικά, στρατιωτικά και πολιτικά κόστη στον αντίπαλο. Το τελικό αποτέλεσμα είναι να καταστήσει οποιαδήποτε σύγκρουση μακρόχρονη, δαπανηρή και γεωπολιτικά ταραχώδη με συνέπειες για όλους.

Το Ιράν διασπά την δύναμη πυρός των αντιπάλων του, αναγκάζοντας τις  ΗΠΑ και το Ισραήλ  να προστατεύουν βάσεις, αγωγούς, τερματικούς σταθμούς και ναυτικές οδούς, μειώνοντας  την ικανότητά τους να εφαρμόσουν γρήγορη, και συγκεντρωμένη πίεση και αποτρέπει τυχόν εισβολή εναντίον του.

Το Ιράν υπολογίζει ότι με το κλείσιμο του στενού του Ορμούζ,  μπορεί να επιφέρει υψηλή μεταβλητότητα στις τιμές ενέργειας και παγκόσμια οικονομική αναταραχή. Η αίσθηση ότι η κρίση κοστίζει στον καταναλωτή και στην πολιτική σταθερότητα των χωρών διαμορφώνει πολιτικούς περιορισμούς στην κλιμάκωση. Αποσκοπεί στην υπονόμευση της οικονομικής ανθεκτικότητας των περιφερειακών αντιπάλων και στην εξαγωγή παγκόσμιας οικονομικής κρίσης μέσω της υπονόμευσης της ροής ενέργειας από έναν κρίσιμο στενό.

Με στοχευμένη πληροφοριακή και διπλωματική δραστηριότητα, το Ιράν επιδιώκει να σπρώξει γειτονικές χώρες στην ουδετερότητα, ώστε να δημιουργήσει ρωγμές στη Δύση και να αποτρέψει μελλοντικές συμμαχίες εναντίον του.

Εάν οι ΗΠΑ εισβάλουν στο το νησί Kharg από όπου εξάγεται πάνω από το 90% της ενέργειας τού Ιράν, τότε οι ΗΠΑ θα ελέγχουν την εισροή χρημάτων στο Ιράν. Εάν το καθεστώς του Ιράν καταρρεύσει ή οι εξαγωγές του πετρελαίου αποδυναμωθούν μόνιμα, η Κίνα χάνει έναν από τους κεντρικούς πυλώνες αυτής της στρατηγικής και το δολάριο παραμένει η ραχοκοκαλιά του παγκόσμιου ενεργειακού εμπορίου. Η οικονομία της Κίνας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενη ενέργεια και από θαλάσσιες αρτηρίες. Υπάρχει μια πραγματικότητα που κάθε στρατηγιστής στο Πεκίνο κατανοεί: οι ωκεανοί του κόσμου εξακολουθούν να να παραμένουν ελεύθεροι ναυσιπλοΐας για όλους, καθώς κυριαρχούνται από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ. Σε οποιαδήποτε παγκόσμια κρίση, ο έλεγχος των θαλάσσιων διαύλων, μπορεί να καθορίσει αν ολόκληρες οικονομίες θα αναπτυχθούν ή θα συρρικνωθούν.

Αυτά που διακυβεύονται στο Ιράν δεν είναι απλώς άμεσες γεωπολιτικές νίκες ή ήττες αλλά  είναι ο τρόπος με τον οποίο θα διαμορφωθούν οι παγκόσμιες δομές ενέργειας, χρηματοοικονομικής εξάρτησης και θαλασσοκρατίας για μια ολόκληρη γενιά. Επομένως, οι αεροπορικές επιδρομές, οι κυρώσεις, οι διαταραχές στις αγορές  πετρελαίου είναι επίσης κομμάτια ενός πολύ μεγαλύτερου στρατηγικού παιχνιδιού, το οποίο μπορεί να καθορίσει την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων για πολλά χρόνια.

Από την άλλη πλευρά η Κίνα όπλισε το Ιράν. Το Ιράν εξαντλεί τους πόρους των ΗΠΑ και η Κίνα δεν έχει χάσει ούτε έναν στρατιώτη. Ενώ οι ΗΠΑ «καίγονται» χρησιμοποιώντας αναχαιτιστές στη Μέση Ανατολή, η Κίνα παρακολουθεί με ενδιαφέρον γιατί κάθε ρουκέτα που οι ΗΠΑ εκτοξεύουν εκεί είναι μία ρουκέτα λιγότερη διαθέσιμη για την άμυνα της Ταϊβάν. Αυτό ήταν εξαρχής το σχέδιο του Πεκίνου. Το Ιράν φτιάχνει 100 πυραύλους το μήνα, ενώ οι ΗΠΑ κατασκευάζουν μόνο 6 αναχαιτιστές. Κάθε ιρανικός πύραυλος κοστίζει περίπου 500.000 δολάρια, αλλά κάθε αμερικανικός αναχαιτιστής κοστίζει κάποια εκατομμύρια δολάρια. Σε μόλις 15 ημέρες, οι ΗΠΑ είχαν καταναλώσει αναχαιτιστές που θα χρειαστούν χρόνια για να αντικατασταθούν.

Αυτό που βλέπουμε τώρα δεν είναι χάος αλλά τα αρχικά στάδια μιας πολύ μεγαλύτερης στρατηγικής μετατόπισης. Μιας αλλαγής που μπορεί να ορίσει την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων για τα επόμενα πενήντα χρόνια.

Η μεγαλύτερη απειλή για ένα κράτος δεν προέρχεται απαραίτητα από τον αντίπαλο στο πεδίο της μάχης, αλλά από το δημοσιονομικό βάρος που θα ακολουθήσει. Η νίκη χάνει κάθε αξία αν οδηγήσει σε κατάρρευση των δημόσιων οικονομικών. Ο πόλεμος είναι ριψοκίνδυνος και διαβρωτικός· μπορεί να διαλύσει την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται. Κάθε τακτική επιλογή στο μέτωπο είναι, στην ουσία, μια επιλογή για τη δημοσιονομική βιωσιμότητα του έθνους. Μια λανθασμένη εκτίμηση δεν στερεί μόνο ζωές, αλλά θέτει σε κίνδυνο την ίδια τη λειτουργία του κράτους.

Τα κράτη που αντιλήφθηκαν τον πόλεμο ως οικονομικό εργαλείο,  κάτι που πρέπει να χρησιμοποιείται σπανίως και στρατηγικά, κατάφεραν και επιβίωσαν περισσότερο. Η δύναμη ενός κράτους δεν προέρχεται μόνο από τον στρατό του αλλά και από την οικονομική του ανθεκτικότητα δηλαδή την ικανότητά του να απορροφά σοκ, να ανακάμπτει και να συνεχίζει να λειτουργεί. Τα κράτη δεν αποτυγχάνουν επειδή χάνουν μάχες. Αποτυγχάνουν επειδή εξαντλούν το κεφάλαιο που τα διατηρεί συνεκτικά, γεμάτα αυτοπεποίθηση και λειτουργικά.

Ο ηγέτης που διαφυλάσσει τους πόρους είναι σοφότερος από τον ηγέτη που κατακτά πόλεις. Ο ηγέτης που νικά χωρίς να πολεμήσει είναι σοφότερος από εκείνον που καταστρέφει στρατούς. Έτσι στον πόλεμο στο Ιράν, η δύναμη δεν μετριέται από το πόσο δυνατά πλήττεις, αλλά από το πόσο μπορείς να αντέξεις οικονομικά να πλήττεις.

Δεδομένης της τρέχουσας ενεργειακής ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, μια απότομη άνοδος των τιμών και ένα πετρελαϊκό σοκ φαίνεται πιο εύκολο να αντιμετωπιστεί από τις ΗΠΑ (διαχείριση εγχώριας πληθωριστικής πίεσης) παρά από την Κίνα (που δεν διαθέτει τόσο ισχυρά αποθέματα και μπορεί να «στερηθεί» τις ποσότητες φθηνού πετρελαίου από Βενεζουέλα και Ιράν). Αυτό καθιστά ένα παρατεταμένο εμπάργκο του Στενού του Ορμούζ όχι και τόσο καταστροφικό για τις ΗΠΑ. Ίσως οι ΗΠΑ δεν βιάζονται να ανοίξει ξανά το Ορμούζ, αν η τρέχουσα κατάσταση στραγγαλίζει τη βιομηχανική βάση της Κίνας. Πολλά θα εξαρτηθούν από τις ήδη διεξαγόμενες συζητήσεις και την επικείμενη συνάντηση των προέδρων των ΗΠΑ και της Κίνας και πως θα μειωθούν τα εμπορικά υπερπλεονάσματα της Κίνας ($1,2 τρις το 2025) που αποτελούν συστημικό κίνδυνο για την παγκόσμια βιομηχανία.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι Οικονομολόγος και Αναπληρωτής Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Γι’ αυτό το τι θα συμβεί «την επόμενη ημέρα» στο Ιράν δεν είναι ένα μόνο διπλωματικό ή στρατιωτικό ζήτημα αλλά είναι θέμα προσφοράς ενέργειας, οικονομικής σταθερότητας και διεθνούς ισορροπίας δυνάμεων.

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Το Ιράν βρίσκεται ανάμεσα στις χώρες (3η χώρα) με τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο. Οι εκτιμήσεις δείχνουν αποθέματα της τάξης των εκατοντάδων δισεκατομμυρίων βαρελιών, καθιστώντας το έναν κρίσιμο «παίκτη» στην προσφορά συμβατικών υδρογονανθράκων.

Αυτό σημαίνει ότι, εάν η χώρα επανέλθει σε κανονικούς ρυθμούς εξαγωγών και οι διεθνείς κυρώσεις χαλαρώσουν, στην αγορά μπορεί να προστεθούν μερικά εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα (εκτιμήσεις κυμαίνονται σε ευρύ εύρος, συνήθως 1–3+ εκατ. βαρ./ημέρα, ανάλογα με το σενάριο και το βαθμό επανένταξης).

Το προφανές ωφέλιμο αποτέλεσμα τέτοιας προσφοράς θα ήταν πτωτική τάση στις ενεργειακές τιμές: φθηνότερη βενζίνη, μικρότερο κόστος θέρμανσης, φθηνότερα μεταφορικά και, συνακόλουθα, μικρότερες κόστος στην παραγωγή των τροφίμων και των υπηρεσιών.

Για νοικοκυριά με σταθερό εισόδημα και για επιχειρήσεις με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση, τέτοια «αναπνοή» στην τιμή της ενέργειας μεταφράζεται άμεσα σε αύξηση ρευστότητας και ανακούφιση. Τα μακροοικονομικά αποτελέσματα θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν χαμηλότερο δομικό πληθωρισμό και βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου χωρών-εισαγωγέων.

Όμως η μετάβαση από την πολιτική κρίση στην οικονομική «κανονικότητα» δεν είναι άμεση ούτε δεδομένη. Υπάρχουν τρεις μεγάλες προκλήσεις που καθορίζουν το ρυθμό και το εύρος της ενδεχόμενης επανένταξης του Ιράν στο διεθνές οικονομικό περιβάλλον:

1) Νομικές ρυθμίσεις και επενδύσεις. Η επανασύνδεση του ιρανικού πετρελαίου με τις ευρωπαϊκές και αμερικανικές αγορές απαιτεί άρση (ή επαναπροσδιορισμό) νομικών περιορισμών, συμφωνίες για πυρηνικά και εγγυήσεις συμμόρφωσης, καθώς και δέσμευση τραπεζών και ασφαλιστικών εταιρειών να λειτουργήσουν ξανά για συναλλαγές που κάποτε θεωρούνταν «αδιανόητες». Η εμπιστοσύνη των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και των ασφαλιστικών εταιρειών δεν επανέρχεται με ένα νόμο, αλλά χρειάζεται χρόνος, νομικά πλαίσια και διαφανείς εγγυήσεις. Παράλληλα, πολλά σημεία του ενεργειακού συστήματος του Ιράν — από πεδία άντλησης μέχρι τερματικούς σταθμούς εξαγωγών και διυλιστήρια — έχουν υποστεί χρόνια υποεπενδύσεων και τεχνολογικής φθοράς. Η ανανέωση υποδομών απαιτεί «δισεκατομμύρια» σε κεφάλαια και τεχνολογίες που συχνά προέρχονται από δυτικές εταιρείες και για να συμβεί κάτι τέτοιο χρειάζεται πολιτική σταθερότητα και νομική εγγύηση.

2) Γεωστρατηγική αντιπαράθεση και θαλάσσιοι οδοί. Η σημασία του Περσικού Κόλπου και, ειδικά, του Στενού του Ορμούζ ως διαδρόμου για μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου (περίπου 20%)  παραμένει κρίσιμη. Οποιαδήποτε μακράς διάρκειας αβεβαιότητα στην περιοχή αυξάνει τα ασφάλιστρα, τις τιμές και τη τάση επανδρομολόγησης φορτίων σε μακρύτερες και ακριβότερες διαδρομές. Η στρατιωτική ασφάλεια των θαλάσσιων λωρίδων, επομένως, γίνεται πολιτικο-οικονομική παράμετρος: η παρουσία Δυνάμεων (και ιδίως η διασφάλιση από ναυτικές συμμαχίες) θα επηρεάσει το πόσο γρήγορα και με ποιο κόστος οι αγορές θα αποδεχθούν ιρανικές προμήθειες.

3) Θεσμική σταθερότητα και πολιτική μετάβαση. Το ισχυρό αλλά αστάθμητο «στοίχημα» των διεθνών πόρων είναι ότι ένα νέο, πιο «συνεργάσιμο» πολιτικό σχήμα στην Τεχεράνη θα μπορούσε να οδηγήσει σε ομαλή επανένταξη.  Αλλά αυτή η μετάβαση είναι εξαιρετικά ριψοκίνδυνη. Ιστορικά παραδείγματα (όπως η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης) δείχνουν ότι η αλλαγή από τη «μια μέρα στην άλλη» δεν εγγυάται ομοιογενή ή γρήγορη σταθεροποίηση σε κάθε περιφέρεια. Το νέο καθεστώς μπορεί να πάρει τη μορφή ενός περισσότερο προσανατολισμένου προς την αγορά και τις διεθνείς επενδύσεις κράτους, όπως έγινε σε ορισμένες ασιατικές χώρες ή, αντιθέτως, να εγκλωβιστεί σε εσωτερικές συγκρούσεις και περιφερειακές εντάσεις που θα κρατήσουν τις αγορές μακριά. Υπάρχουν πολλά πιθανά σενάρια για την «επόμενη ημέρα»:

A. Βέλτιστο (σταθερή μεταρρυθμιστική πορεία). Εάν σχηματιστεί ένα σχετικά σταθερό μεταβατικό σχήμα, με σαφείς εγγυήσεις για πυρηνικό έλεγχο και νομικές δεσμεύσεις προς διεθνείς επενδυτές, τότε σε βάθος 2–5 ετών μπορούν να αρχίσουν να ρέουν σημαντικά φορτία προς τις διεθνείς αγορές με άμεσο όφελος για τους καταναλωτές και θετική επίδραση στην παγκόσμια οικονομία. Η Κίνα θα απωλέσει την πρόσβαση σε φθηνό πετρέλαιο μετά την απώλεια του φθηνού πετρελαίου της Βενεζουέλας και δεν θα μπορεί να παράγει με χαμηλό κόστος και να εξάγει  προϊόντα κάτω του κόστους και να απειλεί με συστημική εξαφάνιση πολλών βιομηχανικών κλάδων σε όλο τον κόσμο λόγω αθέμιτου ανταγωνισμού. Επίσης η Ρωσία δεν θα μπορεί με τις υψηλές τιμές του πετρελαίου να χρηματοδοτεί την εισβολή στην Ουκρανία. Αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες υποδομών, κατασκευών και τεχνολογίας θα μπορούσαν να αναλάβουν έργα, δημιουργώντας θέσεις εργασίας και εισοδήματα.

B. Ενδιάμεσο (θολό, βραδείας αποκατάστασης). Μια παρατεταμένη περίοδος αβεβαιότητας με μερική χαλάρωση κυρώσεων και επιλεκτική επανένταξη (μέσω τρίτων χρηματοδοτών και αγοραστών) πιθανότατα θα δοκιμάσει τις τιμές, με ρηχές μειώσεις και υψηλότερη μεταβλητότητα, ενώ οι μεγάλες ξένες επενδύσεις θα αργήσουν. Η αγορά θα αντιμετωπίζει υψηλότερα ασφάλιστρα και δισταγμό τραπεζών/ασφαλιστών.

Γ. Χειρότερο (ανεξέλεγκτη αστάθεια). Αν η μετάβαση συνοδευθεί από εσωτερική ένοπλη σύγκρουση ή εκτεταμένο εξωτερικό μπλοκάρισμα ροών, τότε οι τιμές μπορούν να εκτοξευθούν βραχυπρόθεσμα. Οι επιπτώσεις σε οικονομίες υψηλής εξάρτησης από εισαγόμενο πετρέλαιο θα είναι σοβαρές. Επιπλέον, οι γεωπολιτικοί «κερδισμένοι» όπως η Ρωσία (που θέλει υψηλές τιμές) ή η Κίνα (που έχει πρόσβαση σε φτηνό αργό) θα αναπροσαρμόσουν στρατηγικές, και το παγκόσμιο σύστημα θα αντιμετωπίσει αυξημένο ρίσκο.

Η «επόμενη ημέρα» στο Ιράν μπορεί να ερμηνευθεί ως ευκαιρία ή ως παγκόσμια πρόκληση, ανάλογα με το πώς θα σχεδιαστούν και θα υλοποιηθούν η πολιτική, η οικονομική και η στρατιωτική διαχείριση της νέας κατάστασης. Αν η μετάβαση προσφέρει σταθερότητα, οι συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία θα είναι καθοριστικές, από μείωση του κόστους ενέργειας μέχρι ευκαιρίες επενδύσεων. Αντιθέτως, αν επικρατήσει διάχυτη αστάθεια, οι επιπτώσεις θα είναι πολύ δυσμενείς και θα επηρεάσουν βαθιά τις ενεργειακές, χρηματοπιστωτικές και κοινωνικές δομές πολλών χωρών. Η κρίσιμη παράμετρος είναι η θεσμική σταθερότητα  και αυτή εξαρτάται εξίσου από εσωτερικές πολιτικές επιλογές όσο και από διεθνείς αποφάσεις για εμπιστοσύνη και συνεργασία.

Επί πλέον όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή αντιπροσωπεύουν μια συστημική μετατόπιση στη διεθνή τάξη. Η επίμονη προσπάθεια του Ιράν να αναβιώσει την χαμένη αυτοκρατορική του επιρροή στην Μέση Ανατολή μέσω στρατιωτικών εξοπλισμών επί σχεδόν 50 χρόνια αποδείχθηκε μια λάθος στρατηγική για την χώρα. Μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο όλες αυτές οι προσπάθειες χάθηκαν.  Η προβολή σύγχρονης ισχύος δεν αφορά την ιδεολογία του κάθε καθεστώτος, αλλά  αφορά τις συμμαχίες, την αλυσίδα εφοδιασμού, την τεχνολογία και την ταχύτητα. Οι ΗΠΑ δείχνουν ότι ακόμη και αν ενεργοποιηθεί μόνο ένα μέρος της στρατιωτικής ισχύος τους, το μήνυμα γίνεται σαφές και στην παγκόσμια πολιτική οι επιδείξεις δύναμης έχουν σημασία. Το μήνυμα αφορά και τις άλλες αναθεωρητικές χώρες που υπέρ εξοπλίζονται, εις βάρος της ευημερίας των λαών τους, για να αναβιώσουν τις αυτοκρατορικές τους βλέψεις με επόμενο αποδέκτη την Τουρκία.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι Οικονομολόγος και Αναπληρωτής Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη και της Ιωάννας Ατσαλάκη

Στοχεύει στην ηγετική θέση της Κίνας στην εκμετάλλευση του βαθύ πυθμένα των θαλασσών, στην παρουσία και επιρροή στην Αρκτική και στην κυριαρχία στο διάστημα. Επιπλέον, επιδιώκει την προώθηση ενός νέου διαδικτυακού πρωτοκόλλου που θα διευκολύνει τον κρατικό έλεγχο του ίντερνετ, καθώς και τη δημιουργία και λειτουργία ενός παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού πλαισίου για να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ και το δολάριο.

Για να πετύχει αυτούς τους στόχους, η Κίνα επένδυσε συστηματικά και σε ορισμένες περιπτώσεις επί δεκαετίες, συγκεντρώνοντας σημαντικού ύψους δημόσιους και ιδιωτικούς πόρους, αναπτύσσοντας εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, επιδιώκοντας την επιρροή στα υπάρχοντα διεθνή όργανα και, όπου χρειάστηκε, δημιουργώντας νέους θεσμούς. Το πιο κρίσιμο όμως είναι η μακροχρόνια επιμονή. Η Κίνα περιμένει την κατάλληλη στιγμή, προσαρμόζει τις τακτικές της και κεφαλαιοποιεί κάθε ευκαιρία ώστε να προχωρά βήμα-βήμα προς την εκπλήρωση του σχεδίου της.

Οι κινήσεις της Κίνας στην Αρκτική αποτελούν μόνο την πιο εμφανή πλευρά ενός πολύ ευρύτερου, δομημένου σχεδίου. Από τη δεκαετία του 1950 οι κινεζικές ηγεσίες σκέφτονταν και σχεδίαζαν τον ανταγωνισμό γύρω από τα πραγματικά και συμβολικά «σύνορα» της παγκόσμιας επιρροής, δηλαδή τις βαθιές θάλασσες, τους πόλους, το διάστημα και τις «σφαίρες ισχύος και ιδεολογίας», έννοιες που σήμερα περιλαμβάνουν επίσης τον κυβερνοχώρο, την τεχνητή νοημοσύνη και το διεθνές χρηματοπιστωτικό πλαίσιο.

Αυτοί οι τομείς συγκροτούν τα κρίσιμα θεμέλια της παγκόσμιας ισχύος, οπότε όποιος ελέγχει αυτές τις σφαίρες καθορίζει την πρόσβαση σε ζωτικούς πόρους, το σχήμα και την κατεύθυνση του διαδικτύου, τα προνόμια που συνοδεύουν την έκδοση του παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος και, τελικά, τη δυνατότητα προστασίας έναντι ενός φάσματος σύγχρονων απειλών ασφαλείας.

Όταν το κινεζικό φορτηγό πλοίο Istanbul Bridge  με 25,000 τόνους σε κοντέινερ από Ningbo της Κίνας προσέδεσε στο λιμάνι του Felixstowe της Αγγλίας τον Οκτωβρίου 2025, το πλοίο ολοκλήρωσε το πρώτο μεγάλου μεγέθους εμπορικό δρομολόγιο συνδέοντας την Κίνα με την Ευρώπη μέσω της Βορείου Θαλάσσιας Οδού (Northern Sea Route) στην Αρκτική, σε μόλις 20 μέρες, προσφέροντας σαφές λειτουργικό και συμβολικό μήνυμα για τις κινεζικές φιλοδοξίες στην Αρκτική. Ο χρόνος του ταξιδιού συγκρίνεται με τις 25 ημέρες που απαιτούνται με σιδηροδρομική σύνδεση μέσω του China–Europe Railway Express, τις 40 ημέρες μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και περίπου 50 ημέρες μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας.

Το περιστατικό εντάσσεται στη στρατηγική γραμμή της  Κίνας που περιλαμβάνει την προώθηση του «Πολικού Δρόμου του Μεταξιού» (Polar Silk Road), επενδύσεις σε υποδομές, διπλωματική διείσδυση σε πολικά φόρουμ και την ανάπτυξη διπλής χρήσης τεχνολογιών για να μετατραπεί η Αρκτική και γενικότερα τα «σύνορα» της διεθνούς τάξης, σε νέα βάθρα εξουσίας. Το κινεζικό λευκό βιβλίο για την Αρκτική του 2018 το θέτει πολύ καθαρά: το Πεκίνο επιδιώκει να «συμμετέχει και να συμβάλλει» στην ανάπτυξη των διαδρόμων και των πόρων της περιοχής παρόλο που δεν ανήκει στις αρκτικές χώρες. Οι 8 αρκτικές χώρες είναι: Ηνωμένες Πολιτείες, Καναδάς, Ισλανδία, Δανία, Νορβηγία, Σουηδία, Φινλανδία και Ρωσία οι οποίες συμμετέχουν το Arctic Council.

Ο θαλάσσιος βαθύ βυθός: Η Κίνα έχει ιδρύσει τουλάχιστον δώδεκα ερευνητικά κέντρα αφιερωμένα στη μελέτη του βαθύ ωκεανού και έχει συγκροτήσει τον μεγαλύτερο στόλο πολιτικών ερευνητικών σκαφών παγκοσμίως. Ο ωκεανός κρύβει ανεξερεύνητους και πολύτιμους πόρους και προκειμένου να τους αξιοποιήσει, έχει σχεδιάσει να κυριαρχήσει στις κρίσιμες τεχνολογίες πρόσβασης, χαρτογράφησης και εκμετάλλευσης του βυθού. Στον βαθύ βυθό δεν υπάρχουν χαραγμένοι δρόμοι,  οπότε δεν χρειάζεται η άδεια άλλων χωρών για να περάσουν, θέλουν η Κίνα να είναι αυτή που θα χαράξει και θα ελέγχει τους δρόμους του βυθού. Κινεζικές εταιρείες έχουν ήδη εξασφαλίσει πέντε συμβάσεις εξερεύνησης βυθού από την (International Seabed Authority) ISA, τις περισσότερες από οποιαδήποτε χώρα. Σύμφωνα με έκθεση του Carnegie Endowment, το 2023 η Κίνα προσπάθησε  να εμπόδισει την ISA να συζητήσει για την προστασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και να κάνει ένα προληπτικό πάγωμα στις άδειες εξόρυξης στις  βαθιές θάλασσες. Η Κίνα διαθέτει τεχνολογία για προσέγγιση του βαθέως βυθού οπότε βιάζεται να εξορύξει, και θα μπορούσε να έχει προβάδισμα στις εξορύξεις στην Γροιλανδία.

Η  Αρκτική: Όπως και ο βυθός της θάλασσας, έτσι και η Αρκτική διαθέτει πλούσιους φυσικούς πόρους.  Εκτιμάται ότι περιέχει περίπου 13% των παγκοσμίων ανεξερεύνητων αποθεμάτων πετρελαίου, 30% του ανεξερεύνητου φυσικού αερίου και σημαντικά αποθέματα σπάνιων γαιών. Η Κίνα θέλει να παίζει μεγαλύτερο ρόλο στη λήψη αποφάσεων για την Αρκτική, ισχυριζόμενη ότι η κλιματική αλλαγή μετατρέπει την περιοχή σε παγκόσμιο κοινό αγαθό και επειδή οι κινεζικές εταιρείες είναι κρίσιμες για τη ναυτιλία και την ενέργεια πρέπει να έχει λόγο σε ότι γίνεται στην Αρκτική και ας μην συνορεύει με την Αρκτική.

Ενώ πολλές δημοκρατικές χώρες  έκλεισαν τις πόρτες τους σε νέες κινεζικές επενδύσεις στην Αρκτική, η Ρωσία επέλεξε να ανοίξει τις δικές της. Από το 2018, η Κίνα και Ρωσία εδραίωσαν θεσμικά διαύλους διαβούλευσης για θέματα της Αρκτικής, και η συνεργασία τους ενισχύθηκε σημαντικά μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, όταν η Ρωσία βρέθηκε διπλωματικά και οικονομικά απομονωμένη από πολλά κράτη-μέλη του Arctic Council. Έκτοτε κινεζικές επιχειρήσεις έχουν συνάψει συμφωνίες για έργα όπως ορυχεία τιτανίου και κοιτάσματα λιθίου, την κατασκευή νέας σιδηροδρομικής υποδομής και την εγκατάσταση λιμένων μεγάλου βάθους και διπλής χρήσης. Συνολικά, οι συνδυασμένες ικανότητες Κίνας και Ρωσίας στην εξερεύνηση, το εμπόριο και την παρουσία στην Αρκτική υπερτερούν πλέον αισθητά σε σχέση με τις δυνατότητες των ΗΠΑ.

Παράλληλα, η Κίνα αξιοποίησε τη συνεργασία με τη Ρωσία για να διευρύνει και την στρατιωτική της πρόσβαση στην περιοχή.  Από το 2022 οι δύο χώρες πραγματοποίησαν σειρά κοινών ασκήσεων, μεταξύ άλλων στη Θάλασσα Μπέρινγκ και την Τσούκτσι, καθώς και κοινές περιπολίες βομβαρδιστικών κοντά στην Αλάσκα. Επιπλέον, Κίνα και Ρωσία προώθησαν την ένταξη των BRICS στη σφαίρα των αρκτικών συζητήσεων, ιδρύοντας ομάδα εργασίας για επιστήμη και τεχνολογία ωκεανών και πόλων και εξετάζοντας την ανάπτυξη διεθνούς επιστημονικού σταθμού στο αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ.

Η σχέση Κίνας–Ρωσίας στην Αρκτική έχει όρια. Παρότι η συνεργασία τους προβάλλεται ως πολύ στενή, η Ρωσία δεν στήριξε ανοιχτά την κινεζική αξίωση για διεύρυνση του ρόλου της στην αρκτική διακυβέρνηση. Οι κοινές ασκήσεις εξακολουθούν να περιέχουν ισχυρά στοιχεία επίδειξης και συμβολισμού. Το 2020, ο Ρώσσος απεσταλμένος στο Arctic Council συμφώνησε με τον Αμερικανό υπουργό εξωτερικού, κατατάσσοντας την Κίνα στις μη-αρκτικές δυνάμεις και αμφισβητώντας την «αυθεντικότητα» μιας κινεζικής αρκτικής συμμετοχής. Στην ίδια χρονική συγκυρία, η Ρωσία κίνησε νομικές διαδικασίες εναντίον ρωσού καθηγητή που φέρεται να παρείχε στην Κίνα απόρρητο υλικό για μεθόδους ανίχνευσης υποβρυχίων,  γεγονός που δείχνει την ευαισθησία και τα όρια εμπιστοσύνης στη διμερή συνεργασία Ρωσίας Κίνας. Τώρα όμως που η εξάρτηση της Ρωσίας από την Κίνα συνεχώς μεγαλώνει,  η Κίνα θα πιέζει συνεχώς την Ρωσία να υποχωρεί.

Αλλά τι σημαίνουν όλα αυτά πρακτικά για τη Γροιλανδία; Και πόσο ρεαλιστικό είναι το σενάριο ότι η Κίνα «θα πάρει» το νησί, είτε με οικονομικό, είτε με πολιτικό, είτε με άλλο τρόπο;

Η Γροιλανδία είναι στρατηγική περιοχή καθώς έχει γεωγραφική θέση στο κέντρο της Αρκτικής, στερείται πληθυσμιακού βάρους αλλά διαθέτει σημαντικές πρώτες ύλες (σπάνιες γαίες, νικέλιο, λευκόχρυσο, λιθίο σε διάφορα κοιτάσματα) και ανοιχτές ναυτιλιακές δυνατότητες όσο λιώνει ο πάγος. Για χώρες που επιδιώκουν να εξασφαλίσουν κρίσιμα μέταλλα και να αποκτήσουν ναυτική πρόσβαση στον Βόρειο Ατλαντικό, η Γροιλανδία έχει τεράστια αξία. Χώρες όπως η Κίνα το ξέρουν και επενδύουν αναλόγως χωρίς να αποκαλύπτουν την στρατηγική τους, αλλά με στοχευμένα οικονομικά και διπλωματικά βήματα.

Το ταξίδι του Istanbul Bridge επιβεβαίωσε ότι ο Βόρειος Θαλάσσιος Διάδρομος μπορεί να λειτουργήσει, σε εποχές μειωμένου πάγου,  ως νησίδα ταχύτητας και κόστους για τη ναυτιλία. Ωστόσο, η χωρητικότητα, η εποχικότητα και το περιβαλλοντικό ρίσκο καθιστούν τη διαδρομή συμπληρωματική και όχι ταυτόχρονα ικανή να αντικαταστήσει πλήρως το Σουέζ ή τον γύρο του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Η αξιοποίηση της διαδρομής εξαρτάται από ρωσική συνεργασία/υποδομές, υποστήριξη παγοθραυστικών, και από την ευθραυστότητα του οικοσυστήματος.

Η Κίνα στη Γροιλανδία: Υπάρχουν τρεις ρεαλιστικές οδοί με τις οποίες η Κίνα μπορεί να αυξήσει την επιρροή της στη Γροιλανδία:

1. Οικονομικές επενδύσεις και εξορυκτικά συμβόλαια: κινεζικές κρατικές εταιρείες έχουν την τεχνογνωσία βυθού και εξορύξεων σπανίων γαιών, οπότε μπορούν να χρηματοδοτήσουν έργα, να παρέχουν εξοπλισμό και να αποκτήσουν δικαιώματα εξόρυξης. Αυτό δημιουργεί εξάρτηση και πολιτική επιρροή, αλλά υπόκειται σε τοπικές ρυθμίσεις, περιβαλλοντική πίεση και πολιτική νομιμοποίηση από τη Δανία/Γροιλανδία.

2. Διπλωματική και τεχνική διείσδυση: μέσω ερευνητικών προγραμμάτων, συνεργασίας στην εκπαίδευση, χρηματοδότησης υποδομών και τεχνολογικών συνεργασιών (π.χ. τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, έκδοση αδειών). Αυτή είναι η «ήπια ισχύς» που μεταφράζεται σε πολιτικό κεφάλαιο.

3. Γεωστρατηγική συμπόρευση: σε περίπτωση μεγάλης διεθνούς αναταραχής, η παρουσία ναυτικών ή ερευνητικών πλοίων με διπλή χρήση θα μπορούσε να αυξήσει την πίεση. Όμως αυτό προϋποθέτει ριψοκίνδυνες κινήσεις που θα προκαλούσαν άμεση αντίδραση Δανίας, ΝΑΤΟ και ΗΠΑ.

Συνεπώς, το σενάριο για την Κίνα δεν είναι «αγορά» ή «κατάληψη» της Γροιλανδίας, αλλά μια βαθμιαία, νόμιμη αλλά πολιτικά επιθετική διείσδυση που δημιουργεί εξαρτήσεις με οικονομικούς όρους στην τοπική κοινωνία και στην αλυσίδα προμήθειας κρίσιμων μετάλλων.

Η παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της Κίνας στην εξόρυξη και επεξεργασία σπάνιων γαιών (κατά 85%) την προκρίνει ενδεχόμενο εταίρο εξόρυξης για το μέλλον στη Γροιλανδία. Ο υπουργός Επιχειρήσεων και Ορυκτών Πόρων της Γροιλανδίας προειδοποίησε ότι, ενώ οι δυτικές συνεργασίες προτιμώνται, αλλά παρόλα αυτά δεν έρχονται  επενδύσεις, οπότε ίσως η Γροιλανδία θα αναγκαστεί να στραφεί σε άλλους εταίρους, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας. Ήδη, η κινεζική εταιρεία σπάνιων γαιών Shenghe Resources είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος μέτοχος στο ορυχείο Kvanefjeld.

Η Shenghe υπέγραψε μνημόνιο συνεργασίας το 2018 για να ηγηθεί της επεξεργασίας και της εμπορίας των υλικών που θα εκχυλίζονται από τον χώρο. Τα δύο κοιτάσματα σπάνιων γαιών της Γροιλανδίας που συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα του κόσμου κατατάσσοντας την, όγδοη παγκοσμίως όσον αφορά τα αποθέματα σπάνιων γαιών, με 1,5 εκατομμύριο τόνους, είναι το Kvanefjeld (εκτός από σπάνιες γαίες περιέχει και 270.000 τόνους ουρανίου) και το Tanbreez (εκτός από σπάνιες γαίες περιέχει και ταλλίο, νιόβιο και ζιρκόνιο). Μέχρι σήμερα όμως δεν έχει πραγματοποιηθεί εξόρυξη σπάνιων γαιών στην Γροιλανδία.

Λειτουργούν μόνο το ορυχείο ανορθωσίτη White Mountain και το μικρό αλλά υψηλής ποιότητας χρυσωρυχείο Nalunaq. Συνολικά έχουν δοθεί 147 μεταλλευτικές άδειες σε όλη τη Γροιλανδία.

Εδώ και καιρό η Κίνα έχει επιδιώξει να εγκαταστήσει οικονομικούς και τεχνικούς βραχίονες  στη Γροιλανδία μέσω έργων υποδομής, ωστόσο οι προσπάθειες δεν απέδωσαν καρπούς,  κυρίως λόγω πολιτικών και γεωστρατηγικών αντιρρήσεων. Τα τελευταία δέκα χρόνια υπήρξαν προτάσεις για επενδύσεις σε αεροδρόμια, σε έναν εγκαταλελειμμένο ναυτικό σταθμό και σε έναν επίγειο δορυφορικό κόμβο, αλλά οι πρωτοβουλίες αυτές τελικά μπλοκαρίστηκαν ή ανεστάλησαν υπό την πίεση και τους περιορισμούς που άσκησαν οι ΗΠΑ και η Δανία.

Οι ΗΠΑ προσπάθησαν ενεργά να σταματήσουν την επέκταση του κινεζικού ελέγχου στις προμήθειες σπάνιων γαιών της Γροιλανδίας. Γι’ αυτό, αμερικανικές αρχές πίεσαν τον επενδυτή του Tanbreez να μην πουλήσει το κοίτασμα σε κινεζική εταιρεία και στο τέλος το Tanbreez δόθηκε στην Critical Metals Corp της Νέας Υόρκης. Το Tanbreez  εκτιμάται ότι περιέχει ένα κοίτασμα παγκόσμιας σημασίας, ενδεχομένως το μεγαλύτερο στον κόσμο, με 28,2 εκατομμύρια μετρικούς τόνους.

Η Κίνα έχει εκφράσει σαφές ενδιαφέρον να χρηματοδοτήσει και να αναβαθμίσει τις γροιλανδικές υποδομές, τόσο για να στηρίξει τυχόν εξορυκτικές επενδύσεις,  όσο και για να προωθήσει τις αρκτικές της επιδιώξεις. Ωστόσο, έως σήμερα δεν έχει πραγματοποιηθεί κάποιο μείζον έργο. Το 2018, η κρατική China Communications Construction συμπεριλήφθηκε σε λίστα υποψηφίων για την κατασκευή και την επέκταση δικτύου αεροδρομίων σε Nuuk, Ilulissat και Qaqortoq, σε ένα πρόγραμμα που εκτιμήθηκε ότι θα απαιτούσε κοντά στα 550 εκατομμύρια δολάρια, περίπου το 17% του ΑΕΠ της Γροιλανδίας (3,3 δισ. δολ. το 2024). Η πρόταση αυτή προκάλεσε ανησυχίες τόσο στις ΗΠΑ όσο και στη Δανία. Οι ΗΠΑ με παρέμβαση τους  απέτρεψαν τα σχέδια της Κίνας.

Περιβαλλοντική διάσταση: Η εκμετάλλευση πόρων στην Αρκτική και στο βαθύ βυθό εγείρει σοβαρά περιβαλλοντικά ζητήματα. Σε διεθνές επίπεδο, ο αγώνας για κανόνες είναι σε εξέλιξη, στη Διεθνή Αρχή για τον Βυθό της Θάλασσας και σε άλλα φόρουμ. Η Κίνα έχει επιδείξει ενεργή προσπάθεια να διαμορφώσει πρότυπα υπέρ της δικής της βιομηχανικής πορείας, με συνέπειες την μη προστασία των οικοσυστημάτων. Ενδεικτικά, η αντιπαράθεση στην ISA για πρώιμη αδειοδότηση εξόρυξης φανερώνει το χάσμα ανάμεσα στην ανάπτυξη και την προφύλαξη του περιβάλλοντος.

Η Κίνα δεν «θα πάρει» εύκολα τη Γροιλανδία. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι η σταδιακή, νόμιμη και οικονομικά ελεγχόμενη επιρροή που δημιουργεί δομικούς δεσμούς εξάρτησης, τόσο στις τοπικές κοινωνίες όσο και στην παγκόσμια αλυσίδα κρίσιμων υλικών. Το αντίδοτο δεν είναι απομονωτισμός ή «αγορά ανταγωνιστικών συμφερόντων» αλλά ένας έξυπνος συνδυασμός διαφάνειας, επενδύσεων, περιβαλλοντικού ελέγχου και ισχυρής πολυμερούς παρουσίας που θα δώσει στους κατοίκους της Γροιλανδίας τη δυνατότητα να επιλέξουν με γνώση και κυριαρχία. Στον 21ο αιώνα, ο αγώνας για τα νέα σύνορα (Αρκτική, βαθύς βυθός, διάστημα, κυβερνοχώρος κλπ.) θα κριθεί περισσότερο από νομικές-θεσμικές, τεχνολογικές και οικονομικές επιλογές παρά από απλές εδαφικές διεκδικήσεις. Η Ευρώπη μαζί με τους συμμάχους της έχει ακόμη τη δυνατότητα να θέσει τους όρους αυτού του παιχνιδιού.

Το ορυχείο Tanbreez διαθέτει μεγάλο ταμιευτήρα βαρέων σπάνιων γαιών, ο οποίος σε βάθος χρόνου θα μπορούσε να μειώσει την εξάρτηση των ΗΠΑ και της ΕΕ από το κινεζικό μονοπώλιο  προμήθειας σε αυτά τα κρίσιμα μέταλλα. Παρ’ όλα αυτά, πριν οι επενδύσεις στα εν λόγω κοιτάσματα αποδώσουν οικονομικά και να προσφέρουν οφέλη ασφάλειας τόσο για τις ΗΠΑ όσο και για τη Γροιλανδία, είναι απαραίτητο να γίνουν εκτεταμένες βελτιώσεις στις υποδομές υποστήριξης και να κερδηθεί η ευρύτερη κοινωνική αποδοχή της εξορυκτικής δραστηριότητας. Εφόσον οι επενδυτικές ανάγκες για την ανάπτυξη των υποδομών και του μεταλλευτικού οικοσυστήματος στη Γροιλανδία είναι εξαιρετικά μεγάλες, οι ΗΠΑ οφείλουν να υιοθετήσουν μια κοινά συντονισμένη πολιτική με τους συμμάχους τους, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι δεν αποτελούν τον μοναδικό ενδιαφερόμενο ούτε τη μόνη χώρα που αναζητά πρόσβαση στα γροιλανδικά ορυκτά.

Τον Ιούνιο του 2025, η ΕΕ χαρακτήρισε το έργο γραφίτη (για μπαταρίες και εφαρμογές άμυνας)  Amitsoq στη Γροιλανδία ως Στρατηγικό Έργο καθώς η Κίνα έχει ελέγχει το 79% της παγκόσμιας παραγωγής γραφίτη.

Το κινεζικό μονοπώλιο στις σπάνιες γαίες, σε συνδυασμό με την προθυμία της να οπλοποιεί ελέγχους εξαγωγών ως μέσο πίεσης, καθιστούν αναγκαίο έναν συντονισμένο στρατηγικό διάλογο ΗΠΑ–ΕΕ για τη δημιουργία αξιόπιστων εναλλακτικών προμηθειών και την υποστήριξη νέων έργων μέσω κοινών συμφωνιών παραλαβής, χρηματοδοτικής κάλυψης και πολιτικής στήριξης. Διαφορετικά κινδυνεύουν οι ΗΠΑ αλλά πολύ περισσότερο η ΕΕ, να μην έχουν τα κρίσιμα υλικά και τις σπάνιες γαίες που είναι απαραίτητες για να αναπτύξουν την τεχνητή νοημοσύνη, τα μη επανδρωμένα οχήματα, τα ανθρωποειδή ρομπότ, τον αμυντικό εξοπλισμό υψηλής τεχνολογίας, τα drones κλπ. Επί πλέον θα εκβιάζονται σε πολλούς άλλους τομείς από τις απαγορεύσεις που ήδη η Κίνα έχει επιβάλει στις εξαγωγές σπάνιων γαιών.

Η δυνατότητα χρηματοδότησης επενδύσεων στη Γροιλανδία θεσπίστηκε το 2019 μέσω του νόμου European Energy and Security Act, ο οποίος έδωσε στον DFC (Αμερικανικός Οργανισμός Διεθνούς Χρηματοδότησης για την Ανάπτυξη) την αρμοδιότητα να στηρίξει συγκεκριμένα έργα ενέργειας σε επιλέξιμες ευρωπαϊκές χώρες, περιλαμβανομένης της Γροιλανδίας.

Η Γροιλανδία θα πρέπει να προβλέπει ως όρο αδειοδότησης, τη σύναψη συμφωνιών που θα ωφελούν τις κοινότητες, οι οποίες θα δεσμεύουν τους φορείς εκμετάλλευσης να προτιμούν τοπικό εργατικό δυναμικό, να χρηματοδοτούν προγράμματα κατάρτισης και μαθητείας, να θέτουν ποσοστώσεις προμηθειών προς μικρομεσαίες επιχειρήσεις της περιοχής και να δημοσιοποιούν τακτικά εκθέσεις προόδου για την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σημαντική ευκαιρία να εμβαθύνουν τους στρατηγικούς δεσμούς με τη Γροιλανδία, όχι μέσω άμεσης αγοράς ή στρατιωτικής επέμβασης, αλλά μέσω συντονισμένων επενδύσεων με την Ε.Ε. Διαφορετικά η Κίνα παραμονεύει.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στο Πολυτεχνείο Κρήτης και Ιωάννα Ατσαλάκη είναι διδάσκων στο Πολυτεχνείο Κρήτης στο Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Η ταχεία υιοθέτηση των big data analytics (BDA) εντός των λογιστικών περιβαλλόντων επιβεβαιώνει αυτήν τη μετατόπιση. Καθώς η αναλυτική σκέψη καθίσταται κεντρική για τον έλεγχο και τον προγραμματισμό, η χρήση BDA για την αξιοποίηση δεδομένων αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία.

Του Γιώργου Ατσαλάκη και της Ιωάννας Ατσαλάκη

Ωστόσο, η μετάβαση αυτή δεν είναι ανέξοδη. Η ψηφιοποίηση φέρνει σημαντικές ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει την πολυπλοκότητα των λογιστικών διαδικασιών. Μπορεί να υπάρξουν κινδύνοι που προκύπτουν από λανθασμένες ή υπερβολικά ταχείες αποφάσεις, βασισμένες σε ανακριβείς προβλέψεις. Άλλες μελέτες υπογραμμίζουν ότι τα big data ενδέχεται να περιπλέξουν τη δομή κόστους.

Από την άλλη, η ανάλυση δεδομένων μπορεί να βελτιώσει τη λήψη αποφάσεων και τον επιχειρησιακό σχεδιασμό λόγω της αξίας των δεδομένων στην ακρίβεια και στην έγκαιρη πληροφόρηση. Η ψηφιοποίηση των συστημάτων διοικητικής λογιστικής μπορεί να αυτοματοποιήσει την προετοιμασία οικονομικών καταστάσεων, να ενοποιήσει αναφορές και να μειώσει τα ανθρώπινα σφάλματα, ενισχύοντας την ποιότητα της πληροφόρησης και οδηγώντας σε αποτελεσματικότερες αποφάσεις.

Παρά τις τεχνολογικές εξελίξεις, πρέπει να αποφεύγονται υπερβολικές ερμηνείες που προδικάζουν το "τέλος της λογιστικής". Η λογιστική πληροφόρηση σε πραγματικό χρόνο και οι εξελίξεις στην ανάλυση δεδομένων μπορεί να αλλάζουν τη φύση του επαγγέλματος, αλλά δεν αναιρούν τη σημασία του. Ο λογιστικός διάλογος παραμένει πυρήνας της επιχειρησιακής λειτουργίας.

2: Η Επίδραση των Ψηφιακών Τεχνολογιών στη Διοικητική Λογιστική

Οι ψηφιακές τεχνολογίες μεταμορφώνουν το παραγωγικό παράδειγμα, διασυνδέοντας τον φυσικό κόσμο με το ψηφιακό του ισοδύναμο, επιτρέποντας την επικοινωνία μεταξύ μηχανών, ενισχύοντας τη συνεργασία στην αλυσίδα αξίας και ενδυναμώνοντας τη νοημοσύνη στις παραγωγικές διαδικασίες. Αυτές οι αλλαγές αναμένεται να επηρεάσουν ριζικά τα επιχειρηματικά μοντέλα και τη διοικητική λογιστική.

Η ενσωμάτωση νέων ψηφιακών τεχνολογιών στη διοικητική λογιστική ανοίγει τον δρόμο για την καταγραφή επιχειρηματικών συναλλαγών σε πραγματικό χρόνο σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας, προωθώντας τη λήψη αποφάσεων σε πραγματικό χρόνο. Ωστόσο, απαιτείται περαιτέρω εμπειρική τεκμηρίωση για να επιβεβαιωθεί η πρακτική βιωσιμότητα αυτής της προσέγγισης. Οι ψηφιακές τεχνολογίες αναμορφώνουν ριζικά:

• τις λογιστικές διαδικασίες,

• τους τύπους δεδομένων που χρησιμοποιούνται και

• τις μεθόδους λήψης αποφάσεων.

Από την ενίσχυση των δυνατοτήτων πρόβλεψης, έως την παροχή ελέγχων και αναλύσεων σε πραγματικό χρόνο, η ψηφιοποίηση μεταβάλλει προοδευτικά την πρακτική της διοικητικής λογιστικής. Ωστόσο, οι επιπτώσεις της ψηφιοποίησης παραμένουν αντικρουόμενες:

• Κάποιοι ερευνητές προβλέπουν μια ριζική επανάσταση στον τομέα.

• Άλλοι θεωρούν πως πρόκειται απλώς για ήπιες αλλαγές ή εντοπίζουν νέους κινδύνους.

Αυτές οι αντιθέσεις αναδεικνύουν τον πολυδιάστατο χαρακτήρα του ψηφιακού μετασχηματισμού, και καταδεικνύουν την ανάγκη για διαρκή εμπειρική έρευνα που θα αποσαφηνίσει τη φύση και την έκταση των αλλαγών αυτών.

3: Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) στη Διοικητική Λογιστική

Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) ασκεί μια μετασχηματιστική επίδραση στη διοικητική λογιστική, δημιουργώντας ταυτόχρονα σημαντικές ευκαιρίες αλλά και σύνθετες προκλήσεις. Η ΤΝ υπόσχεται την αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων και τυποποιημένων λογιστικών εργασιών, αυξάνοντας την αποδοτικότητα του επαγγέλματος. Ωστόσο, ο βαθμός τεχνολογικής πολυπλοκότητας και η σχετική καινοτομία της ενσωμάτωσής της στον λογιστικό κλάδο δημιουργούν προβληματισμούς για την πλήρη αξιοποίησή της.

Μέχρι σήμερα, η έρευνα έχει επικεντρωθεί κυρίως σε expert systems και knowledge-based systems, με περιορισμένη εφαρμογή σύγχρονων τεχνικών, όπως το machine learning (ML) και η επεξεργασία φυσικής γλώσσας (NLP). Η πρακτική εφαρμογή της ΤΝ στη διοικητική λογιστική και τον έλεγχο παραμένει περιορισμένη.

Παρόλα αυτά, η επικρατούσα άποψη είναι πως οι τεχνολογίες ΤΝ και ML θα επιφέρουν ριζικές αλλαγές στο επάγγελμα. Η δυνατότητα πρόσβασης σε μεγάλα σύνολα δεδομένων καθιστά εφικτό τον εντοπισμό νέων εννοιών και τάσεων, που στο παρελθόν θεωρούνταν μη ανιχνεύσιμες. Με δεδομένη την ταχύτητα και την αποδοτικότητα της ΤΝ έναντι του ανθρώπινου παράγοντα, ο ρόλος των λογιστών επαναπροσδιορίζεται, απαιτώντας νέες δεξιότητες.

Καθώς τα συστήματα ΤΝ εξελίσσονται, οι ρουτινιασμένες εργασίες των διοικητικών λογιστών και ελεγκτών ενδέχεται να αυτοματοποιηθούν. Ωστόσο, απαιτείται επαγρύπνηση για τους κινδύνους που σχετίζονται με την υπερβολική εξάρτηση από τεχνολογίες ΤΝ, ιδίως όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων.

Σε αντίθεση με τις αισιόδοξες προβλέψεις, η εμπειρική έρευνα δείχνει πως ο αυτοματισμός δεν εγγυάται απαραίτητα την εξοικονόμηση κόστους, γεγονός που επιβάλλει περαιτέρω έρευνα για την επιβεβαίωση αυτών των υποθέσεων. Νέες τεχνολογίες ΤΝ, όπως:

• η εξηγήσιμη τεχνητή νοημοσύνη (explΤΝnable ΤΝ),

• η γενετική ΤΝ (generative ΤΝ),

• και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs),

διαθέτουν ισχυρό μετασχηματιστικό δυναμικό. Προσφέρουν ταχύτερη ανάλυση δεδομένων και βελτιωμένη υποστήριξη στη λήψη αποφάσεων. Ωστόσο, η ενσωμάτωσή τους στον λογιστικό τομέα δεν είναι ακόμη πλήρως τεκμηριωμένη εμπειρικά, υποδεικνύοντας την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα.

4: LLMs, ChatGPT, Ηθικά Ζητήματα και Ερμηνευσιμότητα στην ΤΝ

Η πρόσφατη διάδοση εργαλείων γενετικής τεχνητής νοημοσύνης και μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (LLMs) έχει προσφέρει στους διοικητικούς λογιστές άμεση πρόσβαση σε πρωτοφανείς δυνατότητες επεξεργασίας πληροφορίας. Τα LLMs, με την ικανότητά τους να απαντούν σε ερωτήσεις φυσικής γλώσσας, παρέχουν αυξημένη ισχύ στη χρήση της ΤΝ στο λογιστικό επάγγελμα.

Το παράδειγμα του ChatGPT επισημαίνει αυτή τη μετάβαση: προσφέρει άμεσα οφέλη όπως μείωση κόστους, εξοικονόμηση χρόνου και απελευθέρωση ανθρώπινων πόρων, ενισχύοντας την αποδοτικότητα των λειτουργιών. Ωστόσο, η φύση των LLMs ως «μαύρα κουτιά» (black boxes) εγείρει ζητήματα διαφάνειας, ακρίβειας και εμπιστευτικότητας. Η αδυναμία πλήρους κατανόησης των διαδικασιών που διέπουν τις απαντήσεις τους, σε συνδυασμό με την έλλειψη επαρκούς πληροφόρησης για τα δεδομένα εκπαίδευσης, εντείνει τον κίνδυνο:

• προκαταλήψεων,

• ανακριβών εκτιμήσεων,

• και παραβίασης δεοντολογικών αρχών.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης στις προβλέψεις της ΤΝ εντείνεται όταν αυτές βασίζονται σε αμφιλεγόμενα δεδομένα ή αναδεικνύουν αρνητικές τάσεις. Υπάρχει κίνδυνος οι μάνατζερ να αγνοήσουν τις συστάσεις των αλγορίθμων, ιδίως όταν δεν κατανοούν τον τρόπο λήψης των αποφάσεων.

Το λεγόμενο «πρόβλημα μαύρου κουτιού» αποτελεί κρίσιμο εμπόδιο για την υιοθέτηση των τεχνικών ML στη διοικητική λογιστική. Η λύση μπορεί να έρθει από τις μεθόδους εξηγήσιμης (explainable) ΤΝ, οι οποίες ενισχύουν την ερμηνευσιμότητα των αλγορίθμων, αυξάνοντας τη διαφάνεια και τη δυνατότητα κατανόησης των αποφάσεων που λαμβάνει η ΤΝ.

Η χρήση εσωτερικών και εξωτερικών δεδομένων στα λογιστικά συστήματα ΤΝ απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή όσον αφορά:

• την ιδιωτικότητα,

• την κανονιστική συμμόρφωση (π.χ. GDPR),

• τη διαχείριση κινδύνων,

• και τη λογοδοσία.

Απουσιάζει επαρκής εστίαση στις συνέπειες από την ενδεχόμενη κακή χρήση δεδομένων. Η ανάγκη για διαφάνεια και ιχνηλασιμότητα των συστημάτων είναι ζωτικής σημασίας, τόσο για την αποδοχή των εργαλείων ΤΝ, όσο και για την ηθική λειτουργία των επιχειρήσεων.

Η αυξημένη εμπειρία και εκπαίδευση στη χρήση αυτών των εργαλείων μπορεί να περιορίσει τις ανησυχίες, όμως η συστηματική ενσωμάτωση αρχών διαφάνειας και ηθικής παραμένει θεμελιώδης.

5: Μελλοντικοί Ρόλοι των Ελεγκτών και Διοικητικών Λογιστών στην Εποχή της ΤΝ

Η τεχνητή νοημοσύνη και ο ψηφιακός μετασχηματισμός μεταβάλλουν ριζικά τους ρόλους των διοικητικών λογιστών και των ελεγκτών, καθιστώντας απαραίτητο έναν νέο συνδυασμό δεξιοτήτων και ικανοτήτων. Ένα ανερχόμενο πεδίο έρευνας εστιάζει στους φόβους για απώλεια θέσεων εργασίας λόγω της ΤΝ, καθώς η αυτοματοποίηση αναλαμβάνει βασικές και επαναλαμβανόμενες εργασίες.

Παρά τις ανησυχίες, αυτή η μεταμόρφωση δεν σημαίνει αναγκαστικά μείωση της σημασίας των λογιστών· αντίθετα, δημιουργεί ευκαιρίες για μετάβαση σε πιο στρατηγικούς και αναλυτικούς ρόλους. Οι διοικητικοί λογιστές καλούνται να μεταμορφωθούν σε:

• στρατηγικούς επιχειρηματικούς συνεργάτες,

• σχεδιαστές πληροφοριακών μοντέλων, και

• αναλυτές δεδομένων με επίκεντρο τη λήψη αποφάσεων.

Ο ρόλος τους επεκτείνεται στη συνεργασία με επιστήμονες δεδομένων, στην αξιολόγηση έξυπνων συστημάτων και στη διαχείριση κινδύνων, ενώ καλούνται να λειτουργούν ως γέφυρα μεταξύ τεχνολογίας, επιχειρηματικής στρατηγικής και διοίκησης.

Απαιτούμενες Νέες Δεξιότητες: Οι λογιστές του μέλλοντος θα πρέπει να διαθέτουν ένα υβριδικό προφίλ ικανοτήτων, συνδυάζοντας:

Τεχνικές Δεξιότητες (Hard Skills):

• Data literacy: Ικανότητα κατανόησης και ερμηνείας δεδομένων.

• Analytics & ML: Κατανόηση βασικών αρχών μηχανικής μάθησης και big data analytics.

• IT & προγραμματισμός: Βασικές γνώσεις εργαλείων και αυτοματοποίησης.

Επικοινωνιακές και Διοικητικές Δεξιότητες (Soft Skills):

• Ηγεσία & παρουσίαση: Μετάφραση πολύπλοκων αναλύσεων σε εφαρμόσιμες επιχειρηματικές προτάσεις.

• Διατμηματική συνεργασία: Συντονισμός με άλλα τμήματα για ανάπτυξη κοινών λύσεων.

• Στρατηγική σκέψη: Διευρυμένη κατανόηση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος.

Η συνεχής μάθηση, μέσω εταιρικής εκπαίδευσης και επανακατάρτισης, αναδεικνύεται ως απαραίτητη στρατηγική για διατήρηση της συνάφειας στο επάγγελμα.

Προκλήσεις & Κίνδυνοι: Παρότι η τεχνολογία ανοίγει νέες επαγγελματικές διαδρομές, παραμένουν σημαντικά εμπόδια:

• Υποβάθμιση δεξιοτήτων (deskilling), αν οι επαγγελματίες εξαρτώνται υπερβολικά από την ΤΝ.

• Κίνδυνος ανεργίας, ιδίως για ρόλους χαμηλής εξειδίκευσης.

• Έλλειψη επαρκούς εκπαίδευσης, ιδίως σε analytics και τεχνολογίες ΤΝ.

Η καλλιέργεια νέων ικανοτήτων και η ενσωμάτωση τεχνολογικών γνώσεων στις παραδοσιακές λογιστικές πρακτικές είναι κρίσιμες για τη βιωσιμότητα του επαγγέλματος.

6: Διακυβέρνηση Δεδομένων, Αξιοπιστία & Υιοθέτηση ΤΝ στη Λήψη Αποφάσεων

Η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στη διοικητική λογιστική συνοδεύεται από προκλήσεις που σχετίζονται με τη διακυβέρνηση δεδομένων, την ποιότητα πληροφόρησης και την εμπιστοσύνη στις προβλέψεις των συστημάτων ΤΝ.

Οι διοικητικοί λογιστές καλούνται να διασφαλίζουν την:

• αξιοπιστία των δεδομένων που προέρχονται από πολλαπλές πηγές,

• κατάλληλη ενσωμάτωση εσωτερικών και εξωτερικών πληροφοριών,

• και μετατροπή των δεδομένων αυτών σε οικονομικά αξιοποιήσιμη πληροφορία.

Η χαμηλή ποιότητα δεδομένων ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, αυξάνοντας τον κίνδυνο λανθασμένων επιχειρησιακών στρατηγικών.

Ως εκ τούτου, η αξιολόγηση της ακρίβειας και της προέλευσης των δεδομένων είναι κρίσιμος ρόλος των σύγχρονων λογιστών.

Εμπιστοσύνη στις Προβλέψεις της ΤΝ: Παρά την τεχνολογική πρόοδο, η εμπιστοσύνη στις προβλέψεις που παράγονται από ΤΝ παραμένει ζητούμενο. Ειδικά όταν:

• οι προβλέψεις αφορούν αρνητικές ή αντικρουόμενες τάσεις,

• οι μάνατζερ αδυνατούν να κατανοήσουν πώς ο αλγόριθμος έφτασε σε ένα συμπέρασμα,

• ή όταν υπάρχει χαμηλή διαφάνεια στον τρόπο λειτουργίας των μοντέλων (black-box effect).

Η απουσία επεξήγησης μειώνει την αποδοχή των προβλέψεων από τα στελέχη. Αυτό υπονομεύει τη χρησιμότητα της ΤΝ, ακόμη και όταν τα δεδομένα και τα μοντέλα είναι στατιστικά ορθά.

Eξηγήσιμη τεχνητή νοημοσύνη (XΤΝ): Η λύση στο πρόβλημα διαφάνειας: Η έλλειψη ερμηνευσιμότητας των αποφάσεων ΤΝ μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσω της εξηγήσιμης τεχνητής νοημοσύνης (Explainable ΤΝ) (XΤΝ), η οποία:

• καθιστά τις προβλέψεις κατανοητές από τους ανθρώπους,

• ενισχύει τη διαφάνεια και τη λογοδοσία,

• και ενδυναμώνει τη συνεργασία ανθρώπου–μηχανής.

Η χρήση εργαλείων XΤΝ ενδείκνυται ιδιαίτερα για εφαρμογές σε διοικητική λογιστική και έλεγχο, όπου η σαφήνεια και η κατανόηση των υποκείμενων μοντέλων είναι απαραίτητες για την εμπιστοσύνη.

8: Επιχειρηματική Αξία, Νέα Καριέρα & Επανακατάρτιση Διοικητικών Λογιστών

Η ραγδαία πρόοδος της τεχνητής νοημοσύνης και η ψηφιοποίηση των λογιστικών διαδικασιών οδηγούν σε σημαντικό μετασχηματισμό του επαγγέλματος του διοικητικού λογιστή. Αυτή η αλλαγή δεν αφορά μόνο τις τεχνικές δεξιότητες, αλλά επεκτείνεται και στις στρατηγικές ικανότητες, τον ρόλο στη λήψη αποφάσεων και τα νέα επαγγελματικά μονοπάτια που αναδύονται.

Μετασχηματισμός Καριέρας και Επαγγελματικής Ταυτότητας: Οι λογιστές δεν περιορίζονται πλέον σε καθήκοντα καταγραφής ή ανάλυσης παρελθοντικών στοιχείων.

Αντίθετα, μετατρέπονται σε:

• συμβούλους στρατηγικής (trusted business advisors),

• συνδέσμους μεταξύ τεχνολογίας, δεδομένων και διοίκησης,

• συν-δημιουργούς επιχειρηματικής αξίας μέσα από δεδομενοκεντρικές στρατηγικές.

Το επάγγελμα εξελίσσεται προς ένα υβριδικό μοντέλο, στο οποίο η ΤΝ συμπληρώνει και ενισχύει τον ανθρώπινο παράγοντα – δεν τον αντικαθιστά.

Εκπαιδευτικές Ανάγκες & Ανάπτυξη Δεξιοτήτων: Για να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του νέου περιβάλλοντος, οι λογιστές χρειάζεται να αποκτήσουν:

Τεχνικές Γνώσεις (Hard Skills):

• ΤΝ, ML, Big Data & LLMs

• Εργαλεία οπτικοποίησης και ανάλυσης δεδομένων

• Προγραμματισμός (Python, SQL κ.λπ.)

Οριζόντιες Δεξιότητες (Soft Skills):

• Επικοινωνία & παρουσίαση

• Κριτική σκέψη & στρατηγική διορατικότητα

• Συνεργασία σε διεπιστημονικά περιβάλλοντα

Η διά βίου μάθηση είναι πλέον βασική προϋπόθεση. Οι οργανισμοί οφείλουν να επενδύσουν σε:

• Εσωτερικά προγράμματα κατάρτισης

• Διαδικτυακά σεμινάρια

• Πιστοποιήσεις σε σύγχρονες τεχνολογίες και αναλυτικά εργαλεία

Επιχειρηματική Αξία & Νέοι Ρόλοι: Οι νέες δυνατότητες που φέρνει η τεχνολογία δίνουν τη δυνατότητα στους διοικητικούς λογιστές να προσφέρουν:

• Πρόσθετη αξία στις αποφάσεις μέσω real-time analytics

• Καλύτερη προσαρμογή στις νέες στρατηγικές ψηφιοποίησης

• Συμμετοχή στον σχεδιασμό νέων επιχειρηματικών μοντέλων

Παράλληλα, νέοι ρόλοι κάνουν την εμφάνισή τους, όπως:

• Ελεγκτής ενισχυμένος με ΤΝ

• Αναλυτής απόδοσης βασισμένος σε δεδομένα

• Διευθυντής επιχειρηματικών πληροφοριών

• Διατομεακός μεταφραστής δεδομένων

9: Συμπεράσματα – Η Δυναμική και Εξελισσόμενη Σχέση της Διοικητικής Λογιστικής με την Τεχνητή Νοημοσύνη

Η αλληλεπίδραση μεταξύ της διοικητικής λογιστικής και των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) είναι δυναμική, εξελισσόμενη και πολυεπίπεδη. Οι εξελίξεις στις τεχνικές ΤΝ, όπως τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs), το machine learning (ML), το deep learning (DL) και η explainable ΤΝ (XΤΝ), αναδεικνύουν νέες δυνατότητες αλλά και προκλήσεις για τον κλάδο.

Ευκαιρίες:

• Αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων εργασιών, με σημαντική εξοικονόμηση κόστους και χρόνου.

• Ενίσχυση της λήψης αποφάσεων με ακριβέστερα και real-time δεδομένα.

• Ανάδυση νέων επαγγελματικών ρόλων με στρατηγικό και τεχνολογικό χαρακτήρα.

Προκλήσεις:

• Κίνδυνος deskilling και εξάρτησης από black-box αλγορίθμους.

• Έλλειψη διαφάνειας και εμπιστοσύνης στις προβλέψεις που παράγονται από ΤΝ.

• Ανεπαρκής κατάρτιση για τις νέες απαιτήσεις του επαγγέλματος.

Η Στρατηγική της Μετάβασης: Η βιώσιμη υιοθέτηση της ΤΝ στη διοικητική λογιστική απαιτεί:

• Επένδυση σε διαρκή επαγγελματική ανάπτυξη.

• Καλλιέργεια υβριδικών δεξιοτήτων που συνδυάζουν τεχνογνωσία, αναλυτική σκέψη και επικοινωνία.

• Ανάπτυξη πλαισίων διακυβέρνησης δεδομένων, διαφάνειας και δεοντολογικής χρήσης της τεχνολογίας.

Τελική Σκέψη: Το μέλλον του επαγγέλματος δεν προδιαγράφει την εξαφάνιση των διοικητικών λογιστών, αλλά τον επαναπροσδιορισμό του ρόλου τους. Αντί να αντικατασταθούν από την τεχνολογία, οι λογιστές καλούνται να την κατανοήσουν, να την ενσωματώσουν και να τη χρησιμοποιήσουν ως στρατηγικό πλεονέκτημα. Όσοι επιλέξουν να προσαρμοστούν ενεργά θα βρεθούν στο επίκεντρο της επιχειρησιακής λήψης αποφάσεων, αναλαμβάνοντας ρόλους με πραγματική επίδραση στην αξία του οργανισμού.

Του Γιώργου Ατσαλάκη*

Η διακοπή ή η δραστική μείωση της ροής αυτών των εσόδων ισοδυναμεί με άμεσο πλήγμα στη δυνατότητα της Μόσχας να διατηρήσει παρατεταμένη στρατιωτική δραστηριότητα και να ασκεί πολιτική επιρροή. Με απλά λόγια, η οικονομική απομόνωση είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να εξουδετερωθεί η στρατιωτική απειλή που προκύπτει από το Κρεμλίνο.

Η προγραμματισμένη αύξηση των δασμών της 1ης Αυγούστου ακυρώθηκε, όπως και τα ευρωπαϊκά αντίποινα σε αμερικανικές εξαγωγές αξίας 93 δισεκατομμυρίων ευρώ της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παράλληλα, η συμφωνία προβλέπει μηδενικούς δασμούς σε κρίσιμα προϊόντα, όπως αεροσκάφη και εξαρτήματα, χημικά, γενόσημα φάρμακα, εξοπλισμό ημιαγωγών, γεωργικά προϊόντα, φυσικούς πόρους και πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας.

Αυτή η διάταξη δεν αφορά μόνο την οικονομία, αλλά και τη στρατηγική ασφάλεια, ενισχύοντας την τεχνολογική διασύνδεση ΗΠΑ–Ε.Ε. και την κοινή τους ικανότητα να ανταγωνίζονται αυταρχικά κράτη σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας και υψηλής τεχνολογίας.

Η παράλληλη απόφαση των ΗΠΑ να συντομεύσει τη διορία προς τη Ρωσία για κατάπαυση πυρός στην Ουκρανία από 50 σε μόλις 10–12 ημέρες, συνοδευόμενη από την απειλή αυστηρών κυρώσεων και δευτερογενών δασμών, εντάσσεται στη λογική της επιθετικής οικονομικής διπλωματίας. Η Ουάσινγκτον δεν περιορίζεται πλέον στην άμεση αντιπαράθεση με τη Ρωσία·

στοχοποιεί επίσης τρίτες χώρες που συνεχίζουν να συναλλάσσονται μαζί της, καθιστώντας σαφές ότι η στήριξη της Μόσχας συνεπάγεται υψηλό οικονομικό κόστος. Η στρατηγική αυτή συνιστά ουσιαστικά μια νέα μορφή δευτερογενών κυρώσεων, η οποία μετατρέπει την οικονομία σε βασικό μέσο γεωπολιτικής πίεσης.

Η Κίνα, αν και δεν προβάλλεται στο προσκήνιο αυτών των εξελίξεων, αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της εξίσωσης. Η στήριξη που παρέχει στη Ρωσία —μέσω αγορών ενέργειας, πρώτων υλών και δυνητικής τεχνολογικής συνεργασίας— συνιστά τον κεντρικό λόγο για τον οποίο η νέα διατλαντική συμμαχία παρακολουθείτε με ανησυχία από το Πεκίνο.

Η Ευρώπη και οι ΗΠΑ επιδιώκουν να αποθαρρύνουν κάθε κίνηση που θα μπορούσε να επιτρέψει στη Ρωσία να παρακάμψει τις κυρώσεις. Η οικονομική ευθυγράμμιση των δυτικών δυνάμεων στέλνει σαφές μήνυμα ότι η παραβίαση αυτού του πλαισίου θα συνεπάγεται σημαντικό κόστος, ενδεχομένως και για τους μεγαλύτερους εμπορικούς εταίρους της Ρωσίας όπως την Κίνα και την Ινδία.

Η στρατηγική αυτή δεν περιορίζεται στη Ρωσία, αλλά λειτουργεί ταυτόχρονα ως προειδοποίηση προς ένα ευρύτερο μπλοκ αυταρχικών καθεστώτων που συνδυάζουν εσωτερική καταπίεση με εξωτερική επιθετικότητα. Τουρκία, Ιράν, Ρωσία και Κίνα μοιράζονται ένα κοινό χαρακτηριστικό: έχουν αυτοκρατορικό παρελθόν, στερούν τον πλούτο από τον λαό, μετατρέπουν τον παραγόμενο πλούτο σε στρατιωτική ισχύ, επιδιώκοντας την αναβίωση των χαμένων αυτοκρατοριών τους.

Η οικονομική τους ευημερία δεν αντανακλάται στην καθημερινότητα των πολιτών τους, αλλά διοχετεύεται σε εξοπλιστικά προγράμματα και παρεμβατισμό. Η επιβολή δασμών και η χρήση της οικονομίας ως όπλου επιδιώκει να πλήξει ακριβώς αυτή τη δυναμική, διακόπτοντας τη ροή χρημάτων που τροφοδοτεί τις επεκτατικές πολιτικές τους.

Στρατηγικά, η νέα εμπορική και γεωπολιτική αρχιτεκτονική που οικοδομεί η Ουάσινγκτον επιχειρεί μια διπλή κίνηση: από τη μία πλευρά, περιορίζει την ικανότητα της Ρωσίας να διεξάγει πόλεμο μέσω οικονομικής απομόνωσης· από την άλλη, διαμορφώνει ένα διεθνές περιβάλλον στο οποίο η Κίνα θα αναγκαστεί να επανεξετάσει το κόστος της συμμαχίας της με τη Μόσχα.

Η προοπτική να χάσει πρόσβαση στις κορυφαίες εξαγωγικές αγορές της —τις ΗΠΑ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ιαπωνία— σε μια περίοδο εσωτερικής οικονομικής αστάθειας, συνιστά μια ισχυρή αποτρεπτική δύναμη.

Η εφαρμογή αυτής της στρατηγικής ενέχει ωστόσο προκλήσεις. Η ιστορία δείχνει ότι οι κυρώσεις και οι δασμοί, αν δεν συνοδεύονται από ευρύτερη διπλωματική στρατηγική, μπορούν να οδηγήσουν σε παρατεταμένες κρίσεις χωρίς οριστικό αποτέλεσμα. Οι αντάρτικες ή παρακρατικές δομές, όπως και τα οργανωμένα δίκτυα εξουσίας που διαχειρίζονται οι ολιγαρχίες, δεν καταρρέουν εύκολα.

Αντίθετα, συχνά προσαρμόζονται, αξιοποιώντας παράλληλες οικονομίες, σκιώδεις εμπορικές διαδρομές και εναλλακτικά χρηματοπιστωτικά συστήματα. Για τον λόγο αυτόν, η οικονομική πίεση πρέπει να συνδυαστεί με πολιτική απομόνωση, ενίσχυση της δυτικής συνοχής και στρατηγική υποστήριξη σε χώρες που μπορούν να υποκαταστήσουν τις ενεργειακές και εμπορικές ανάγκες της Ευρώπης.

Συνοψίζοντας, η χρήση δασμών και οικονομικών κυρώσεων ως εργαλείο για την αντιμετώπιση των επεκτατικών διαθέσεων της Ρωσίας εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική αναδιάταξης της παγκόσμιας τάξης. Η διατλαντική συνεργασία ΗΠΑ, Ευρωπαϊκή Ένωση, και Ιαπωνίας προσδίδει σε αυτήν τη στρατηγική παγκόσμια διάσταση, περιορίζοντας τα περιθώρια δράσης όχι μόνο της Ρωσίας, αλλά και των συμμάχων της.

Η οικονομία μετατρέπεται σε κύριο μέσο άσκησης ισχύος, με στόχο να κοπεί η ροή χρημάτων που τροφοδοτεί την αυταρχική επεκτατικότητα. Παρά τις δυσκολίες, η στρατηγική αυτή αναδεικνύει ότι, στον 21ο αιώνα, η μάχη για την παγκόσμια σταθερότητα διεξάγεται εξίσου στα πεδία των αγορών όσο και στα πεδία των μαχών. Η αντιμετώπιση της Ρωσίας μετά από το Ιράν,  έρχεται ως μήνυμα στην Τουρκία και στην Κίνα. Στη συνέχεια σειρά θα έχει η επεκτατικότητα της Τουρκίας και της Κίνας.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης (Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων)

Οι αθέμιτες πρακτικές ορισμένων ασιατικών οικονομιών —κυρίως της Κίνας με εμπορικό πλεόνασμα περίπου 1,3 τρισ. το 2024— συνίστανται σε επιδοτήσεις κρατικών επιχειρήσεων, ποσοστώσεις εισαγωγών, διαρκή υποτίμηση του εθνικού νομίσματος, κεφαλαιακούς ελέγχους, ευνοϊκή πρόσβαση σε υποδομές και φθηνή γη, ακόμα και οι περιβαλλοντικές εξαιρέσεις, είναι μορφές έμμεσης επιδότησης και τιμές εξαγωγών κάτω του κόστους. Το τελικό αποτέλεσμα είναι φθηνό κόστος για τον εξαγωγέα που συσσωρεύει τεράστια εμπορικά πλεονάσματα, και άνισος ανταγωνισμός για τον παραγωγό της χώρας που εισήγαγε αυτά τα αγαθά. Οπότε η παγκοσμιοποίηση αλλάζει!

Η συμφωνία ΕΕ-ΗΠΑ περιλαμβάνει δασμούς 15% στους Ευρωπαίους, υπόσχεση αγοράς αμερικανικής ενέργειας αξίας $750 δις (σήμερα αγοράζουν LNG $80 δις και θα αυξηθεί στα $250 δισ.) και επένδυσεις $600 δισ., (από 100 δισ. ετησίως που γινόταν μέχρι σήμερα) μια πολύ μεγάλη συμφωνία, τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα. Η ΕΕ θα συνεργαστεί με τις ΗΠΑ σε τομείς όπως η αμοιβαία αναγνώριση προτύπων τηλεπικοινωνιών, η κυβερνοασφάλεια, ώστε τα δίκτυα και ο εξοπλισμοί να συνεργάζονται μεταξύ τους. Θα απλοποιήσουν τις διαδικασίες πιστοποίησης για το χοιρινό και τα γαλακτοκομικά και περιλαμβάνονται πολλές τεχνικές λεπτομέρειες, συμπεριλαμβανομένων των μη δασμολογικών εμποδίων.

Οι δασμοί αναγκάζουν όσους είναι απρόθυμοι να καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Οι ΗΠΑ για 70 χρόνια, ακολούθησαν μια εμπορική πολιτική που ίσως κάποτε είχε νόημα, αλλά το τελικό αποτέλεσμα ήταν, ότι οι άλλες χώρες είχαν υψηλότερους δασμούς και μη δασμολογικά εμπόδια στις εισαγωγές από τις ΗΠΑ. Η ανοιχτή οικονομία των ΗΠΑ, οδήγησε σε μαζική μεταφορά βιομηχανικής παραγωγής και θέσεων εργασίας σε άλλες χώρες. Αυτό αντιστρέφεται τώρα μέσω των εμπορικών συμφωνιών επιτυγχάνοντας διακανονισμούς με χώρες που είναι ωφέλιμοι και για τις δύο πλευρές δηλαδή: οι ΗΠΑ επιβάλουν ένα επίπεδο δασμών, και οι άλλες χώρες ανοίγουν τις αγορές τους για τις εξαγωγές των ΗΠΑ. Έτσι μειώνουν τα εμπορικά ελλείμματα, δημιουργείται βιομηχανική άνθηση. Πρόκειται ξεκάθαρα για τεράστια καθαρά οφέλη για τις ΗΠΑ.

Η ΕΕ θα μειώσει τους δασμούς, θα αποδεχθεί ορισμένα στοιχεία των αμερικανικών προδιαγραφών για αυτοκίνητα, θα μειώσει τους δασμούς σε όλα τα βιομηχανικά αγαθά που εξάγονται από τις ΗΠΑ — χημικά, ιατρικές συσκευές κ.ά., θα μειώσει τους δασμούς σε αρκετά αγροτικά προϊόντα που παράγονται στις ΗΠΑ, και οι ΗΠΑ διατηρούν δασμούς 15% στις εισαγωγές από την ΕΕ, για να μειώσουν το εμπορικό έλλειμμα των $161 δισ. με την ΕΕ. Η Πρόεδρος της ΕΕ κ. Φον Ντερ Λάιεν είπε ότι αυτή η συμφωνία αφορά την εξισορρόπηση του εμπορίου, αναγνωρίζοντας τη νομιμότητα της αμερικανικής θέσης για να λάβει μέτρα να μειώσει το εμπορικό έλλειμμα. Οι ΗΠΑ τόνισαν ότι οι χώρες της ΕΕ πρέπει να προστατεύουν τις αγορές τους και να λύνουν ζητήματα υπερπροσφοράς ή φθηνών εισαγωγών από τρίτες χώρες. Οι ΗΠΑ επίσης θέλουν να αφαιρεθούν οι φόροι ψηφιακών υπηρεσιών.

Η ΕΕ θα αυξήσει τις εισαγωγές τις από τις ΗΠΑ άρα θα χάσει το πλεόνασμα των 161 δισ. με τις ΗΠΑ. Θα πρέπει να μειώσει κατά αντίστοιχο ποσό το έλλειμα των 303 δισ. με την Κίνα για να μην έχει απώλειες σε εκροές χρημάτων. Οι ΗΠΑ αποδεικνύουν ότι στην προσπάθεια καταπολέμησης των αθέμιτων πρακτικών στο διεθνές εμπόριο, εξασφαλίζουν αύξηση των εξαγωγών τους αλλά η ΕΕ δεν προστατεύεται από τον αθέμιτο ανταγωνισμό που ήδη υπόκειται από άλλες χώρες. Οπότε, η ΕΕ θα παραμείνει μόνη της στην αντιμετώπιση των εμπορικών της ελλειμμάτων κυρίως με αυτό της Κίνας (€303 δις).

Εκτός από τις ΗΠΑ, που έχουν παγκόσμιο εμπορικό έλλειμμα $1,211 δισ, υπάρχουν και άλλες χώρες με εμπορικά ελλείμματα όπως, Ινδία: $245,5 δισ., Ηνωμένο Βασίλειο: $233,1 δισ., Γαλλία: $82,3 δις., Φιλιππίνες: $65.9 δισ., Ιαπωνία: $47.9 δισ., Ισπανία: $37.5 δισ. κλπ.

Οι ΗΠΑ προχωρούν τους τελευταίους τρεις μήνες αναδιαμορφώνοντας το παγκόσμιο εμπόριο. Έχουν συμφωνίες με την Ε.Ε., την Ιαπωνία και άλλους εταίρους, άρα μπαίνουν σε συνομιλίες με την Κίνα με ισχυρό χαρτί. Οι συνομιλίες είναι πάντα εποικοδομητικές αλλά μην περιμένουμε κάποια τεράστια συμφωνία άμεσα, αλλά συνεχή πρόοδο, έλεγχο της εφαρμογής, ροή κρίσιμων πρώτων υλών και θεμέλια για ισορροπημένο εμπόριο στο μέλλον.

Οι ΗΠΑ όμως επιδιώκουν να πάρουν καλύτερη συμφωνία από την Κίνα αν δεν μπλέξουν όλες τις άλλες χώρες. Πιστεύουν ότι οι συμμαχικές και οι αντίπαλες χώρες πρέπει να αντιμετωπίζονται διαφορετικά και τώρα διαπραγματεύονται μια συμφωνία με την Κίνα — ακόμα και να τους πουλούν ημιαγωγούς (τσίπ) προκειμένου να τους αναγκάσουν αν ακολουθούν τις προδιαγραφές και τα στάνταρτ των ΗΠΑ. Έτσι θα αυξηθεί το εμπόριο με την Κίνα, ενώ το αφήγημα ήταν ότι θα αποσυνδεθεί η Δύση από την Κίνα, αλλά τώρα θα υπάρξουν περισσότερες αγορές από την Κίνα από ποτέ. Οταν η Αμερική κερδίζει, η αμερικανική τεχνολογία γίνεται το παγκόσμιο πρότυπο, και αυτό εξηγεί γιατί θα ωφελούσε τις ΗΠΑ να εξάγουν τα τσιπ της Nvidia στην κινεζική αγορά.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη*

Το Ιράν αντιλαμβάνεται το σχέδιο όχι απλώς ως μια εμπορική πρωτοβουλία, αλλά ως μια συντονισμένη προσπάθεια απομόνωσής του, με τη συμμετοχή Τουρκίας, Αζερμπαϊτζάν, δυνάμεων του ΝΑΤΟ και παρασκηνιακά, του Ισραήλ. Αυτό εγείρει ερωτήματα για το κατά πόσο ο Διάδρομος Zangezur μπορεί να θεωρηθεί ένα εργαλείο «ήπιας ισχύος» ή ένα γεωπολιτικό όπλο αναδιαμόρφωσης του περιφερειακού χάρτη.

Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, οι διεκδικήσεις γύρω από αυτή την περιοχή εντάθηκαν, ιδιαίτερα με φόντο τις συγκρούσεις στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Ο προτεινόμενος διάδρομος θα περνά μέσα από την αρμενική επαρχία Syunik, έναν κρίσιμο θύλακα ανάμεσα στο Ιράν, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν. Η υλοποίησή του θα έχει άμεσες επιπτώσεις για την εδαφική ακεραιότητα της Αρμενίας, αλλά και για τη γεωπολιτική επιρροή του Ιράν στη νότια Καυκασία.

Η οικονομική σημασία δεν είναι τόσο σημαντική όσο είναι η γεωστρατηγική σημασία του Zangezur.

Η γεωγραφική σημασία της περιοχής δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Το μοναδικό σημείο άμεσης χερσαίας σύνδεσης του Ιράν με την Αρμενία, μήκους περίπου 44 χιλιομέτρων, κινδυνεύει να αποκοπεί αν ολοκληρωθεί ο διάδρομος υπό τη μορφή που προτείνεται.

Αυτό θα απομόνωσει του Ιράν από το βόρειο του διάδρομο προς τον Καύκασο και την Ευρώπη, θα μείωση του στρατηγικού ρόλου του Ιράν ως διαμετακομιστικού κόμβου ενέργειας και εμπορίου, και θα  αυξήσει την γεωστρατηγικής επιρροή της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, με την υποστήριξη εξωτερικών δυνάμεων.

Ο ρόλος της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν είναι κρίσιμος στον νέο διάδρομο. Ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, είναι από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της κατασκευής του διαδρόμου, τον οποίο παρουσιάζει ως μια εθνική αποκατάσταση της συνδεσιμότητας του Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακα του Ναχτσιβάν και την Τουρκία.

Η Τουρκία, με τη σειρά της, βλέπει το έργο ως ένα στρατηγικό άνοιγμα προς την Κεντρική Ασία, καθώς συνδέεται απευθείας με το Τουρκμενιστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Καζακστάν.

Η συμμαχία Τουρκίας-Αζερμπαϊτζάν εδράζεται στην κοινή τους πολιτισμική και εθνοτική ταυτότητα («μία γλώσσα, ένα έθνος») και ενισχύεται με στρατιωτικές ασκήσεις, ενεργειακές συμφωνίες και τεχνολογική συνεργασία. Βρετανοί επενδυτές και ισραηλινές εταιρείες ασφαλείας έχουν, επίσης, εκδηλώσει έντονο ενδιαφέρον, προβάλλοντας το σχέδιο ως ευκαιρία ασφάλειας και οικονομικής ανάπτυξης.

Το Ιράν είναι ο αποδέκτης της γεωπολιτικής πίεσης. Το Ιράν θεωρεί τον Διάδρομο Zangezur ως ένα "σιωνιστικό σχέδιο" αποσταθεροποίησης, το οποίο αποσκοπεί στην αποκοπή της πρόσβασής του στην Αρμενία και μέσω αυτής στην Ευρώπη, στην υπονόμευση της επιρροής του στον Καύκασο και στην απομόνωση του από τη Ρωσία,  και στην πρόκληση εθνοτικής αστάθειας μέσω της αναζωπύρωσης αυτονομιστικών κινημάτων στο βορειοδυτικό Ιράν (Ιρανικό Αζερμπαϊτζάν).

Το Ιράν φοβάται επίσης ότι το έργο αυτό μπορεί να αποτελέσει μοχλό στρατιωτικής πίεσης από τις δυνάμεις του ΝΑΤΟ, μέσω Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, οι οποίες έχουν ενισχύσει τη στρατιωτική τους συνεργασία τα τελευταία χρόνια.

Το ΝΑΤΟ, αν και δεν εμφανίζεται επισήμως ως υποστηρικτής του διαδρόμου, ωφελείται στρατηγικά από την ολοκλήρωσή του. Ένα πιο "ανοιχτό" Αζερμπαϊτζάν, ενισχυμένο με υποδομές και υποστήριξη της Τουρκίας, μπορεί να χρησιμεύσει ως προκεχωρημένο φυλάκιο επιρροής της Δύσης στην ευρύτερη περιοχή του Καυκάσου.

Επιπλέον, η αποδυνάμωση της ιρανικής επιρροής ευνοεί τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Δύσης, κυρίως των ΗΠΑ και του Ισραήλ, σε μια εποχή όπου η αναχαίτιση του Ιράν θεωρείται κορυφαία προτεραιότητα, τόσο για λόγους ασφάλειας όσο και για τον περιορισμό της Ρωσίας και της Κίνας.

Δεν πρέπει όμως να παραβλέπετε το ρίσκο της αποσταθεροποίησης. Η επιβολή ενός τέτοιου διαδρόμου χωρίς τη συναίνεση της Αρμενίας και του Ιράν μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση των εντάσεων στα σύνορα, ανάφλεξη εθνοτικών κινημάτων στο Ιράν και στη νότια Αρμενία, περισσότερη στρατιωτικοποίηση της περιοχής, με συμμετοχή τρίτων δυνάμεων και αναδιάταξη συμμαχιών, με πιθανή περαιτέρω σύγκλιση Ιράν-Ρωσίας-Κίνας σε αντινατοϊκή κατεύθυνση.

Η Ρωσία βρίσκεται σε ένα μεγάλο δίλλημα.  Η Ρωσία, με παραδοσιακή επιρροή στον Καύκασο, διατηρεί στρατιωτική παρουσία στην Αρμενία και έχει ενδιαφέρον να αποτρέψει την επέκταση της τουρκικής και δυτικής επιρροής στην περιοχή.

Ωστόσο, η Μόσχα, εξασθενημένη από τον πόλεμο στην Ουκρανία, δεν έχει την ίδια αποφασιστικότητα να επέμβει όπως στο παρελθόν.

Παράλληλα, η αμφιθυμία της Αρμενίας να στραφεί προς τη Δύση έχει αφήσει τη Ρωσία σε μια αβέβαιη θέση, ενώ οι κινήσεις του Αζερμπαϊτζάν μοιάζουν να εξυπηρετούν τις ανταγωνιστικές στρατηγικές της Άγκυρας και του ΝΑΤΟ.

Ο Διάδρομος Zangezur, αν και προβλήθηκε ως έργο υποδομής για οικονομική ευημερία, είναι στην ουσία ένα γεωπολιτικό σχέδιο βαθιάς στρατηγικής σημασίας. Η ολοκλήρωσή του απειλεί να προκαλέσει ριζικές ανακατατάξεις στην ευρύτερη περιοχή, αποδυναμώνοντας το Ιράν και περιορίζοντας την παρουσία του στον Καύκασο, ενισχύοντας την Τουρκία ως κύριο διαμετακομιστικό κόμβο μεταξύ Ευρώπης και Ασίας και ανοίγοντας τον δρόμο για διείσδυση του ΝΑΤΟ στα βορειοδυτικά σύνορα του Ιράν.

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν ο διάδρομος αυτός θα λειτουργήσει ως γέφυρα συνεργασίας ή ως σκανδάλη αποσταθεροποίησης. Το Ιράν, οι δυνάμεις της περιοχής και η διεθνής κοινότητα καλούνται να σταθμίσουν προσεκτικά το τίμημα μιας επιλογής που μπορεί να φέρει περισσότερη σύγκρουση παρά συνδεσιμότητα.

Η χώρας μας βρίσκεται σε αδράνεια και με έλλειψη ευρύτερου στρατηγικού σχεδιασμού, για τους νέους εμπορευματικούς διάδρομους και τις γεωοικονομικές και γεωπολιτικές ανακατατάξεις, κινδυνεύει να χάσει και την κατάληξη του Ινδικού Δρόμου του μεταξιού (IMEC)  στον Πειραιά από Ιταλούς ανταγωνιστές.

*Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης