* Του Γιώργου Ατσαλάκη 

Η αφετηρία της ανάλυσης είναι ότι η κατανόηση του διεθνούς περιβάλλοντος δεν μπορεί να βασίζεται σε ιδεολογικές προσεγγίσεις ή πολιτικές επιθυμίες, αλλά στην επιστημονική ανάλυση των πραγματικών δεδομένων. Μόνο μέσα από την αντικειμενική μελέτη των εξελίξεων μπορούν να διαμορφωθούν αποτελεσματικές στρατηγικές που θα επιτρέψουν στα κράτη να αξιοποιήσουν τις ευκαιρίες και να αντιμετωπίσουν έγκαιρα τις απειλές. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οικοδομήθηκε ένα διεθνές σύστημα βασισμένο σε κανόνες, θεσμούς και συνεργασία, με θεμελιώδη αρχή τον σεβασμό της κυριαρχίας κάθε κράτους. Σήμερα όμως αυτή η διεθνής τάξη αμφισβητείται ολοένα και περισσότερο από αναθεωρητικές δυνάμεις που επιδιώκουν να αντικαταστήσουν το σύστημα των κανόνων με ένα σύστημα σφαιρών επιρροής.

Η σύγκρουση αυτή δεν είναι απλώς γεωπολιτική. Πρόκειται για μια βαθύτερη αντιπαράθεση δύο διαφορετικών αντιλήψεων σχετικά με τον τρόπο οργάνωσης της διεθνούς οικονομίας και της διεθνούς πολιτικής. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι δημοκρατικές, κυρίως θαλάσσιες δυνάμεις, οι οποίες στηρίζουν την ανάπτυξή τους στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα, στο διεθνές εμπόριο και στους πολυμερείς θεσμούς συνεργασίας, όπως ο ΟΗΕ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οι χώρες αυτές αντιμετωπίζουν τις διεθνείς αγορές ως χώρο συνεργασίας και αμοιβαίου οφέλους. Από την άλλη πλευρά βρίσκονται αναθεωρητικές δυνάμεις, όπως η Ρωσία, η Κίνα, το Ιράν και η Τουρκία, οι οποίες, διατηρούν αυτοκρατορικές φιλοδοξίες, επιδιώκουν αποκλειστικές ζώνες επιρροής και χρησιμοποιούν τη στρατιωτική και οικονομική τους ισχύ ως μέσο γεωπολιτικού εκβιασμού.

Η αντιπαράθεση αυτή δημιουργεί δύο σοβαρά προβλήματα για την παγκόσμια οικονομία. Το πρώτο αφορά τη διατάραξη της παραγωγής και της διακίνησης αγαθών. Η χρήση της ενέργειας, των πρώτων υλών, των θαλάσσιων μεταφορών και των αλυσίδων εφοδιασμού ως εργαλείων γεωπολιτικής πίεσης οδηγεί σε πληθωρισμό, ενεργειακή ανασφάλεια, μείωση της αγοραστικής δύναμης και, τελικά, σε κοινωνική και πολιτική αστάθεια. Το δεύτερο πρόβλημα αφορά τον αθέμιτο ανταγωνισμό στο διεθνές εμπόριο, όπου ορισμένες χώρες συσσωρεύουν τεράστια εμπορικά πλεονάσματα μέσω κρατικών παρεμβάσεων και τεχνητής υποτίμησης των νομισμάτων τους, οδηγώντας άλλες οικονομίες σε διαρκή ελλείμματα, υπερχρέωση και αποβιομηχάνιση.

Η ανάλυση αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην Κίνα. Η διατήρηση  τεχνητά υποτιμημένου γουάν, σε συνδυασμό με εκτεταμένες κρατικές επιδοτήσεις, επιτρέπει στις κινεζικές επιχειρήσεις να κυριαρχούν στις διεθνείς αγορές με εξαιρετικά χαμηλές τιμές, δημιουργώντας εμπορικά πλεονάσματα που προσεγγίζουν τα 1,2 τρισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι εμπορικοί εταίροι της Κίνας αναγκάζονται να χρηματοδοτούν τα αντίστοιχα ελλείμματά τους μέσω δανεισμού, γεγονός που επιβαρύνει τη δημοσιονομική τους σταθερότητα και περιορίζει τη βιομηχανική τους βάση. Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο, αλλά θυμίζει την κατάσταση της Ιαπωνίας τη δεκαετία του 1980, η οποία τελικά αντιμετωπίστηκε με τη Συμφωνία της Plaza το 1985.

Παράλληλα, αναδεικνύεται η τεχνητή νοημοσύνη ως ο δεύτερος μεγάλος μετασχηματιστικός παράγοντας της εποχής μας. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν παρουσιάζεται απλώς ως μέσο μείωσης του κόστους ή αύξησης της παραγωγικότητας, αλλά ως τεχνολογία που επιτρέπει την υλοποίηση ιδεών οι οποίες μέχρι σήμερα παρέμεναν ανεφάρμοστες λόγω περιορισμών σε χρόνο, ανθρώπινους πόρους και υπολογιστική ισχύ. Η αυτοματοποίηση μεγάλου μέρους των καθημερινών εργασιών επιτρέπει στους ανθρώπους να αφιερώσουν περισσότερο χρόνο στην κριτική σκέψη, στη δημιουργία νέων ιδεών και στη λήψη αποφάσεων.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται επίσης στη νέα γεωοικονομία, όπου η οικονομική ισχύς συνδέεται άμεσα με την τεχνολογική και βιομηχανική ικανότητα. Οι ενεργειακές υποδομές, οι μικροεπεξεργαστές, οι σπάνιες γαίες, οι αλυσίδες εφοδιασμού, τα δεδομένα και η τεχνητή νοημοσύνη αποτελούν πλέον κρίσιμα στοιχεία εθνικής ασφάλειας. Η ομιλία υπογραμμίζει ότι οι μικροεπεξεργαστές έχουν μετατραπεί στο «νευρικό σύστημα» της σύγχρονης οικονομίας, καθώς κάθε σύγχρονο οπλικό σύστημα, κάθε βιομηχανική εγκατάσταση και κάθε ψηφιακή υπηρεσία εξαρτάται από αυτούς. Η ιδιαίτερα υψηλή συγκέντρωση της παραγωγής προηγμένων μικροτσίπ στην Ταϊβάν δημιουργεί έναν νέο στρατηγικό κίνδυνο, καθώς μια ενδεχόμενη κρίση στην περιοχή θα μπορούσε να προκαλέσει παγκόσμια οικονομική αναταραχή.

Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, η έννοια της πρόσβασης στα διεθνή δίκτυα αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο. Η πρόσβαση στις αγορές, στην ενέργεια, στους ημιαγωγούς, στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, στα δεδομένα και στα ψηφιακά δίκτυα καθορίζει πλέον όχι μόνο την οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας αλλά και την πολιτική της σταθερότητα. Η ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων μετατρέπεται σε βασικό πυλώνα της εθνικής στρατηγικής, ενώ η διαφοροποίηση των προμηθευτών, η ανάπτυξη εγχώριας παραγωγής και η δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων περιορίζουν τον κίνδυνο μια εξωτερική κρίση να εξελιχθεί σε εσωτερική οικονομική και κοινωνική αναταραχή.

Για την Ελλάδα, η νέα αυτή πραγματικότητα δημιουργεί μια ιστορική ευκαιρία. Η γεωγραφική της θέση, στο σταυροδρόμι της Ανατολικής Μεσογείου, των Βαλκανίων και της Ευρώπης, της επιτρέπει να εξελιχθεί σε κόμβο ενέργειας, δεδομένων, τεχνολογίας και ασφάλειας. Υποδομές όπως οι σταθμοί LNG, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις, οι αγωγοί φυσικού αερίου, τα υπεράκτια αιολικά πάρκα, αλλά και μεγάλα έργα όπως ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου, το έργο GREGY, ο EastMed και ο οικονομικός διάδρομος IMEC, ο πρόσφατος Great Sea Interconnector, κλπ.,  μπορούν να ενισχύσουν σημαντικά τον γεωοικονομικό ρόλο της χώρας και να την καταστήσουν βασική πύλη της Ευρώπης προς τη Μέση Ανατολή και την Ασία.

Εξίσου μεγάλη σημασία πρέπει να αποδοθεί στην ανάπτυξη εθνικής τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ). Η  ΤΝ πρέπει να αντιμετωπιστεί ως δημόσια υποδομή, αντίστοιχη με τα ηλεκτρικά ή τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, ώστε όλοι οι πολίτες και οι επιχειρήσεις να αποκτήσουν εύκολη και οικονομικά προσιτή πρόσβαση στις δυνατότητές της. Οι τέσσερις βασικοί άξονες της επόμενης φάσης της τεχνητής νοημοσύνης είναι: η οικονομική αξιοποίηση της ΤΝ, η ενσωμάτωσή της σε φυσικά συστήματα (Physical AI), η ανάπτυξη εθνικών οικοσυστημάτων τεχνητής νοημοσύνης (Sovereign AI) και η δημιουργία ισχυρών μηχανισμών διακυβέρνησης των αυτόνομων πρακτόρων τεχνητής νοημοσύνης.

Ο βασικός στόχος κάθε σύγχρονου κράτους πρέπει να είναι η ανθεκτικότητα. Η οικονομική ανάπτυξη, όσο σημαντική και αν είναι, δεν αρκεί από μόνη της. Απαιτείται κοινωνική συνοχή, ενεργειακή ασφάλεια, τεχνολογική αυτονομία, ισχυρή παραγωγική βάση και δυνατότητα απορρόφησης εξωτερικών κραδασμών χωρίς να διαταράσσεται η πολιτική σταθερότητα. Η πραγματική ισχύς μιας χώρας θα εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την ικανότητά της να συμμετέχει αξιόπιστα στα διεθνή δίκτυα παραγωγής, τεχνολογίας, χρηματοδότησης και εμπορίου, διατηρώντας ταυτόχρονα την αυτονομία και τη δημοκρατική της συνοχή. Σε αυτή τη νέα γεωοικονομική εποχή, η Ελλάδα καλείται όχι απλώς να προσαρμοστεί στις εξελίξεις, αλλά να αξιοποιήσει τη στρατηγική της θέση και το ανθρώπινο κεφάλαιό της, ώστε να μετατραπεί σε πυλώνα σταθερότητας, καινοτομίας και ανάπτυξης για ολόκληρη την ευρύτερη περιοχή.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης στο Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Η αντοχή μιας πολεμικής οικονομίας: Όταν άρχισε η εισβολή στην Ουκρανία, πολλοί αναλυτές προέβλεπαν ότι οι δυτικές κυρώσεις θα προκαλούσαν ταχεία οικονομική κρίση στη Ρωσία. Η πρόβλεψη αυτή δεν επιβεβαιώθηκε. Η Μόσχα διέθετε σημαντικά συναλλαγματικά και δημοσιονομικά αποθέματα, χαμηλό δημόσιο χρέος, έσοδα από τις εξαγωγές υδρογονανθράκων και μια κεντρική τράπεζα ικανή να επιβάλει αυστηρούς περιορισμούς. Παράλληλα, το κράτος αύξησε δραστικά τις αμυντικές δαπάνες. Οι παραγγελίες για πυρομαχικά, drones, οχήματα και στρατιωτικό εξοπλισμό τόνωσαν τη βιομηχανική παραγωγή, δημιούργησαν θέσεις εργασίας και ενίσχυσαν ορισμένες περιφέρειες. Με τη στενή έννοια του ΑΕΠ, ένα άρμα μάχης που κατασκευάζεται και καταστρέφεται στο μέτωπο καταγράφεται ως οικονομική παραγωγή. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυξάνει τον μακροπρόθεσμο πλούτο της χώρας. Η πολεμική παραγωγή μπορεί επομένως να στηρίζει τους αριθμούς της οικονομικής δραστηριότητας, ενώ ταυτόχρονα απορροφά κεφάλαια, εργασία και πρώτες ύλες που διαφορετικά θα κατευθύνονταν σε υποδομές, τεχνολογία, κατοικίες και πολιτική βιομηχανία. Η οικονομία φαίνεται δραστήρια, αλλά ένα αυξανόμενο μέρος της παραγωγής της δεν βελτιώνει το βιοτικό επίπεδο ούτε δημιουργεί παραγωγικές δυνατότητες για το μέλλον.

Η ανάπτυξη έχει σχεδόν σταματήσει: Τα επίσημα στοιχεία αποτυπώνουν πλέον αυτή την επιβράδυνση. Σύμφωνα με τη Rosstat, το πραγματικό ρωσικό ΑΕΠ κατά το πρώτο τρίμηνο του 2026 ήταν κατά 0,2% χαμηλότερο από το αντίστοιχο τρίμηνο του 2025. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει ανάπτυξη μόλις 0,8% για ολόκληρο το 2026, ενώ η ίδια η Τράπεζα της Ρωσίας τοποθετεί την αύξηση του ΑΕΠ μεταξύ 0,5% και 1,5%. Αυτοί οι αριθμοί δεν περιγράφουν κατάρρευση, αλλά στασιμότητα. Και η στασιμότητα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική όταν εμφανίζεται παράλληλα με τεράστιες κρατικές δαπάνες. Υπό κανονικές συνθήκες, μια τόσο μεγάλη δημοσιονομική επέκταση θα προκαλούσε αισθητή άνοδο της συνολικής παραγωγής. Το γεγονός ότι η ανάπτυξη παραμένει τόσο χαμηλή υποδηλώνει ότι η οικονομία πλησιάζει τα παραγωγικά της όρια. Η ανεργία βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, αλλά αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικά ένδειξη ευημερίας. Η επιστράτευση, οι στρατιωτικές απώλειες, η μετανάστευση νέων εργαζομένων και η δημογραφική συρρίκνωση έχουν δημιουργήσει σοβαρές ελλείψεις προσωπικού. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και οι κρατικές βιομηχανίες μπορούν να προσφέρουν υψηλότερους μισθούς, αποσπώντας εργαζομένους από την κατασκευή, τις μεταφορές, την υγεία και άλλους πολιτικούς κλάδους. Έτσι, η χαμηλή ανεργία συνυπάρχει με περιορισμένη παραγωγική ικανότητα.

Πληθωρισμός και ακριβό χρήμα: Η δεύτερη μεγάλη ένδειξη πίεσης είναι το κόστος του χρήματος. Τον Ιούνιο του 2026 ο ετήσιος πληθωρισμός βρισκόταν στο 6%, πάνω από τον στόχο του 4%, ενώ το βασικό επιτόκιο της κεντρικής τράπεζας παρέμενε στο 14,25%. Η Τράπεζα της Ρωσίας αναγνωρίζει παράλληλα ότι η οικονομία επιβραδύνεται και ότι εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικοί πληθωριστικοί κίνδυνοι. Η κατάσταση μοιάζει με όχημα στο οποίο το κράτος πατά το γκάζι, αυξάνοντας τις πολεμικές δαπάνες, ενώ η κεντρική τράπεζα πατά το φρένο, διατηρώντας ακριβό τον δανεισμό. Τα υψηλά επιτόκια περιορίζουν τη ζήτηση, αλλά επιβαρύνουν συγχρόνως τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά. Επενδυτικά σχέδια αναβάλλονται, η χρηματοδότηση κατοικιών και εξοπλισμού γίνεται ακριβότερη και οι εταιρείες με υψηλό δανεισμό αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση. Τα στοιχεία της Rosstat δείχνουν ότι τα συνολικά κέρδη των επιχειρήσεων κατά το πρώτο τρίμηνο του 2026 ήταν μειωμένα κατά περίπου 26,5% σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα. Παράλληλα, περιορίστηκε το ποσοστό των κερδοφόρων επιχειρήσεων. Αυτό ενισχύει την εικόνα μιας οικονομίας δύο ταχυτήτων: οι κλάδοι που συνδέονται με το κράτος και την άμυνα υποστηρίζονται, ενώ σημαντικό μέρος της πολιτικής οικονομίας επιβαρύνεται από ακριβή χρηματοδότηση και μειωμένες αποδόσεις.

Το δημοσιονομικό απόθεμα μειώνεται: Η Μόσχα μπήκε στον πόλεμο διαθέτοντας ένα σημαντικό αποθεματικό ασφαλείας. Για χρόνια, μέρος των εσόδων από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο διοχετευόταν στο Εθνικό Ταμείο Πλούτου. Τα κεφάλαια αυτά επέτρεψαν στην κυβέρνηση να χρηματοδοτήσει ελλείμματα, να στηρίξει επιχειρήσεις και να απορροφήσει μέρος των επιπτώσεων των κυρώσεων. Το απόθεμα, όμως, δεν είναι ανεξάντλητο. Τον Απρίλιο του 2026 τα συνολικά στοιχεία του Ταμείου αντιστοιχούσαν σε περίπου 5,7% του ΑΕΠ, αλλά τα άμεσα ρευστοποιήσιμα περιουσιακά του στοιχεία περιορίζονταν σε μόλις 1,7% του ΑΕΠ. Μέρος των γιουάν και του χρυσού του Ταμείου πωλήθηκε για τη χρηματοδότηση του προϋπολογισμού. Την ίδια στιγμή, το ομοσπονδιακό έλλειμμα έφθασε τα 4,58 τρισ. ρούβλια μόνο στο πρώτο τρίμηνο του 2026, υπερβαίνοντας ήδη τον αρχικό στόχο των 3,79 τρισ. ρουβλίων για ολόκληρο το έτος. Το υπουργείο Οικονομικών απέδωσε μέρος της απόκλισης στην εμπροσθοβαρή χρηματοδότηση δαπανών. Ωστόσο, στο πρώτο εξάμηνο το έλλειμμα είχε διευρυνθεί στα 5,73 τρισ. ρούβλια, ενώ τα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο είχαν υποχωρήσει σημαντικά. Η Ρωσία εξακολουθεί να έχει σχετικά χαμηλό δημόσιο χρέος και μπορεί να δανειστεί από το εσωτερικό της. Ωστόσο, η αυξανόμενη εξάρτηση από τις εγχώριες τράπεζες μεταφέρει τον κίνδυνο από τον κρατικό προϋπολογισμό στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Όσο περισσότερα κεφάλαια κατευθύνονται υποχρεωτικά προς το κράτος και τις πολεμικές επιχειρήσεις, τόσο λιγότερα απομένουν για παραγωγικές ιδιωτικές επενδύσεις. Το χρηματοδοτικό κενό καλύπτεται με υψηλότερους φόρους, με περικοπές δαπανών, με περισσότερο δανεισμό και με συνεχή πώληση αποθεματικών περιουσιακών στοιχείων, ακόμη και του εθνικού αποθέματος χρυσού.

Από την ευρωπαϊκή στην κινεζική εξάρτηση: Οι κυρώσεις δεν σταμάτησαν το ρωσικό εμπόριο. Το ανακατεύθυναν. Η Ρωσία αύξησε τις ενεργειακές πωλήσεις της προς την Κίνα και την Ινδία, ενώ εισάγει μέσω τρίτων χωρών μηχανήματα, μικροηλεκτρονικά και προϊόντα διπλής χρήσης. Η Κίνα αντιπροσωπεύει πλέον περίπου το 35% του συνολικού εξωτερικού εμπορίου της Ρωσίας, έναντι μόλις 16% πριν από τον πόλεμο. Η προσαρμογή αυτή απέτρεψε την απομόνωση, αλλά δημιούργησε μια νέα ασυμμετρία. Η Κίνα αποτελεί πλέον πολύ μεγαλύτερο μέρος του εξωτερικού εμπορίου της Ρωσίας και διαθέτει ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση. Η Μόσχα χρειάζεται την κινεζική αγορά περισσότερο από όσο το Πεκίνο χρειάζεται τη Ρωσία. Μπορεί συνεπώς να συνεχίζει να πουλά πρώτες ύλες, αλλά συχνά με εκπτώσεις και λιγότερο ευνοϊκούς όρους. Όσο η Ρωσία αναγκάζεται να πουλά τις εξαγωγές της με μεγάλες εκπτώσεις, γίνεται ολοένα και πιο εξαρτημένη από την Κίνα για όσα εισάγει. Η Κίνα επιμελώς αποφεύγει να δεσμευθεί για επενδύσεις στην Ρωσία (όπως ο αγωγός φυσικού αερίου στην Σιβηρία Νο 2) που θα της δημιουργήσουν μελλοντική εξάρτηση, ενώ ταυτόχρονα κατακλύζει την Ρωσία με φθηνά κινεζικά προϊόντα απειλώντας την βιωσιμότητα των ρωσικών επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα, οι ευρωπαϊκοί περιορισμοί εξακολουθούν να στοχεύουν την πρόσβαση της ρωσικής πολεμικής βιομηχανίας σε προηγμένα εξαρτήματα. Το γεγονός ότι η ΕΕ επιβάλλει κυρώσεις και σε εταιρείες τρίτων χωρών δείχνει πως η παράκαμψη των περιορισμών παραμένει δυνατή, αλλά γίνεται ακριβότερη και πιο περίπλοκη. Η Ευρώπη αυξάνει τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ για να αντιμετωπίσει τη Ρωσία καθιστώντας κάθε έδαφος τόσο αποκεντρωμένο, τόσο δύσκολο και τόσο δαπανηρό στην κατάκτηση, ώστε κανείς να μη θελήσει καν να επιχειρήσει να το καταλάβει.

Κατάρρευση ή διαρθρωτική εξάντληση; Η Ρωσία διαθέτει ακόμη σημαντικά πλεονεκτήματα: τεράστιους φυσικούς πόρους, εγχώρια παραγωγή ενέργειας και τροφίμων, χαμηλό δημόσιο χρέος, ισχυρούς μηχανισμούς κρατικού ελέγχου και τη δυνατότητα μεταφοράς πόρων από την κοινωνία προς τον πόλεμο. Για τον λόγο αυτό, μια ξαφνική οικονομική κατάρρευση δεν αποτελεί το πιθανότερο σενάριο. Το κόστος, όμως, συσσωρεύεται. Τα δημοσιονομικά αποθέματα μειώνονται, οι πολιτικές επιχειρήσεις πιέζονται, η πρόσβαση σε προηγμένη τεχνολογία δυσκολεύεται και η εξάρτηση από την Κίνα βαθαίνει. Οι ανθρώπινες απώλειες και η μετανάστευση πλήττουν ένα ήδη δυσμενές δημογραφικό περιβάλλον. Οι υποδομές και οι μη στρατιωτικές επενδύσεις υποχωρούν στην ιεράρχηση των κρατικών προτεραιοτήτων. Η πραγματική εικόνα βρίσκεται στη συνολική λειτουργία της οικονομίας και στην ικανότητα ενός κράτους να διατηρεί μακροχρόνια την παραγωγική, στρατιωτική και κοινωνική του ισχύ. Η Ρωσία δαπανά τεράστια ποσά για τον στρατό της και παρ’ όλα αυτά δεν κατάφερε να καταλάβει την Ουκρανία. Τα πυρηνικά όπλα δεν μπορούν να αποκρούσουν τα drones. Υπάρχει ο κίνδυνος της απορρόφησης της Ρωσίας στη σφαίρα επιρροής της Κίνας ως προμηθευτής πρώτων υλών και στρατηγικό γεωγραφικό ανάχωμα της Κίνας. Αυτό θα είναι ένα στρατηγικό λάθος όπως αυτό της συμφωνίας Ριμπεντρόπ-Μολότοφ, 1939-1941 όπου η Ρωσία επί δυο έτη προμήθευε άφθονες πρώτες ύλες την πολεμική μηχανή της Γερμανίας. Εάν δεν εφοδίαζε την Γερμανία με πρώτες ύλες επί 2 έτη, ίσως η Γερμανία να μην έχει τα εφόδια να διεξάγει τέτοιας έκτασης επιθέσεων και ίσως να μην είχε επιτεθεί στην ίδια την Ρωσία μετά από 2 έτη. Επομένως, η απάντηση είναι σαφής: ναι, η Ρωσία αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα, αλλά όχι απαραίτητα μια άμεση χρεοκοπία. Πρόκειται περισσότερο για μια διαδικασία διαρθρωτικής εξάντλησης. Η οικονομία μπορεί να εξακολουθεί να χρηματοδοτεί τον πόλεμο, καταναλώνοντας όμως τα αποθέματα, την παραγωγική δυναμικότητα και τις αναπτυξιακές δυνατότητες της επόμενης δεκαετίας. Μια πολεμική οικονομία μπορεί να αντέξει πολύ περισσότερο από όσο προβλέπουν οι επικριτές της. Αυτό δεν σημαίνει ότι παραμένει υγιής. Σημαίνει απλώς ότι η πραγματική κρίση δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως ξαφνική κατάρρευση. Μερικές φορές εμφανίζεται ως μια αργή ανταλλαγή του μέλλοντος με τις ανάγκες του παρόντος.

Αγγίζει τον πυρήνα της παγκόσμιας θαλάσσιας τάξης, πάνω στην οποία βασίστηκαν η διεθνοποίηση της παραγωγής, η ενεργειακή ασφάλεια και η οικονομική άνοδος των μεγάλων ναυτιλιακών χωρών.

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Η πρόσφατη πρόταση για επιβολή εισφοράς στα φορτία που θα διέρχονταν από την ευρύτερη περιοχή των Στενών, με το επιχείρημα ότι το τέλος θα κάλυπτε το κόστος της στρατιωτικής προστασίας και της ασφάλειας, θα μετέτρεπε ένα ήδη εξαιρετικά επικίνδυνο θαλάσσιο πέρασμα σε ζώνη άμεσης οικονομικής επιβάρυνσης. Η πρόταση τελικά εγκαταλείφθηκε και αντικαταστάθηκε από την αναζήτηση εμπορικών και επενδυτικών συμφωνιών με τα κράτη του Κόλπου. Ωστόσο, το γεγονός ότι τέθηκε έστω και προσωρινά στο τραπέζι αποκαλύπτει πόσο εύκολα η ελευθερία της ναυσιπλοΐας μπορεί να μετατραπεί από διεθνή αρχή σε αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης.

Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι μια συνηθισμένη θαλάσσια διαδρομή. Αποτελούν το σημαντικότερο ενεργειακό σημείο συμφόρησης του κόσμου. Το 2024 διέρχονταν από αυτά περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως, ποσότητα που αντιστοιχούσε περίπου στο ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαϊκών προϊόντων και σε περισσότερο από το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Παράλληλα, περίπου το 20% του διεθνούς εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου περνούσε από το ίδιο πέρασμα, κυρίως μέσω των εξαγωγών του Κατάρ.

Επομένως, οποιοδήποτε τέλος επιβληθεί στα Στενά δεν αφορά μόνο τα πλοία που βρίσκονται εκείνη τη στιγμή στην περιοχή. Μεταδίδεται σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία μέσω των ναύλων, των ασφαλίστρων, των τιμών της ενέργειας, των εμπορευμάτων, της βιομηχανικής παραγωγής και τελικά του πληθωρισμού ο οποίος δημιουργεί πολιτική αστάθεια. Και πολιτική αστάθεια είναι «βούτυρο στο ψωμί» των λαϊκιστών ηγετών, οι οποίοι αδυνατώντας να κατακτήσουν την εξουσία σε ομαλές συνθήκες, περιμένουν χαοτικές καταστάσεις για να ξεγελάσουν τους πολίτες, και εκμεταλλευόμενοι τον θυμό των πολιτών, να ανέλθουν στην εξουσία.

Από το τέλος διέλευσης στον πολλαπλασιαστή κόστους: Η πρώτη και πιο άμεση συνέπεια θα ήταν η αύξηση του μεταφορικού κόστους. Ένα τέλος 20% επί της αξίας του φορτίου δεν θα λειτουργούσε όπως ένα συνηθισμένο λιμενικό τέλος. Θα αποτελούσε πολύ μεγάλη πρόσθετη επιβάρυνση σε φορτία πετρελαίου, φυσικού αερίου, πετροχημικών, λιπασμάτων και βιομηχανικών πρώτων υλών, των οποίων η αξία μπορεί να ανέρχεται σε δεκάδες ή εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο.

Οι πλοιοκτήτες δεν θα μπορούσαν να απορροφήσουν ένα τέτοιο κόστος. Θα επιχειρούσαν να το μετακυλίσουν στους ναυλωτές και στους ιδιοκτήτες των φορτίων. Αυτοί, με τη σειρά τους, θα το περνούσαν στους εισαγωγείς, στις βιομηχανίες και τελικά στους καταναλωτές.

Το αποτέλεσμα θα ήταν η δημιουργία ενός πολλαπλασιαστή κόστους. Στο τέλος διέλευσης θα προστίθεντο τα ήδη υψηλά ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου, οι καθυστερήσεις, οι δαπάνες ασφάλειας, οι πιθανές αλλαγές πληρωμάτων, η αυξημένη κατανάλωση καυσίμων και οι πρόσθετες νομικές και συμβατικές δαπάνες. Οι συνδυασμένοι αυτοί κίνδυνοι είναι δύσκολο να αποτιμηθούν, να ασφαλιστούν και να ενσωματωθούν σε μακροχρόνιες συμβάσεις.

Η UN Trade and Development (UNCTAD) έχει ήδη προειδοποιήσει ότι οι διαταραχές στα μεγάλα θαλάσσια σημεία συμφόρησης οδηγούν σε αλλαγές διαδρομών, μεγαλύτερους χρόνους μεταφοράς, αυξημένους ναύλους και πίεση στις αλυσίδες εφοδιασμού. Η πρόσφατη εμπειρία από την Ερυθρά Θάλασσα, τη Διώρυγα του Σουέζ και τη Διώρυγα του Παναμά απέδειξε ότι ακόμη και χωρίς επίσημο τέλος, η αβεβαιότητα μπορεί να μειώσει δραστικά τη διέλευση και να αυξήσει το παγκόσμιο κόστος εμπορίου.

Η ιδιαίτερη έκθεση των ασιατικών οικονομιών: Οι οικονομίες της Ασίας θα βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή των επιπτώσεων. Περίπου το 89% του αργού πετρελαίου και των συμπυκνωμάτων που διέρχονταν από τα Στενά κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025 κατευθυνόταν προς ασιατικές αγορές. Η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα απορροφούσαν μαζί σχεδόν τα τρία τέταρτα αυτών των ροών.

Για την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα, οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές ενέργειας, ένα τέλος στα Στενά θα λειτουργούσε σαν έμμεσος φόρος πάνω στη βιομηχανική παραγωγή. Θα αύξανε το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας, μεταφορών, χημικών, χάλυβα, αυτοκινήτων και ηλεκτρονικών προϊόντων.

Η Κίνα, μολονότι διαθέτει μεγαλύτερη δυνατότητα διαφοροποίησης και τεράστια εγχώρια παραγωγική βάση, παραμένει ο μεγαλύτερος εισαγωγέας ενέργειας στον κόσμο. Η επιβάρυνση των θαλάσσιων εισαγωγών της θα ενίσχυε την προσπάθειά της να εξασφαλίσει περισσότερες χερσαίες ενεργειακές διαδρομές, στρατηγικά αποθέματα και εναλλακτικούς προμηθευτές.

Η Ινδία θα αντιμετώπιζε αντίστοιχη πίεση, καθώς η άνοδος του ενεργειακού κόστους θα επιβάρυνε το εμπορικό της ισοζύγιο, το νόμισμα, τον πληθωρισμό και τα δημόσια οικονομικά της.

Η Ευρώπη και η επιστροφή της ενεργειακής ανασφάλειας: Για την Ευρώπη, η επιβολή τελών στο Ορμούζ θα αναζωπύρωνε τον φόβο μιας νέας ενεργειακής κρίσης. Μετά τη μείωση της εξάρτησης από τη Ρωσία, η Ευρωπαϊκή Ένωση αύξησε τη σημασία του υγροποιημένου φυσικού αερίου και των διαφοροποιημένων θαλάσσιων προμηθειών. Μια νέα επιβάρυνση στα φορτία που προέρχονται από τον Περσικό Κόλπο θα αύξανε τις τιμές του LNG και θα επηρέαζε ιδιαίτερα τις χώρες που δεν διαθέτουν επαρκή εγχώρια παραγωγή ή εναλλακτικές ενεργειακές πηγές. Η επίπτωση δεν θα περιοριζόταν στην ενέργεια. Τα κράτη του Κόλπου εξάγουν πετροχημικά, λιπάσματα και βιομηχανικές πρώτες ύλες. Η αύξηση του κόστους τους θα μεταφερόταν στη γεωργία, στις κατασκευές, στις μεταφορές και στη μεταποίηση.

Η Ελλάδα ως παγκόσμια ναυτιλιακή δύναμη: Για την Ελλάδα, το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ελληνόκτητη ναυτιλία αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες δυνάμεις του παγκόσμιου εμπορικού στόλου και έχει έντονη παρουσία στη μεταφορά αργού πετρελαίου, πετρελαϊκών προϊόντων, LNG και ξηρού φορτίου. Σε πρώτη ανάγνωση, η αύξηση των κινδύνων και των ναύλων θα μπορούσε να δημιουργήσει υψηλότερα έσοδα για ορισμένους πλοιοκτήτες. Όμως αυτό δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με υψηλότερη καθαρή κερδοφορία. Τα έσοδα θα συνοδεύονταν από υψηλότερα ασφάλιστρα, κόστος χρηματοδότησης, δαπάνες πληρωμάτων, κινδύνους καθυστερήσεων και πιθανές ζημιές.

Επιπλέον, οι ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν πολύπλοκα ερωτήματα συμμόρφωσης. Ποιος θα πλήρωνε το τέλος; Ο πλοιοκτήτης, ο ναυλωτής ή ο ιδιοκτήτης του φορτίου; Θα μπορούσε να θεωρηθεί γεγονός ανωτέρας βίας; Θα δημιουργούσε δικαίωμα ακύρωσης μιας ναύλωσης; Πώς θα αντιμετωπιζόταν από τις ασφαλιστικές εταιρείες και τους δανειστές; Η αβεβαιότητα αυτή είναι συχνά πιο επιβαρυντική από το ίδιο το τέλος, διότι αυξάνει τον νομικό κίνδυνο και δυσκολεύει την τιμολόγηση των συμβάσεων.

Για την ελληνική οικονομία, θα υπήρχε και δεύτερη επίπτωση: ακριβότερη ενέργεια, υψηλότερα κόστη μεταφοράς και νέες πληθωριστικές πιέσεις. Επομένως, ακόμη και αν ένα τμήμα της ναυτιλίας επωφελούνταν από υψηλότερους ναύλους, η συνολική επίδραση στην ελληνική οικονομία θα μπορούσε να είναι αρνητική.

Νορβηγία, Δανία, Σιγκαπούρη και Ηνωμένο Βασίλειο: Οι άλλες μεγάλες ναυτιλιακές χώρες θα αντιμετώπιζαν διαφορετικού τύπου συνέπειες. Η Δανία, με ισχυρή παρουσία στη μεταφορά εμπορευματοκιβωτίων, θα επηρεαζόταν μέσω της αύξησης των ναύλων, των καθυστερήσεων και της μεταβλητότητας στις γραμμές Ασίας–Ευρώπης. Η Νορβηγία θα μπορούσε να επωφεληθεί από υψηλότερες ενεργειακές τιμές ως παραγωγός, αλλά οι ναυτιλιακές και ασφαλιστικές της εταιρείες θα αντιμετώπιζαν αυξημένο επιχειρησιακό κίνδυνο. Η Σιγκαπούρη, ως παγκόσμιος ναυτιλιακός, εμπορικός και ασφαλιστικός κόμβος, θα βρισκόταν αντιμέτωπη με αυξημένη μεταβλητότητα, ανάγκη για μεγαλύτερα αποθέματα και ανακατεύθυνση εμπορικών ροών. Το Ηνωμένο Βασίλειο θα αντιμετώπιζε μεγάλες επιπτώσεις μέσω του Λονδίνου, που παραμένει βασικό κέντρο ναυτασφάλισης, χρηματοδότησης πλοίων, διαιτησίας και ναυτιλιακών υπηρεσιών.

Το νομικό προηγούμενο: Η σοβαρότερη ίσως συνέπεια θα ήταν το διεθνές προηγούμενο. Ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός έχει επαναλάβει ότι η διέλευση από διεθνή στενά πρέπει να παραμένει ανεμπόδιστη και απαλλαγμένη από τέλη και διακριτικές χρεώσεις. Έχει επίσης προειδοποιήσει ότι δεν υπάρχει νομική βάση για μονομερή επιβολή διοδίων ή άλλων όρων στα στενά που χρησιμοποιούνται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Αν γινόταν αποδεκτό ότι μια δύναμη με στρατιωτική παρουσία μπορεί να χρεώνει την προστασία ενός διεθνούς περάσματος, τι θα εμπόδιζε παρόμοιες απαιτήσεις στα Στενά της Μαλάκκας, στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, στα Στενά της Ταϊβάν ή σε άλλες κρίσιμες διαδρομές; Το παγκόσμιο εμπόριο θα μπορούσε να μετατραπεί σε δίκτυο γεωπολιτικών ζωνών διοδίων, όπου η ισχύς θα καθορίζει την τιμή της διέλευσης.

Από την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στην εμπορευματοποίηση της ασφάλειας: Η επιβολή τελών στο Ορμούζ θα σήμαινε ότι η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας παύει να θεωρείται δημόσιο διεθνές αγαθό και μετατρέπεται σε εμπορεύσιμη υπηρεσία.

Αυτό θα ήταν ιδιαίτερα αυτοϋπονομευτικό για τις Ηνωμένες Πολιτείες, των οποίων η οικονομική και στρατηγική ισχύς βασίζεται εδώ και δεκαετίες στις ανοικτές θάλασσες και στην ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Η επιβολή ενός τέτοιου τέλους θα αποδυνάμωνε την αμερικανική δυνατότητα να αντιταχθεί σε αντίστοιχες πρακτικές άλλων κρατών. Γι’ αυτό η μετατροπή της αρχικής πρότασης σε διμερείς εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες ήταν περισσότερο από μια τεχνική αλλαγή. Ήταν προσπάθεια αποφυγής ενός προηγουμένου που θα μπορούσε να ανατρέψει το ισχύον θαλάσσιο σύστημα.

Η προβλεψιμότητα ως νέα ναυτική ισχύς: Για τις ναυτιλιακές χώρες, το βασικό αγαθό δεν είναι μόνο η ελευθερία διέλευσης. Είναι η προβλεψιμότητα. Οι πλοιοκτήτες μπορούν να διαχειριστούν υψηλό κόστος, εφόσον γνωρίζουν ποιο είναι. Μπορούν να ασφαλίσουν έναν κίνδυνο, εφόσον μπορεί να υπολογιστεί. Μπορούν να επαναδιαπραγματευτούν μια σύμβαση, εφόσον οι κανόνες παραμένουν σταθεροί.

Δεν μπορούν όμως να λειτουργήσουν αποτελεσματικά όταν τα τέλη, οι εξαιρέσεις και οι όροι διέλευσης αλλάζουν από ημέρα σε ημέρα ανάλογα με πολιτικές δηλώσεις ή στρατιωτικές εξελίξεις. Τα διόδια στα Στενά του Ορμούζ δεν θα ήταν απλώς ένας νέος φόρος στη ναυτιλία. Θα αποτελούσαν φόρο στην προβλεψιμότητα, στην ενεργειακή ασφάλεια και στην ίδια την παγκόσμια οικονομική ολοκλήρωση.

Και για χώρες όπως η Ελλάδα, των οποίων η οικονομική ισχύς και διεθνής παρουσία βασίζονται στη θάλασσα, η υπεράσπιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας δεν αποτελεί αφηρημένη νομική αρχή. Αποτελεί βασικό εθνικό συμφέρον.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης

Του Γιώργου Ατσαλάκη 

Υπό αυτές τις συνθήκες, είναι δύσκολο να αναμένει κανείς ότι το Ιράν θα εγκαταλείψει τα βασικά διαπραγματευτικά του πλεονεκτήματα στο πυρηνικό ζήτημα. Το πυρηνικό του πρόγραμμα αποτελεί το ισχυρότερο διαπραγματευτικό του χαρτί και δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι προτίθεται να το αποποιηθεί χωρίς ουσιαστικά ανταλλάγματα.

Αντίστοιχα, οι προσδοκίες για άμεση εισροή ξένων επενδύσεων εμφανίζονται υπερβολικά αισιόδοξες. Δεν υπάρχουν δεσμευμένα επενδυτικά κεφάλαια, ούτε κάποιο διεθνές ταμείο, ούτε τα 300 δισεκατομμύρια δολάρια που κατά καιρούς αναφέρονται στον δημόσιο διάλογο. Είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς ποιος μεγάλος διεθνής επενδυτής θα αναλάμβανε σήμερα το ρίσκο να χρηματοδοτήσει έργα υποδομών σε μια χώρα που εξακολουθεί να διοικείται από το ίδιο πολιτικό καθεστώς και παραμένει αντιμέτωπη με σημαντικές γεωπολιτικές αβεβαιότητες και κυρώσεις.

Άλλωστε, μια επένδυση μεγάλης κλίμακας σε υποδομές δημιουργεί μακροχρόνια εξάρτηση από την κυβέρνηση της χώρας υποδοχής, τόσο σε επίπεδο αδειοδοτήσεων όσο και σε επίπεδο θεσμικής και πολιτικής σταθερότητας. Για πολλούς επενδυτές, αυτό αυξάνει σημαντικά τον πολιτικό και επενδυτικό κίνδυνο.

Κατά συνέπεια, οι αναφορές σε μελλοντικές επενδύσεις φαίνεται να λειτουργούν περισσότερο ως πολιτικό και επικοινωνιακό μήνυμα παρά ως άμεσα υλοποιήσιμο οικονομικό σχέδιο. Εξυπηρετούν την ανάγκη της ιρανικής ηγεσίας να παρουσιάσει στο εσωτερικό της χώρας μια εικόνα διπλωματικής επιτυχίας και προοπτικής οικονομικής ανάκαμψης.

Υπό αυτή την οπτική, το συγκεκριμένο μνημόνιο κατανόησης είναι μια ανάπαυλα για τις δυο πλευρές μέχρι να ανασυντάξουν τις δυνάμεις τους για μια μελλοντική «μάχη».  Σε έναν κόσμο όπου οι θαλάσσιες οδοί, τα υποθαλάσσια καλώδια, οι αλυσίδες εφοδιασμού, η τεχνητή νοημοσύνη, οι ενεργειακές ροές και οι χρηματοπιστωτικές υποδομές καθορίζουν τη νέα γεωοικονομία, η προβλεψιμότητα μετατρέπεται ίσως στη σημαντικότερη μορφή ισχύος. Η χώρα που μπορεί να εγγυηθεί σταθερότητα προσελκύει κεφάλαια. Η χώρα που μπορεί να προστατεύσει τους εμπορικούς διαδρόμους γίνεται αναγκαίος εταίρος. Η χώρα που μπορεί να λειτουργεί μέσα σε κανόνες αποκτά πρόσβαση σε τεχνολογία, χρηματοδότηση και διεθνείς αγορές. Αντίθετα, η χώρα που προκαλεί διαρκή αβεβαιότητα μπορεί να φοβίζει, αλλά δύσκολα μπορεί να ευημερεί.

Ο πόλεμος γύρω από το Ιράν δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στη μακρά αλυσίδα κρίσεων της Μέσης Ανατολής. Αποτελεί σημείο καμπής σε μια ευρύτερη γεωοικονομική μετάβαση. Ο κόσμος εισέρχεται σε μια εποχή όπου η ισχύς δεν θα μετριέται μόνο με στρατούς, πυραύλους, ενεργειακά αποθέματα ή γεωγραφικό βάθος. Θα μετριέται όλο και περισσότερο με την ικανότητα ενός κράτους να θεωρείται προβλέψιμο, αξιόπιστο και ενταγμένο σε δίκτυα εμπορίου, ενέργειας, τεχνολογίας και δεδομένων.

Το Ιράν μετά τον πόλεμο βρίσκεται ακριβώς μπροστά σε αυτό το δίλημμα. Θα συνεχίσει να αναζητά ασφάλεια μέσω της αντιπαράθεσης και της αποτροπής ή θα επιχειρήσει να μετατρέψει τη γεωγραφική του θέση από εργαλείο πίεσης σε πηγή οικονομικής ενσωμάτωσης; Θα παραμείνει μια δύναμη που οι άλλοι φοβούνται ή θα γίνει μια δύναμη με την οποία οι άλλοι θέλουν να συνεργαστούν;

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της Τεχεράνης, αλλά και τη σταθερότητα της ευρύτερης Μέσης Ανατολής, των ενεργειακών αγορών και της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες.

Η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες δεν είναι μια αφηρημένη δυτική κατασκευή. Είναι ο μηχανισμός που επιτρέπει στην παγκόσμια οικονομία να λειτουργεί με μειωμένη αβεβαιότητα. Οι επιχειρήσεις επενδύουν επειδή πιστεύουν ότι τα συμβόλαια θα τηρηθούν. Οι τράπεζες χρηματοδοτούν επειδή υπάρχουν θεσμοί και κανόνες. Οι ναυτιλιακές εταιρείες μεταφέρουν προϊόντα επειδή θεωρούν ότι οι θαλάσσιοι δρόμοι θα παραμείνουν ανοικτοί. Οι ασφαλιστικές εταιρείες κοστολογούν τον κίνδυνο επειδή υπάρχει ένα ελάχιστο επίπεδο διεθνούς προβλεψιμότητας.

Όταν οι κανόνες αποδυναμώνονται, δεν καταρρέει απλώς η διπλωματία. Αυξάνεται το κόστος του εμπορίου, μειώνονται οι επενδύσεις, ενισχύεται η αβεβαιότητα και οι αγορές αντιδρούν με μεγαλύτερη μεταβλητότητα. Η γεωοικονομία μετατρέπεται σε γεωπολιτική σύγκρουση. Οι θαλάσσιες οδοί από δρόμοι εμπορίου γίνονται εργαλεία πίεσης. Η ενέργεια από παράγοντας ανάπτυξης γίνεται όπλο. Τα δεδομένα από υποδομή καινοτομίας γίνονται πεδίο ανταγωνισμού.

Το Ιράν βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εξίσωσης. Δεν είναι μια οποιαδήποτε περιφερειακή δύναμη. Κατέχει μία από τις πιο κρίσιμες γεωγραφικές θέσεις στον πλανήτη. Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα. Είναι ένας κόμβος παγκόσμιας ενέργειας, ναυτιλιακού κινδύνου, πληθωριστικών πιέσεων και στρατηγικής αποτροπής. Κάθε ένταση στην περιοχή επηρεάζει τις τιμές του πετρελαίου, το κόστος μεταφορών, τα ασφάλιστρα των πλοίων, τις αγορές ενέργειας και τελικά το διαθέσιμο εισόδημα εκατομμυρίων πολιτών σε όλο τον κόσμο.

Αυτή η γεωγραφία είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα και παγίδα. Είναι πλεονέκτημα γιατί δίνει στο Ιράν στρατηγική βαρύτητα. Είναι όμως παγίδα γιατί όσο περισσότερο η Τεχεράνη χρησιμοποιεί τη γεωγραφία της ως εργαλείο εκβιασμού, τόσο περισσότερο ενισχύει τη διεθνή αντίληψη ότι αποτελεί πηγή συστημικού κινδύνου. Μπορεί να προκαλεί κόστος στους αντιπάλους της, αλλά δυσκολεύεται να μετατρέψει αυτό το κόστος σε διαρκή ευημερία για τον ιρανικό λαό.

Αυτό είναι το βαθύτερο πρόβλημα του Ιράν μετά τον πόλεμο. Η δύναμη της διατάραξης δεν είναι ίδια με τη δύναμη της ανάπτυξης. Ένα κράτος μπορεί να απειλήσει θαλάσσιες οδούς, να αυξήσει την τιμή του πετρελαίου, να επιβάλει φόβο στις αγορές και να δημιουργήσει στρατηγικό κόστος στους αντιπάλους του. Όμως η μακροπρόθεσμη ισχύς δεν προκύπτει από την ικανότητα πρόκλησης ζημιάς. Προκύπτει από την ικανότητα συμμετοχής σε δίκτυα παραγωγής, τεχνολογίας, εμπορίου, χρηματοδότησης και καινοτομίας.

Στον 20ό αιώνα, η ισχύς συνδεόταν κυρίως με το έδαφος, τον στρατό και τον έλεγχο των πρώτων υλών. Στον 21ο αιώνα, η ισχύς συνδέεται όλο και περισσότερο με την πρόσβαση. Πρόσβαση σε θαλάσσιες οδούς. Πρόσβαση σε αγορές. Πρόσβαση σε κεφάλαια. Πρόσβαση σε τεχνολογία. Πρόσβαση σε δεδομένα. Πρόσβαση σε δίκτυα τεχνητής νοημοσύνης και αλυσίδες εφοδιασμού. Το κράτος που αποκόπτεται από αυτά τα δίκτυα μπορεί να παραμένει στρατιωτικά επικίνδυνο, αλλά οικονομικά αποδυναμώνεται.

Το Ιράν διαθέτει όλες τις προϋποθέσεις για να γίνει γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Έχει ενεργειακούς πόρους, μεγάλο πληθυσμό, μορφωμένο ανθρώπινο δυναμικό, ιστορική ταυτότητα, βιομηχανική βάση και γεωγραφική θέση που συνδέει την Κεντρική Ασία, τον Περσικό Κόλπο, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη. Θα μπορούσε να εξελιχθεί σε κόμβο μεταφορών, ενέργειας, logistics, αγροτικών προϊόντων, τεχνολογικών υποδομών και εμπορίου.

Αντί γι’ αυτό, κινδυνεύει να παραμείνει εγκλωβισμένο σε έναν ρόλο κράτους-φρουρίου. Σε αυτό το μοντέλο, η εξωτερική πολιτική δεν υπηρετεί τη μακροχρόνια εθνική ανάπτυξη, αλλά τη διατήρηση ενός μηχανισμού αποτροπής και ελέγχου. Η κυριαρχία ταυτίζεται με τη στρατιωτική αυτάρκεια. Η ασφάλεια ταυτίζεται με την περιχαράκωση. Η διεθνής συνεργασία αντιμετωπίζεται ως απειλή και όχι ως ευκαιρία.

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της ιρανικής στρατηγικής. Η Τεχεράνη διεκδικεί κυριαρχία, αλλά η υπερβολική στρατιωτικοποίηση της κυριαρχίας περιορίζει την οικονομική της αυτονομία. Διεκδικεί ασφάλεια, αλλά η διαρκής αντιπαράθεση αυξάνει την ανασφάλεια. Θέλει να αναγνωριστεί ως μεγάλη περιφερειακή δύναμη, αλλά η απομόνωση περιορίζει τη δυνατότητά της να μετατρέψει τη γεωγραφική της σημασία σε ευημερία.

Η μεταπολεμική περίοδος θα φέρει στο προσκήνιο τρεις μεγάλες προκλήσεις. Η πρώτη είναι οικονομική. Το Ιράν θα χρειαστεί επενδύσεις, τεχνολογία, κεφάλαια και πρόσβαση σε αγορές. Καμία οικονομία δεν μπορεί να ανασυγκροτηθεί μακροπρόθεσμα μόνο με αποθέματα ενέργειας. Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο μπορούν να χρηματοδοτήσουν ένα κράτος, αλλά δεν αρκούν για να δημιουργήσουν μια σύγχρονη, διαφοροποιημένη και ανταγωνιστική οικονομία. Η νέα γεωοικονομία απαιτεί τεχνολογία, παραγωγικότητα, ψηφιακές υποδομές και θεσμική αξιοπιστία.

Η δεύτερη πρόκληση είναι θεσμική. Η ανασυγκρότηση μετά από έναν πόλεμο δεν είναι μόνο ζήτημα υλικών ζημιών. Είναι ζήτημα εμπιστοσύνης. Χωρίς εμπιστοσύνη δεν υπάρχουν μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Χωρίς αξιόπιστους κανόνες δεν υπάρχει σταθερή επιχειρηματική δραστηριότητα. Χωρίς θεσμική προβλεψιμότητα δεν υπάρχει σοβαρή χρηματοδότηση. Το Ιράν μπορεί να διαθέτει πλούσιους πόρους, αλλά χωρίς εμπιστοσύνη οι πόροι αυτοί δεν μετατρέπονται εύκολα σε ανάπτυξη.

Η τρίτη πρόκληση είναι στρατηγική. Το Ιράν πρέπει να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να λειτουργεί ως ηπειρωτική δύναμη αποτροπής ή αν θα επιδιώξει να μετασχηματιστεί σε γεωοικονομικό κόμβο. Η ηπειρωτική λογική βλέπει την ασφάλεια ως έλεγχο συνόρων, βάθος άμυνας, στρατιωτικά δίκτυα και περιφερειακές συμμαχίες. Η θαλάσσια και γεωοικονομική λογική βλέπει την ασφάλεια ως πρόσβαση, εμπόριο, δίκτυα, κανόνες και προβλεψιμότητα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ιράν μπορεί ή πρέπει να εγκαταλείψει τις ανάγκες ασφαλείας του. Καμία χώρα δεν το κάνει αυτό. Σημαίνει όμως ότι η ασφάλεια δεν μπορεί να είναι μόνο στρατιωτική. Η πραγματική ασφάλεια στον 21ο αιώνα είναι πολυδιάστατη. Περιλαμβάνει ενεργειακή ασφάλεια, διατροφική ασφάλεια, τεχνολογική ασφάλεια, ασφάλεια δεδομένων, χρηματοπιστωτική σταθερότητα και κοινωνική συνοχή. Ένα κράτος που έχει ισχυρούς πυραύλους αλλά αδύναμη οικονομία δεν είναι πραγματικά ασφαλές. Ένα κράτος που μπορεί να προκαλεί φόβο αλλά δεν μπορεί να δημιουργεί εμπιστοσύνη δεν είναι μακροπρόθεσμα ισχυρό.

Η σχέση του Ιράν με τη Ρωσία και την Κίνα εντάσσεται σε αυτή τη συζήτηση. Η Μόσχα και το Πεκίνο προσφέρουν στην Τεχεράνη διπλωματικό βάθος, εναλλακτικές διαδρομές, οικονομικές ανάσες και μια αφήγηση πολυπολικότητας. Ωστόσο, αυτή η σχέση δεν είναι χωρίς κινδύνους. Το Ιράν μπορεί να απεξαρτηθεί μερικώς από τη Δύση, αλλά να βρεθεί σε νέα εξάρτηση από δυνάμεις που το αντιμετωπίζουν περισσότερο ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης παρά ως ισότιμο εταίρο.

Η Κίνα χρειάζεται σταθερές ενεργειακές ροές και ασφαλείς θαλάσσιες οδούς. Η Ρωσία χρειάζεται εστίες αντιπερισπασμού που αποδυναμώνουν τη Δύση. Το Ιράν, όμως, χρειάζεται κάτι διαφορετικό: χρειάζεται ανασυγκρότηση, επενδύσεις, κοινωνική σταθερότητα και πρόσβαση σε τεχνολογία. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν το Ιράν θα έχει συμμάχους. Θα έχει. Το ερώτημα είναι αν οι συμμαχίες του θα το βοηθήσουν να αναπτυχθεί ή αν απλώς θα το διατηρήσουν στον ρόλο μιας χρήσιμης δύναμης διατάραξης.

Η κοινωνική διάσταση είναι εξίσου καθοριστική. Μετά τον πόλεμο, το ιρανικό κράτος θα πρέπει να απαντήσει σε ένα εσωτερικό ερώτημα: ποιο κοινωνικό συμβόλαιο προσφέρει στους πολίτες του; Θα ζητήσει νέες θυσίες στο όνομα της αντίστασης ή θα προσφέρει προοπτική οικονομικής κανονικότητας; Θα επενδύσει περισσότερο στη στρατιωτική περιχαράκωση ή στην παραγωγική ανασυγκρότηση; Θα επιτρέψει μεγαλύτερη συμμετοχή της κοινωνίας και της επιχειρηματικότητας ή θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τους μηχανισμούς ελέγχου;

Η μεταπολεμική σταθερότητα δεν μπορεί να βασιστεί επ’ αόριστον στην καταστολή ή στην εθνική συσπείρωση. Αυτά μπορεί να λειτουργούν προσωρινά, αλλά δεν παράγουν μακροχρόνια νομιμοποίηση. Οι κοινωνίες χρειάζονται εισόδημα, απασχόληση, αξιοπρέπεια, τεχνολογική πρόσβαση, ευκαιρίες για τους νέους και αίσθηση ότι το μέλλον δεν είναι διαρκώς υποθηκευμένο σε νέες κρίσεις. Ένα Ιράν με μορφωμένη νεολαία και μεγάλη πολιτισμική παράδοση δεν μπορεί να λειτουργεί επ’ άπειρον ως οικονομία έκτακτης ανάγκης.

Η μεταπολεμική περίοδος θα επηρεάσει και την ευρύτερη περιοχή. Οι χώρες του Κόλπου θα επιδιώξουν μεγαλύτερη ασφάλεια στους θαλάσσιους διαδρόμους. Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και το Ομάν έχουν κάθε λόγο να αποφύγουν μια μόνιμη κατάσταση αστάθειας που πλήττει τις εξαγωγές, τις επενδύσεις και τα σχέδια οικονομικής διαφοροποίησης. Η Ευρώπη θα αναζητήσει ενεργειακή σταθερότητα και μείωση των πληθωριστικών κινδύνων. Η Ασία, που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ενεργειακές ροές του Κόλπου, θα πιέσει για προβλεψιμότητα.

Αυτό περιορίζει τα περιθώρια του Ιράν. Όσο κι αν η Τεχεράνη θεωρεί τα Στενά του Ορμούζ εργαλείο πίεσης, οι μεγάλες οικονομίες της Ασίας, της Ευρώπης και του Κόλπου δεν έχουν συμφέρον από μια μόνιμη κρίση. Ακόμη και οι δυνάμεις που δεν ταυτίζονται με τη Δύση χρειάζονται κανόνες. Χρειάζονται ασφαλή ναυσιπλοΐα, σταθερές τιμές, ασφαλιστική προβλεψιμότητα, ενεργειακή συνέχεια και εμπιστοσύνη στις αγορές. Αυτό αποδεικνύει ότι η τάξη κανόνων δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο της Δύσης. Είναι λειτουργική ανάγκη της παγκόσμιας οικονομίας.

Το Ιράν μετά τον πόλεμο έχει μπροστά του τρία πιθανά μονοπάτια. Το πρώτο είναι η σκληρή περιχαράκωση. Σε αυτό το σενάριο, η Τεχεράνη ερμηνεύει τον πόλεμο ως απόδειξη ότι μόνο η στρατιωτική αποτροπή εγγυάται την επιβίωση. Ενισχύει τους μηχανισμούς ασφαλείας, επιταχύνει τα πυραυλικά και πυρηνικά της προγράμματα, βαθαίνει τη σχέση με τη Ρωσία και την Κίνα και περιορίζει ακόμη περισσότερο την εσωτερική οικονομική και πολιτική ελευθερία. Το αποτέλεσμα θα είναι περισσότερη αποτροπή, αλλά λιγότερη ανάπτυξη. Περισσότερη ασφάλεια για το καθεστώς, αλλά λιγότερη ασφάλεια για την κοινωνία.

Το δεύτερο είναι η ελεγχόμενη προσαρμογή. Σε αυτό το σενάριο, το Ιράν δεν αλλάζει πλήρως στρατηγική, αλλά αναγνωρίζει ότι η οικονομική ασφυξία απειλεί και την ίδια την κρατική ισχύ. Αναζητά περιορισμένες συμφωνίες, τεχνικές διευθετήσεις, μερική αποκλιμάκωση, ενεργειακές συνεννοήσεις και σταδιακή μείωση ορισμένων κυρώσεων.

Αυτό το σενάριο είναι πιθανό, γιατί δεν απαιτεί πλήρη μεταμόρφωση του πολιτικού συστήματος, αλλά προσφέρει οικονομικές ανάσες. Το τρίτο είναι η στρατηγική επανένταξη. Σε αυτό το σενάριο, το Ιράν αποφασίζει ότι η μακροχρόνια ασφάλεια δεν μπορεί να προκύψει από την απομόνωση. Επιδιώκει συνολική συμφωνία για το πυρηνικό του πρόγραμμα, εγγυήσεις για τη ναυσιπλοΐα, σταδιακή επιστροφή στις αγορές, περιφερειακή συνεννόηση με τους γείτονες και μετατροπή της γεωγραφίας του σε εμπορικό πλεονέκτημα. Αυτό είναι το πιο ωφέλιμο σενάριο για τον ιρανικό λαό, αλλά και το πιο δύσκολο πολιτικά, γιατί απαιτεί αλλαγή στρατηγικής νοοτροπίας.

Η στάση της Δύσης θα είναι επίσης καθοριστική. Η τάξη κανόνων δεν μπορεί να ζητά συμμόρφωση από τους άλλους όταν οι ίδιοι οι θεματοφύλακές της εφαρμόζουν τους κανόνες επιλεκτικά. Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη θέλουν ένα Ιράν λιγότερο επιθετικό, πρέπει να προσφέρουν έναν δρόμο επιστροφής που να είναι δύσκολος αλλά όχι αδύνατος. Οι κυρώσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο πίεσης, αλλά δεν μπορούν από μόνες τους να αποτελέσουν στρατηγική. Χρειάζεται συνδυασμός αποτροπής, διπλωματίας, οικονομικών κινήτρων και περιφερειακών εγγυήσεων.

Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανιστεί η ισχύς από τη διεθνή πολιτική. Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. Το ζητούμενο είναι να ενταχθεί η ισχύς σε κανόνες. Η διαφορά ανάμεσα στην τάξη και στο χάος δεν είναι ότι στην πρώτη δεν υπάρχουν συγκρούσεις. Είναι ότι υπάρχουν μηχανισμοί που περιορίζουν την κλιμάκωση, θεσμοί που επιτρέπουν τη διαπραγμάτευση και κανόνες που καθιστούν τη συνεργασία πιο συμφέρουσα από τη σύγκρουση.

Το Ιράν μετά τον πόλεμο θα αποτελέσει δοκιμασία για ολόκληρο το διεθνές σύστημα. Αν οδηγηθεί σε βαθύτερη απομόνωση, η Μέση Ανατολή θα παραμείνει μόνιμη πηγή ενεργειακών σοκ, ναυτιλιακής αστάθειας και πληθωριστικών πιέσεων. Αν, αντίθετα, υπάρξει έστω μερική επανένταξη σε μια τάξη κανόνων, τότε η περιοχή μπορεί να αρχίσει να μετακινείται από τη λογική της διαρκούς αποτροπής προς τη λογική της αμοιβαίας ωφέλειας.

Το μέλλον του Ιράν δεν θα κριθεί μόνο στα πεδία των μαχών ούτε μόνο στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό του πρόγραμμα. Θα κριθεί στο αν η χώρα θα μπορέσει να απαντήσει σε ένα βαθύτερο ερώτημα: θέλει να είναι δύναμη που προκαλεί φόβο ή δύναμη που παράγει εμπιστοσύνη;

Η πρώτη επιλογή προσφέρει βραχυπρόθεσμη επιβίωση. Η δεύτερη προσφέρει μακροπρόθεσμη ισχύ. Μετά τον πόλεμο, το Ιράν έχει την ευκαιρία να ξανασκεφτεί τη θέση του στον κόσμο. Μπορεί να συνεχίσει να βλέπει τη διεθνή τάξη ως παγίδα που περιορίζει την κυριαρχία του. Ή μπορεί να αντιληφθεί ότι οι κανόνες, όταν εφαρμόζονται δίκαια, δεν περιορίζουν μόνο τους αδύναμους· περιορίζουν και τους ισχυρούς. Αυτή είναι η ουσία της τάξης κανόνων. Δεν καταργεί την ισχύ. Την καθιστά προβλέψιμη.

Και σε έναν κόσμο όπου οι θαλάσσιες οδοί, τα δεδομένα, η ενέργεια, η τεχνητή νοημοσύνη και οι αλυσίδες εφοδιασμού καθορίζουν τη νέα γεωοικονομία, η προβλεψιμότητα είναι ίσως η σημαντικότερη μορφή ισχύος.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης στο Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Πίσω από τις διαπραγματεύσεις για το εμπλουτισμένο ουράνιο, τις κυρώσεις και τα Στενά του Ορμούζ, κρύβεται μια ευρύτερη αντιπαράθεση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για την οργάνωση του κόσμου: από τη μία πλευρά η φιλελεύθερη θαλάσσια τάξη που βασίζεται στο διεθνές εμπόριο, στο διεθνές δίκαιο και στους πολυμερείς θεσμούς, και από την άλλη η λογική των περιφερειακών σφαιρών επιρροής, της στρατηγικής ισχύος και της γεωπολιτικής επιβολής.

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Η συμφωνία υπεγράφη σε ένα ιδιαίτερα συμβολικό μέρος, στο Ανάκτορο των Βερσαλλιών, εκεί όπου το 1919 υπογράφηκε η συνθήκη που έθεσε τέλος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο συμβολισμός είναι προφανής. Όπως τότε επιχειρήθηκε να διαμορφωθεί μια νέα διεθνής τάξη μετά από μια παγκόσμια σύγκρουση, έτσι και σήμερα επιχειρείται να διαμορφωθεί μια νέα ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή και στην παγκόσμια αγορά ενέργειας.

Η γεωοικονομική σημασία των Στενών του Ορμούζ: Στην καρδιά της συμφωνίας βρίσκεται το ζήτημα των Στενών του Ορμούζ. Από το συγκεκριμένο πέρασμα διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Η λειτουργία του επηρεάζει άμεσα τις τιμές της ενέργειας, τον πληθωρισμό, τις χρηματοπιστωτικές αγορές και τελικά το κόστος ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων οπότε μπορεί να προκαλέσει πολιτική αστάθεια σε πάρα πολλές χώρες.

Η ιστορία δείχνει ότι ο έλεγχος των εμπορικών διαδρόμων υπήρξε πάντοτε η βασική πηγή πλούτου και ισχύος. Οι αρχαίες αυτοκρατορίες πλούτισαν επειδή έλεγχαν χερσαίες και θαλάσσιες διαδρομές. Σήμερα, η οικονομική ισχύς εξακολουθεί να εξαρτάται από τον έλεγχο των δικτύων διακίνησης αγαθών, ενέργειας και πληροφοριών.

Η συμφωνία προβλέπει την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και τη σταδιακή αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας. Αυτό δεν αποτελεί απλώς μια ενεργειακή εξέλιξη. Αποτελεί νίκη της λογικής της ελεύθερης ναυσιπλοΐας απέναντι στη λογική της γεωπολιτικής ομηρίας των εμπορικών διαδρόμων.

Η ουσία της διαμάχης είναι βαθύτερη. Το Ιράν επιδίωκε επί δεκαετίες να χρησιμοποιήσει τη γεωγραφική του θέση ως εργαλείο στρατηγικής πίεσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους επιδιώκουν ακριβώς το αντίθετο: οι θαλάσσιες οδοί να παραμένουν ανοιχτές, προσβάσιμες και προστατευμένες από το διεθνές δίκαιο.

Δύο διαφορετικά μοντέλα παγκόσμιας τάξης: Η σημερινή κρίση δεν μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσα από το πρίσμα του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Στην πραγματικότητα αντανακλά μια ιστορική αντιπαράθεση μεταξύ δύο διαφορετικών γεωπολιτικών συστημάτων.

Το πρώτο είναι το ηπειρωτικό μοντέλο ισχύος. Βασίζεται στον έλεγχο εδαφών, στην επέκταση σφαιρών επιρροής, στη στρατιωτική ισχύ και στη δημιουργία ζωνών ασφαλείας γύρω από το κέντρο της εξουσίας. Πρόκειται για το μοντέλο που ακολούθησαν ιστορικά οι περισσότερες ηπειρωτικές αυτοκρατορίες.

Το δεύτερο είναι το θαλάσσιο μοντέλο ισχύος. Βασίζεται στην ελευθερία της ναυσιπλοΐας, στο διεθνές εμπόριο, στη διασύνδεση αγορών και στη λειτουργία διεθνών θεσμών που μειώνουν το κόστος των συναλλαγών. Οι θαλάσσιες δυνάμεις δεν πλουτίζουν κατακτώντας εδάφη αλλά δημιουργώντας δίκτυα ανταλλαγών εμπορευμάτων.

Η συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν αποτελεί μια προσπάθεια διατήρησης του δεύτερου μοντέλου. Στην ουσία της είναι μια προσπάθεια να αποτραπεί η μετατροπή των Στενών του Ορμούζ σε εργαλείο γεωπολιτικού εκβιασμού.

Η πυρηνική διάσταση της σύγκρουσης: Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα αφορά το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Η συμφωνία δεν λύνει οριστικά το πρόβλημα. Αντίθετα, δημιουργεί ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο θα διαπραγματευθούν οι λεπτομέρειες κατά τη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου 60 ημερών.

Η ουσία όμως βρίσκεται αλλού. Για πρώτη φορά το Ιράν υπογράφει επίσημο κείμενο που επαναβεβαιώνει ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Η διαφορά σε σχέση με προηγούμενες συμφωνίες είναι ότι αυτή η δέσμευση συνοδεύεται από έναν μηχανισμό επιβολής που βασίζεται όχι μόνο σε κυρώσεις αλλά και στην αξιόπιστη απειλή χρήσης στρατιωτικής ισχύος. Επίσης η τελική συμφωνία εφαρμόζεται μέσω δεσμευτικής απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, που της δίνει μόνιμη διεθνή ισχύ.

Οι βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν έχουν υποστεί σοβαρές καταστροφές και ότι η δυνατότητα μετατροπής του εμπλουτισμένου ουρανίου σε υλικό οπλικού βαθμού έχει περιοριστεί δραστικά. Ανεξάρτητα από το κατά πόσο αυτή η εκτίμηση είναι απολύτως ακριβής, είναι σαφές ότι η συμφωνία προσπαθεί να μετατρέψει το πυρηνικό ζήτημα από στρατιωτική απειλή σε αντικείμενο διαρκούς διεθνούς ελέγχου.

Η διάσταση των πολιτισμών: Πίσω από όλα αυτά υπάρχει και μια βαθύτερη πολιτισμική διάσταση. Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο κράτη αλλά και διαφορετικές αντιλήψεις για την πολιτική οργάνωση, την οικονομία και την κοινωνία. Ο δυτικός κόσμος οικοδόμησε τη μεταπολεμική διεθνή τάξη πάνω σε τέσσερις βασικές αρχές: α) το ελεύθερο εμπόριο, β) την ελευθερία της ναυσιπλοΐας, γ) το διεθνές δίκαιο και δ) πολυμερείς θεσμούς για να συνεννοούνται οι άνθρωποι.

Η λογική αυτή στηρίζεται στην παραδοχή ότι η οικονομική συνεργασία παράγει περισσότερο πλούτο από τη σύγκρουση. Αντίθετα, αρκετά αυταρχικά καθεστώτα εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της ισχύος, της στρατηγικής πίεσης και της περιφερειακής κυριαρχίας. Το Ιράν, μέσω των περιφερειακών δικτύων επιρροής του, της Χεζμπολάχ, των Χούθι και άλλων οργανώσεων, επιχείρησε επί δεκαετίες να οικοδομήσει ένα εναλλακτικό σύστημα ισχύος στη Μέση Ανατολή.

Η συμφωνία ουσιαστικά περιορίζει αυτή τη δυνατότητα και επαναφέρει στο προσκήνιο την υπεροχή της διεθνούς οικονομικής διασύνδεσης έναντι της περιφερειακής στρατιωτικής επιρροής.

Ο ρόλος της Κίνας και της Ρωσίας: Η συμφωνία έχει επίσης σημαντικές συνέπειες για την Κίνα και τη Ρωσία. Η Κίνα υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους αγοραστές ιρανικού πετρελαίου κατά τη διάρκεια των κυρώσεων. Η Ρωσία αξιοποίησε τη συνεργασία με το Ιράν τόσο στρατιωτικά όσο και ενεργειακά. Η επανένταξη του Ιράν στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα περιορίζει σε κάποιο βαθμό τη γεωπολιτική αξία αυτών των σχέσεων. Παράλληλα, η επιστροφή μεγάλων ποσοτήτων ιρανικού πετρελαίου στις διεθνείς αγορές αυξάνει τον ανταγωνισμό και ασκεί πιέσεις στις τιμές της ενέργειας, επηρεάζοντας και τα έσοδα άλλων πετρελαιοπαραγωγών χωρών. Με τον τρόπο αυτό, η συμφωνία δεν επηρεάζει μόνο τη Μέση Ανατολή αλλά και την ευρύτερη ισορροπία ισχύος μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Η συμφωνία ως γεωπολιτικός συμβιβασμός: Η συμφωνία δεν αποτελεί οριστική λύση. Το ζήτημα του Λιβάνου παραμένει ανοιχτό. Η τύχη του εμπλουτισμένου ουρανίου παραμένει ανοιχτή. Οι όροι άρσης των κυρώσεων παραμένουν ανοιχτοί. Η τελική δομή του οικονομικού πακέτου ανασυγκρότησης παραμένει ανοιχτή. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι οι περισσότερες μεγάλες συμφωνίες δεν λύνουν όλα τα προβλήματα ταυτόχρονα. Δημιουργούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να επιλυθούν σταδιακά. Υπό αυτή την έννοια, η συμφωνία αποτελεί περισσότερο μια διαδικασία παρά ένα τελικό αποτέλεσμα.

Η συμφωνία ΗΠΑ–Ιράν αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά γεγονότα των τελευταίων ετών. Πίσω από τις τεχνικές λεπτομέρειες για το πυρηνικό πρόγραμμα και τις κυρώσεις βρίσκεται μια ευρύτερη αντιπαράθεση μεταξύ δύο διαφορετικών αντιλήψεων για την παγκόσμια τάξη. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η λογική των ανοιχτών θαλάσσιων διαδρόμων, του εμπορίου, της διεθνούς συνεργασίας και των θεσμών. Από την άλλη βρίσκεται η λογική των σφαιρών επιρροής, της στρατηγικής πίεσης και της γεωπολιτικής κυριαρχίας.

Η συμφωνία δεν τερματίζει αυτή τη διαμάχη. Αποτελεί όμως μια σημαντική νίκη της πρώτης αντίληψης απέναντι στη δεύτερη. Η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, η επανένταξη του Ιράν στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές και η δέσμευση για διεθνή έλεγχο του πυρηνικού του προγράμματος ενισχύουν το μοντέλο μιας παγκόσμιας οικονομίας που βασίζεται στη διασύνδεση και όχι στον αποκλεισμό.

Το αν η συμφωνία θα επιτύχει τελικά ή όχι θα κριθεί τους επόμενους μήνες. Ωστόσο, ανεξάρτητα από την τελική της έκβαση, ήδη αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ότι η σύγκρουση του 21ου αιώνα δεν αφορά μόνο κράτη και στρατούς, αλλά και ανταγωνιστικά οράματα για το πώς πρέπει να οργανωθεί ο κόσμος και ποιος θα καθορίσει τους κανόνες του. Θα έχει και άλλες εστίες σύγκρουσης με πιθανότερη την Κούβα και μετέπειτα την αναθεωρητική Τουρκία.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Ο πληθωρισμός εμφανίζεται ως ένα από τα πρώτα και ισχυρότερα συμπτώματα αυτής της μετάβασης. Αν και οι συνθήκες διαφέρουν ανάμεσα στις αρχές του μεγακύκλου 1968–2024 και στις αρχές του νέου μεγακύκλου 2024–2080, οι ομοιότητες είναι εντυπωσιακές. Και στις δύο περιπτώσεις, ο πληθωρισμός λειτουργεί ως μηχανισμός αναπροσαρμογής του οικονομικού συστήματος, αποκαλύπτοντας τα όρια του προηγούμενου μοντέλου ανάπτυξης και επιταχύνοντας τη μετάβαση σε ένα νέο παραγωγικό και τεχνολογικό καθεστώς. Μια περίοδος επίμονης και επώδυνης προσαρμογής.

Α) Ο πληθωρισμός στις αρχές του μεγακύκλου 1968–2024: Το τέλος της δεκαετίας του 1960 σηματοδότησε την εξάντληση του μεταπολεμικού οικονομικού μοντέλου που είχε οικοδομηθεί μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιβαρύνονταν με το κόστος του πολέμου του Βιετνάμ, ενώ ταυτόχρονα χρηματοδοτούσαν μεγάλα κοινωνικά προγράμματα. Η αύξηση των δημοσίων δαπανών οδήγησε σε δημοσιονομικές ανισορροπίες και άσκησε πιέσεις στο σύστημα του Bretton Woods.

Το 1971 η απόφαση του Richard Nixon να καταργήσει τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό αποτέλεσε μια ιστορική καμπή. Η αποσύνδεση του δολαρίου από τον χρυσό επέτρεψε την ευρύτερη νομισματική επέκταση, αλλά ταυτόχρονα άνοιξε τον δρόμο για υψηλότερο πληθωρισμό. Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 επιδείνωσε δραματικά την κατάσταση. Οι τιμές του πετρελαίου τετραπλασιάστηκαν και ο πληθωρισμός εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη Δύση.

Η δεκαετία του 1970 χαρακτηρίστηκε από το φαινόμενο του στασιμοπληθωρισμού: χαμηλή ανάπτυξη, υψηλή ανεργία και υψηλό πληθωρισμό ταυτόχρονα. Το Ηνωμένο Βασίλειο είδε τον πληθωρισμό να προσεγγίζει το 24%, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπισαν διψήφια ποσοστά πληθωρισμού. Οι βασικές συνέπειες ήταν:

Α1. Διάβρωση της αγοραστικής δύναμης: Τα νοικοκυριά είδαν τις αποταμιεύσεις τους να χάνουν σημαντικό μέρος της αξίας τους. Η πραγματική αγοραστική δύναμη των μισθών μειώθηκε και η κοινωνική δυσαρέσκεια αυξήθηκε.

Α2. Κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς: Οι πολίτες άρχισαν να αμφισβητούν την ικανότητα κυβερνήσεων και κεντρικών τραπεζών να διαχειριστούν την οικονομία. Οι πολιτικές εντάσεις αυξήθηκαν σε πολλές χώρες.

Α3. Άνοδος των επιτοκίων: Η αντιμετώπιση του πληθωρισμού απαιτούσε δραστική νομισματική σύσφιξη. Η κορυφαία στιγμή ήρθε με τον Paul Volcker, ο οποίος αύξησε την δεκαετία του 1980 τα επιτόκια της Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ έως και στο 20%, προκαλώντας βραχυπρόθεσμη ύφεση αλλά τελικά συντρίβοντας τον πληθωρισμό.

Α4. Αναδιάρθρωση της παραγωγής: Οι επιχειρήσεις αναγκάστηκαν να αυξήσουν την παραγωγικότητά τους. Η ανάγκη για αποδοτικότερη παραγωγή οδήγησε στη σταδιακή υιοθέτηση των τεχνολογιών πληροφορικής που κυριάρχησαν τις επόμενες δεκαετίες.

Α5. Γέννηση του ανοδικού κύκλου: Η κρίση της δεκαετίας του 1970 λειτούργησε ως καταλύτης για τη μετάβαση στην εποχή των υπολογιστών, του διαδικτύου και της παγκοσμιοποίησης. Το αποτέλεσμα ήταν η περίοδος 1996–2024, κατά την οποία το παγκόσμιο ΑΕΠ υπερτριπλασιάστηκε.

Β. Ο πληθωρισμός στις αρχές του νέου μεγακύκλου 2024–2080: Σήμερα, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σε μια αντίστοιχη φάση μετάβασης. Οι δομές που στήριξαν την ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών εξαντλούνται σταδιακά. Η παγκοσμιοποίηση επιβραδύνεται. Οι εφοδιαστικές αλυσίδες αναδιαμορφώνονται. Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις αυξάνονται. Τα δημόσια χρέη βρίσκονται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη, η ρομποτική, η κβαντική υπολογιστική και οι τεχνολογίες νέων υλικών προαναγγέλλουν μια νέα βιομηχανική επανάσταση.

Ο πληθωρισμός επανεμφανίστηκε μετά την πανδημία και ενισχύθηκε από τον πόλεμο στην Ουκρανία, τις ενεργειακές αναταράξεις και τις γεωπολιτικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Οι αγορές ομολόγων αντιδρούν ήδη απαιτώντας υψηλότερες αποδόσεις και αμφισβητώντας τη βιωσιμότητα των δημοσίων χρεών. Οι τιμές διαμορφώνουν τον πληθωρισμό, ο πληθωρισμός καθορίζει τη νομισματική πολιτική. Η νομισματική πολιτική καθορίζει τις πιστωτικές συνθήκες (τις αυξομειώσεις των επιτοκίων). Οι πιστωτικές συνθήκες καθορίζουν ποιος ευημερεί και ποιος αγωνίζεται να επιβιώσει.

Οι συνέπειες του νέου πληθωριστικού κύματος διαφέρουν σε ορισμένα σημεία από εκείνες της δεκαετίας του 1970.

Β1. Τέλος της εποχής του «δωρεάν χρήματος»: Από το 2008 έως το 2021, οι περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες έζησαν σε περιβάλλον εξαιρετικά χαμηλών επιτοκίων.

Η νέα περίοδος χαρακτηρίζεται από:

• υψηλότερα επιτόκια,

• αυξημένο κόστος δανεισμού,

• περιορισμό της ρευστότητας,

• ακριβότερη χρηματοδότηση επιχειρήσεων και κρατών.

Οι αποδόσεις των μακροπρόθεσμων κρατικών ομολόγων βρίσκονται πλέον σε επίπεδα που είχαν να εμφανιστούν δεκαετίες. Ένα ομόλογο που απέδιδε 1% όταν ο πληθωρισμός είναι 5% σημαίνει απώλεια 4% ετησίως σε αγοραστική δύναμη, ουσιαστικά ένας φόρος 4% επί του πλούτου των κατόχων ομολόγων.

Β2. Δημοσιονομική κυριαρχία: Σε αντίθεση με το 1980, σήμερα τα δημόσια χρέη είναι πολύ υψηλότερα. Το αμερικανικό χρέος υπερβαίνει το 100% του ΑΕΠ και οι τόκοι ξεπερνούν ήδη τις αμυντικές δαπάνες. Αυτό περιορίζει την ικανότητα των κεντρικών τραπεζών να αυξήσουν δραστικά τα επιτόκια χωρίς να δημιουργήσουν κρίση χρέους. Το αμερικανικό χρέος ανέρχεται περίπου στα 30 τρισεκατομμύρια δολάρια με μέσο επιτόκιο γύρω στο 3,5%.

Β3. Πίεση στα εισοδήματα: Όταν οι τιμές  ενέργειας αυξάνονται, αυξάνουν τις πιέσεις στο κόστος μεταφοράς, που με τη σειρά τους πιέζουν τα επίπεδα τιμών και τις προσδοκίες πληθωρισμού. Αυτές οι προσδοκίες διαμορφώνουν τις αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών και των αγορών ομολόγων. Όταν οι αγορές πετρελαίου συμπιέζονται από έλλειψη προσφοράς, οι προσδοκίες πληθωρισμού αυξάνονται,  όταν οι προσδοκίες πληθωρισμού ανεβαίνουν, οι αποδόσεις ομολόγων αυξάνονται, όταν οι αποδόσεις ομολόγων αυξάνουν, οι αποτιμήσεις μετοχών μειώνονται, όταν οι αποτιμήσεις μετοχών μειώνονται, τα ταμεία συντάξεων, τα κρατικά κεφάλαια πλούτου και τα νοικοκυριά το νιώθουν. Ο επίμονος πληθωρισμός μειώνει το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών. Οι μεγαλύτερες επιπτώσεις εμφανίζονται:

• στη στέγαση,

• στην ενέργεια,

• στα τρόφιμα,

• στις μεταφορές.

Η κοινωνική δυσαρέσκεια ενισχύεται και τροφοδοτεί πολιτική πόλωση. Το χρέος, η φορολογία και ο πληθωρισμός διαμορφώνουν τη ζωή μας, οπότε είμαστε εμείς που πληρώνουμε το κόστος όταν η οικονομία ασθμαίνει. Όταν οι κυβερνήσεις δανείζονται πέρα από τις δυνατότητές τους, όταν επιβάλουν οικονομικά βάρη που φέρουν οι πολίτες, και όταν το ίδιο το χρήμα χάνει εμπιστοσύνη, ακολουθεί κατάρρευση. Οι  συνέπειες της εύθραυστης οικονομίας εμφανίζονται με ανεργία, πληθωρισμό, κοινωνικές αναταραχές και εμφανίζεται η άνοδος ισχυρών πολιτικών ηγετών που υπόσχονται τάξη με οποιοδήποτε κόστος.

Β4. Ανακατανομή κεφαλαίων: Τα υψηλότερα επιτόκια μεταβάλλουν τις επενδυτικές επιλογές. Κεφάλαια μετακινούνται:

• από τις μετοχές στα ομόλογα,

• από κερδοσκοπικές επενδύσεις σε παραγωγικά έργα,

• από την κατανάλωση προς τις αποταμιεύσεις.

Β5. Επιτάχυνση της τεχνολογικής μετάβασης: Όπως η πληροφορική αποτέλεσε τη λύση παραγωγικότητας μετά τη δεκαετία του 1970, έτσι και σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη προβάλλει ως η βασική απάντηση στις πληθωριστικές πιέσεις. Οι κυβερνήσεις αντιλαμβάνονται ότι η αύξηση της παραγωγικότητας είναι ίσως ο μόνος τρόπος να καταστήσουν βιώσιμα τα υψηλά δημόσια χρέη χωρίς ακραία φορολογία ή κοινωνικές περικοπές.

Ομοιότητες των δύο μεταβάσεων: Παρά τις διαφορετικές τεχνολογικές συνθήκες, οι ομοιότητες είναι αξιοσημείωτες:

Σύγκριση μεγακύκλων της οικονομίας

Μεγάκυκλος 1968-2024    Μεγάκυκλος 2024-2080

Πόλεμος Βιετνάμ    Πόλεμος Ουκρανίας

Πετρελαϊκή κρίση    Ενεργειακή κρίση

Κατάρρευση Bretton Woods    Αμφισβήτηση παγκοσμιοποίησης

Υψηλός πληθωρισμός    Επιστροφή πληθωρισμού

Νέες τεχνολογίες πληροφορικής    Τεχνητή νοημοσύνη

Κοινωνικές αναταράξεις    Πολιτική πόλωση

Μετάβαση σε νέο μοντέλο ανάπτυξης    Μετάβαση σε νέο μοντέλο ανάπτυξης

Ο πληθωρισμός δεν αποτελεί απλώς ένα μακροοικονομικό πρόβλημα. Στις αρχές ενός οικονομικού μεγακύκλου λειτουργεί ως μηχανισμός μετάβασης από το παλιό στο νέο οικονομικό καθεστώς. Στη δεκαετία του 1970 κατέστρεψε τις ισορροπίες του μεταπολεμικού μοντέλου αλλά ταυτόχρονα δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την επανάσταση της πληροφορικής και την εκρηκτική ανάπτυξη της περιόδου 1996–2024.

Σήμερα βρισκόμαστε σε μια αντίστοιχη ιστορική καμπή. Ο πληθωρισμός αποκαλύπτει τις αδυναμίες του προηγούμενου μοντέλου που βασίστηκε σε χαμηλά επιτόκια, υπερδανεισμό και παγκοσμιοποίηση. Ταυτόχρονα, επιταχύνει τη μετάβαση προς μια νέα οικονομία βασισμένη στην τεχνητή νοημοσύνη, την αυτοματοποίηση, την ενεργειακή αναδιάρθρωση και τη γεωοικονομική ανασύνθεση του πλανήτη.

Εάν το ιστορικό μοτίβο των προηγούμενων μεγακύκλων επαναληφθεί, τότε η περίοδος 2024–2052 θα χαρακτηρίζεται από έντονες ανακατατάξεις, πληθωριστικές πιέσεις, γεωπολιτικές συγκρούσεις και δομικές μεταρρυθμίσεις. Όμως αυτές ακριβώς οι αναταράξεις είναι πιθανό να δημιουργήσουν τα θεμέλια της επόμενης μεγάλης περιόδου παγκόσμιας ανάπτυξης και ευημερίας, η οποία θα μπορούσε να εκδηλωθεί κατά την περίοδο 2052–2080.

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε, και αναμένεται να ενισχύσει περαιτέρω τις γεωπολιτικές εντάσεις, αυξάνοντας την πιθανότητα συγκρούσεων και ωθώντας τα κράτη σε υψηλότερες αμυντικές δαπάνες, οι οποίες συχνά χρηματοδοτούνται μέσω νέου δανεισμού. Παράλληλα, επιτάχυνε τη χρήση οικονομικών εργαλείων πίεσης, όπως οι κυρώσεις και οι εμπορικοί περιορισμοί, ενώ ενίσχυσε τις τάσεις προστατευτισμού και την απομάκρυνση από το μοντέλο της παγκοσμιοποίησης που κυριάρχησε τις προηγούμενες δεκαετίες.

Ταυτόχρονα, παρατηρείται αύξηση των διμερών επενδυτικών και επιχειρηματικών συμφωνιών, καθώς και σημαντική εισροή ξένων κεφαλαίων προς τις ΗΠΑ ως κατέχουσες το σταθερότερο νόμισμα. Επιπλέον, η αβεβαιότητα έχει οδηγήσει σε ενίσχυση της ζήτησης για χρυσό ως ασφαλές καταφύγιο, ενώ η διεθνής διάθεση για διακράτηση αμερικανικών κρατικών ομολόγων, δολαρίων και άλλων χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων εμφανίζει τάσεις υποχώρησης αλλά και τάσεις ανόδου.

Ταυτόχρονα, στις περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες παρατηρείται η ενίσχυση πολιτικών δυνάμεων, τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά, οι οποίες προβάλλουν ριζοσπαστικές λύσεις ως απάντηση στα συσσωρευμένα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Ωστόσο, συχνά οι προσδοκίες που δημιουργούνται αποδεικνύονται δυσανάλογες των πραγματικών δυνατοτήτων εφαρμογής, με αποτέλεσμα οι πολιτικές αυτές να μην επιτυγχάνουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα και οι φορείς τους να χάνουν σταδιακά τη λαϊκή στήριξη και τελικά να απομακρύνονται από την εξουσία.

Η πραγματική ευημερία δεν μετριέται μόνο από τα περιουσιακά στοιχεία που διαθέτει κάποιος σε περιόδους σταθερότητας και ευημερίας. Αποκαλύπτεται κυρίως από την ικανότητά του να διατηρεί την οικονομική του λειτουργικότητα όταν οι αλυσίδες εφοδιασμού διαταράσσονται, οι τιμές αυξάνονται απότομα και η πολιτική αβεβαιότητα κυριαρχεί. Η ουσιαστική οικονομική ελευθερία δεν είναι απλώς η κατοχή εισοδημάτων, αλλά η δυνατότητα προσαρμογής και επιβίωσης απέναντι σε εξελίξεις και μηχανισμούς που βρίσκονται έξω από τον άμεσο έλεγχό μας.

Οι μεγάλες δυνάμεις και οι αυτοκρατορίες βίωσαν αυτήν την πραγματικότητα μέσα από τις ενεργειακές κρίσεις και τις ανατροπές στις αγορές πετρελαίου. Για τους πολίτες, η ίδια εμπειρία εκδηλώνεται συνήθως μέσω του πληθωρισμού, των ελλείψεων βασικών αγαθών, των ενεργειακών αναταράξεων και της σταδιακής συνειδητοποίησης ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν λειτουργεί αποκλειστικά με οικονομικούς κανόνες, αλλά επηρεάζεται βαθιά από πολιτικές αποφάσεις και γεωοικονομικές/γεωπολιτικές επιδιώξεις.

Το οικονομικό σύστημα της επόμενης γενιάς πρέπει να λάβει υπόψη του την ανάγκη για βιωσιμότητα, κοινωνική συνοχή και διακρατική συνεργασία, χωρίς να αγνοεί τις δυναμικές της αγοράς και κυρίως τις σαρωτικές αλλαγές που θα επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη.

Όλα αυτά εξελίσσονται παράλληλα με μια διαμάχη μεταξύ πολιτισμών, κυρίως με την μορφή ανταγωνισμών μεταξύ δημοκρατικών ελεύθερων κοινωνιών και αυταρχικών καταπιεστικών πολιτισμών που εξακολουθούν να στερούν την ευημερία από τούς λαούς τους, και συνεχίζουν τον όποιο πλούτο καταφέρουν να αποκτούν, να τον μετατρέπουν σε στρατιωτικούς εξοπλισμούς για να επεκτείνουν την επιρροή τους, τις ιδεολογίες τους, και τις θρησκείες τους σε πρώην αυτοκρατορικές  τους περιοχές. Ο κόσμος αλλάζει σύμφωνα με τους μεγακύκλους της οικονομίας και αλλάζουν τα πάντα φέρνοντας πολλές «κακές» καταστάσεις. Όμως, όπως έλεγε ο Νίκος Καζαντζάκης το «κακό» στην αρχή πάντα θριαμβεύει αλλά στο τέλος πάντα νικιέται.

* O Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη 

Όταν κρίσιμα αγαθά παγιδεύονται σε γεωγραφικά σημεία ασφυξίας, μεταβάλλουν εκ βάθρων την τιμολόγηση, την εφοδιαστική αλυσίδα και την αντίληψη του κινδύνου σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.

Υπό αυτό το πρίσμα, οι εμπορικοί διάδρομοι σε περίοδο πολέμου όλο και περισσότερο αποτελούν δομικό γνώρισμα μιας διεθνούς οικονομικής τάξης που γίνεται πιο πολυκεντρική και περισσότερο προσανατολισμένη στην ασφάλεια, θυσιάζοντας την αποδοτικότητα των επενδύσεων.

Για αρκετές ημέρες, οι αγορές έδειχναν να αντιμετωπίζουν τη σύγκρουση στο Ιράν σαν ένα προσωρινό γεωπολιτικό επεισόδιο, σαν μια ακόμη αναταραχή που θα ξεπεραστεί με πολιτικές δηλώσεις, και διπλωματικές κινήσεις και μια επιστροφή στην κανονικότητα. Όμως αυτή η επιφανειακή ψυχραιμία άρχισε να κλονίζεται όταν οι μετοχές υποχώρησαν απότομα, οι αποδόσεις των ομολόγων αυξήθηκαν και οι αγορές ενέργειας έστειλαν το πραγματικό μήνυμα: η κρίση αυτή δεν είναι απλώς ένα ακόμα σοκ στην τιμή του πετρελαίου. Είναι μια συστημική δοκιμασία για ολόκληρη τη δομή της παγκόσμιας οικονομίας.

Το βασικό λάθος είναι να βλέπουμε τη Μέση Ανατολή με τα εργαλεία της δεκαετίας του 1970. Τότε, ο κόσμος φοβόταν κυρίως το άμεσο σοκ της τιμής του πετρελαίου και τις ουρές στα πρατήρια καυσίμων. Σήμερα, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η παγκόσμια οικονομία έχει γίνει πιο αποδοτική ως προς τη χρήση πετρελαίου, αλλά έχει γίνει περισσότερο ενεργειακά ευάλωτη. Η εξάρτηση απλώς έχει μετακινηθεί. Δεν βρίσκεται μόνο στο βαρέλι αργού, αλλά στο φυσικό αέριο, στο ηλεκτρικό δίκτυο, στα βιομηχανικά μέταλλα, στα λιπάσματα, στο ήλιο και στις κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού που τροφοδοτούν τη σύγχρονη βιομηχανία.

Γι’ αυτό και το πραγματικό επίκεντρο της κρίσης δεν είναι μόνο η τιμή του Brent. Η ουσία βρίσκεται στο Στενό του Ορμούζ. Αν το Ορμούζ παραμείνει περιορισμένο, αποκλεισμένο ή έστω ασταθές για εβδομάδες ή μήνες, τότε η παγκόσμια οικονομία δεν θα βρεθεί αντιμέτωπη μόνο με ακριβότερο πετρέλαιο, αλλά με μια γενικευμένη κρίση προσφοράς. Από εκεί διέρχεται τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ενεργειακής ροής, αλλά και εμπορεύματα για τα οποία δεν υπάρχουν εύκολες εναλλακτικές. Το Κατάρ, για παράδειγμα, αποτελεί κρίσιμο παίκτη στο υγροποιημένο φυσικό αέριο. Αν η ροή LNG διακοπεί για παρατεταμένο διάστημα, τότε το πλήγμα δεν αφορά μόνο τις βιομηχανίες ή τους ηλεκτροπαραγωγούς. Αφορά ολόκληρο το σύστημα τιμολόγησης της ενέργειας σε Ευρώπη και Ασία.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σοβαρή αν εξεταστούν οι δευτερογενείς επιπτώσεις. Το ήλιο, που είναι απαραίτητο για προηγμένες βιομηχανικές εφαρμογές και για την παραγωγή ημιαγωγών, δεν υποκαθίσταται εύκολα. Το ίδιο ισχύει για τα λιπάσματα και το αλουμίνιο. Μια παρατεταμένη διακοπή στη ροή αυτών των αγαθών δεν σημαίνει απλώς αύξηση τιμών.

Σημαίνει καθυστερήσεις στην παραγωγή, διαταραχές στη γεωργία, υψηλότερο κόστος για τα τρόφιμα και πιθανή επιδείνωση της επισιτιστικής ασφάλειας σε ευάλωτες περιοχές του πλανήτη. Με άλλα λόγια, η κρίση στο Ιράν δεν απειλεί μόνο τους λογαριασμούς ενέργειας των νοικοκυριών. Απειλεί την πραγματική οικονομία από το χωράφι μέχρι το εργοστάσιο και από τα «κέντρα δεδομένων» μέχρι το σούπερ μάρκετ.

Εδώ εντοπίζεται και η μεγάλη διαφορά της σημερινής εποχής σε σχέση με τις παλαιότερες ενεργειακές κρίσεις. Η παγκόσμια ανάπτυξη στηρίζεται πλέον ολοένα περισσότερο σε ενεργοβόρες ψηφιακές υποδομές. Η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, που παρουσιάζεται ως ο μεγάλος μοχλός παραγωγικότητας της επόμενης δεκαετίας, απαιτεί τεράστιες ποσότητες σταθερής ηλεκτρικής ενέργειας. Τα hyperscale data centers δεν είναι απλώς κέντρα δεδομένων. Είναι μόνιμες ενεργειακές καταβόθρες. Αν το κόστος του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας παραμείνει υψηλό ή ασταθές, τότε η οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα δομικό όριο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που επενδύουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε αυτή τη νέα υποδομή, κινδυνεύουν να δουν το αναπτυξιακό τους αφήγημα να συναντά έναν ακριβό ενεργειακό τοίχο.

Από γεωπολιτική άποψη, η κρίση ανατρέπει επίσης την παραδοσιακή εικόνα για το ποιος κερδίζει και ποιος χάνει σε έναν πόλεμο. Δεν είναι βέβαιο ότι νικητής είναι εκείνος που επιτυγχάνει τα περισσότερα τακτικά πλήγματα. Σε πολλές περιπτώσεις, νικητής είναι εκείνος που κατορθώνει να επιβιώσει και να επιβάλει κόστος στους αντιπάλους του δυσανάλογο προς τη δική του ισχύ. Υπό αυτή την έννοια, το Ιράν, παρά τις τεράστιες στρατιωτικές και πολιτικές πιέσεις, φαίνεται να αποδεικνύει ότι μια περιφερειακή δύναμη με ασύμμετρα μέσα μπορεί να κρατήσει όμηρο την παγκόσμια οικονομία. Φθηνά drones, πύραυλοι, απειλή ναρκοθέτησης και στραγγαλισμός ενός θαλάσσιου περάσματος αρκούν για να επηρεάσουν τις αγορές, τη διπλωματία και τις πολιτικές αποφάσεις σε Ουάσιγκτον, Βρυξέλλες και Πεκίνο.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, μοιάζει να επωφελείται σχεδόν καθαρά. Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου ενισχύουν τα έσοδά της, ενώ η Δύση αναγκάζεται να αναθεωρεί ή να χαλαρώνει ορισμένες πιέσεις υπό το βάρος της ενεργειακής ανασφάλειας. Η Κίνα επίσης βρίσκεται σε μια ιδιότυπα πλεονεκτική θέση. Αν και μεγάλος εισαγωγέας ενέργειας, έχει επενδύσει σε ενεργειακή διαφοροποίηση, σε άνθρακα, σε ανανεώσιμες πηγές.

Αντίθετα, η Ευρώπη μοιάζει να βρίσκεται ξανά στην πιο αδύναμη θέση. Ήδη τραυματισμένη από την προηγούμενη ενεργειακή αναταραχή μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, αντιμετωπίζει τώρα τον κίνδυνο μιας δεύτερης μεγάλης ενεργειακής κρίσης. Με περιορισμένο LNG από το Κατάρ, με χαμηλά αποθέματα φυσικού αερίου και με τη βαριά βιομηχανία να λειτουργεί οριακά, η ήπειρος κινδυνεύει να δει το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας να μετατρέπεται σε μόνιμο μειονέκτημα ανταγωνιστικότητας. Και το σοκ δεν είναι μόνο οικονομικό. Η προοπτική πυραυλικών δυνατοτήτων μεγάλου βεληνεκούς από το Ιράν μετατρέπει τη Μέση Ανατολή από μακρινή κρίση σε άμεσο στρατηγικό πρόβλημα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Το Ηνωμένο Βασίλειο εμφανίζεται ως ίσως ο μεγαλύτερος χαμένος μεταξύ των μεγάλων οικονομιών. Η υψηλή του εξάρτηση από το εισαγόμενο φυσικό αέριο, η ευαισθησία του χρηματοπιστωτικού του συστήματος στο κόστος δανεισμού και η ήδη πιεσμένη αγορά κατοικίας το καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτο σε ένα νέο στασιμοπληθωριστικό σοκ. Οι αυξανόμενες αποδόσεις των ομολόγων, η αναταραχή στα στεγαστικά προϊόντα και η πίεση στα νοικοκυριά συνθέτουν μια εικόνα όπου η ενεργειακή γεωπολιτική μεταφέρεται άμεσα στην κοινωνική και πολιτική σταθερότητα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν, βεβαίως, ένα σημαντικό πλεονέκτημα: μεγαλύτερη ενεργειακή αυτάρκεια και ιδιότητα εξαγωγέα LNG. Όμως και αυτό το πλεονέκτημα είναι σχετικό. Η αμερικανική οικονομία εισάγει τεράστιο όγκο μεταποιημένων αγαθών των οποίων το κόστος εμπεριέχει ενέργεια που καταναλώθηκε στην Ασία και στην Ευρώπη. Όταν ανεβαίνει το ενεργειακό κόστος στους εμπορικούς εταίρους των ΗΠΑ, ο πληθωρισμός επανεισάγεται στην αμερικανική αγορά μέσα από τα προϊόντα. Το ίδιο ισχύει και για τα τρόφιμα, καθώς η αμερικανική γεωργία παραμένει βαθιά εξαρτημένη από καύσιμα και λιπάσματα. Συνεπώς, η ιδέα ότι η Αμερική μπορεί να μείνει προστατευμένη πίσω από την ενεργειακή της ανεξαρτησία είναι εν μέρει σε αμφισβήτηση, παρόλο τα επί πλέον έσοδα που λαμβάνει από την πώληση σε υψηλότερη τιμή.

Το βαθύτερο δίδαγμα αυτής της κρίσης είναι ίσως το πιο ανησυχητικό. Στον σύγχρονο κόσμο, η αγορά είναι συχνά πιο ευαίσθητος στόχος από οποιαδήποτε στρατιωτική βάση. Όποιος μπορεί να διαταράξει την ενέργεια, τη ναυσιπλοΐα, τα ασφάλιστρα, τα logistics και τις προσδοκίες των επενδυτών, μπορεί να λυγίσει ακόμη και υπερδυνάμεις χωρίς να τις νικήσει συμβατικά στο πεδίο. Παράλληλα, η παλιά βεβαιότητα ότι η γεωγραφική απόσταση προσφέρει ασφάλεια καταρρέει. Η Ευρώπη το ανακαλύπτει, η Ασία το γνωρίζει ήδη, και οι αγορές αρχίζουν να το τιμολογούν με καθυστέρηση.

Ίσως υπάρξει μια συμφωνία που θα προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση στις αγορές. Όμως ακόμη και τότε, οι υποδομές δεν αποκαθίστανται με μια υπογραφή, οι γεωτρήσεις δεν επανέρχονται άμεσα, οι τουρμπίνες δεν επισκευάζονται σε ένα βράδυ και τα θαλάσσια περάσματα δεν καθαρίζουν αμέσως από τον φόβο. Η ειρήνη μπορεί να ανακουφίζει το χρηματιστήριο, αλλά ο φυσικός κόσμος υπακούει σε άλλους ρυθμούς. Και αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο μήνυμα του πολέμου στο Ιράν: στη νέα εποχή η νίκη δεν θα κρίνεται μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά στις αλυσίδες εφοδιασμού, στα δίκτυα ενέργειας και στην αντοχή των κοινωνιών απέναντι στη σπανιότητα.

Γεννάται το μεγάλο ερώτημα ποιος θα προστατεύσει την παγκόσμια οικονομία ώστε να λειτουργεί, ώστε ο κόσμος να τρέφεται, να εμπορεύεται, και να επιβιώνει.

Τα κράτη θα πρέπει να σκέφτονται πιο στρατηγικά, ώστε να αποτρέψουν μια συστημική οικονομική κατάρρευση που θα μπορούσε να προκύψει από τέτοια καθεστώτα. Οι σύμμαχοι οφείλουν να συντονιστούν, να διασφαλίσουν την ελευθερία ναυσιπλοΐας στα στενά του ορμούζ, να τα θέσουν υπό διεθνή εποπτεία και να στείλουν ένα σαφές μήνυμα σε άλλες αλαζονικές ηγεσίες με αναθεωρητικές φιλοδοξίες, οι οποίες επιδιώκουν την αναβίωση παλαιών αυτοκρατοριών. Η σύγκρουση, τελικά, δεν είναι απλώς γεωπολιτική αλλά πολιτισμική: μια αντιπαράθεση μεταξύ δημοκρατικών και αυταρχικών καθεστώτων. Όταν ένας ανταγωνιστής δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί στο πεδίο όπου υπερέχει, θα πρέπει να περιορίζονται τα ίδια τα μέσα που του προσδίδουν ισχύ.

Το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν θα είμαστε ποτέ ξανά όμηροι των εκβιασμών των στενών από αλαζονικές ηγεσίες. Θα αναπτυχθούν νέοι αγωγοί, νέες διαδρομές μέσα από ασφαλείς περιοχές, που θα παρακάμπτου τα στενά, παρόλο που θα πάρει χρόνια. Θα διασφαλιστεί ότι το μέλλον της παγκόσμιας ενέργειας δεν θα διαμορφωθεί από αυταρχικά καθεστώτα.

*Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης στο Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη και της Ιωάννας Ατσαλάκη

Η παγκόσμια αγορά ενέργειας εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιάς αναδιάρθρωσης, η οποία δεν μπορεί πλέον να ερμηνευτεί με τα παραδοσιακά εργαλεία της οικονομικής ανάλυσης. Οι εξελίξεις των τελευταίων ετών —από γεωπολιτικές συγκρούσεις μέχρι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και ενεργειακές κρίσεις— αποκαλύπτουν μια θεμελιώδη μετατόπιση: το ενεργειακό σύστημα που διαμόρφωσε τον κόσμο για δεκαετίες αρχίζει να αποδομείται.

Η αρχιτεκτονική του ΟΠΕΚ και τα όριά της: Στο επίκεντρο αυτής της μεταβολής βρίσκεται η σταδιακή αποδυνάμωση των συλλογικών μηχανισμών που κάποτε καθόριζαν την ισορροπία ισχύος στην αγορά πετρελαίου. Ο ΟΠΕΚ, ένας οργανισμός που για δεκαετίες διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση της παγκόσμιας προσφοράς, εμφανίζει πλέον σημάδια εσωτερικής διάβρωσης.

Ο ΟΠΕΚ ιδρύθηκε το 1960 από το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ, τη Σαουδική Αραβία και τη Βενεζουέλα. Στόχος του ήταν σαφής: να προσφέρει στις πετρελαιοπαραγωγές χώρες τη δυνατότητα να ελέγχουν συλλογικά την παραγωγή τους, να επηρεάζουν τις τιμές και να αντισταθούν στην ενεργειακή κυριαρχία της Δύσης. Το καρτέλ του ΟΠΕΚ ελέγχει περισσότερο από το 40% της αγοράς και το 80% των πετρελαϊκών αποθεμάτων, ενώ διαθέτει μερικά από τα χαμηλότερα κόστη παραγωγής.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, το μοντέλο αυτό λειτούργησε. Μέσα από συντονισμένες περικοπές ή αυξήσεις παραγωγής, τα μέλη του ΟΠΕΚ κατάφεραν να διαμορφώνουν τις τιμές και να διατηρούν τη γεωπολιτική τους επιρροή. Η συλλογική ισχύς τους επέτρεψε να μετατρέψουν έναν φυσικό πόρο σε εργαλείο πολιτικής και οικονομικής διαπραγμάτευσης.

Ωστόσο, όπως συμβαίνει σε κάθε συλλογικό σύστημα, η ισορροπία αυτή δεν μπορούσε να διατηρηθεί επ’ αόριστον. Η συλλογική δράση, όσο ισχυρή κι αν είναι, συγκρούεται αργά ή γρήγορα με την ατομική φιλοδοξία των μελών της.

Η περίπτωση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων: Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύγκρουσης. Η χώρα διαθέτει σημαντικά αποθέματα και προηγμένη τεχνολογία εξόρυξης, με δυνατότητα παραγωγής πολύ μεγαλύτερη από αυτήν που της επέτρεπε το σύστημα ποσοστώσεων του ΟΠΕΚ. Ενώ η πραγματική της δυναμικότητα θα μπορούσε να ξεπεράσει ακόμη και 10 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, οι περιορισμοί της συμμετοχής στον οργανισμό την κρατούσαν σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα (περίπου 3 εκ. βαρέλια). Το αποτέλεσμα ήταν δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια χαμένων εσόδων κάθε χρόνο.

Σε αυτό το σημείο, η απόφαση γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη. Όταν το κόστος της συμμετοχής υπερβαίνει τα οφέλη, ακόμη και τα πιο ισχυρά συλλογικά σχήματα αρχίζουν να διαλύονται. Τα ΗΑΕ απλώς έκαναν τον υπολογισμό που κάθε ανερχόμενη δύναμη κάνει κάποια στιγμή: προτίμησαν την ανεξαρτησία από τον περιορισμό.

Οι ρωγμές που πολλαπλασιάζονται: Η αποχώρηση αυτή δεν αποτελεί μεμονωμένο γεγονός. Το Κατάρ εγκατέλειψε τον ΟΠΕΚ το 2019. Η Αγκόλα αποχώρησε το 2024. Η Ινδονησία έχει αναστείλει τη συμμετοχή της επανειλημμένα. Η τάση είναι σαφής: οι αποχωρήσεις αυξάνονται και η συνοχή του οργανισμού αποδυναμώνεται. Αυτό που καθιστά την εξέλιξη ιδιαίτερα σημαντική δεν είναι απλώς η απώλεια μελών, αλλά το μήνυμα που αυτή εκπέμπει. Οι χώρες με πραγματικό παραγωγικό δυναμικό αρχίζουν να θεωρούν ότι η ανεξάρτητη δράση τους αποδίδει περισσότερο από τη συμμετοχή σε ένα συλλογικό σύστημα περιορισμών. Με άλλα λόγια, η ισορροπία μετατοπίζεται από τη συλλογική διαχείριση προς τον ανταγωνισμό μεταξύ παραγωγών.

Από τον έλεγχο των τιμών στην απορρύθμιση: Η αποδυνάμωση του ΟΠΕΚ σηματοδοτεί μια βαθύτερη αλλαγή: τη μετάβαση από ένα σύστημα σχετικού ελέγχου των τιμών σε ένα πιο ασταθές και αποκεντρωμένο περιβάλλον. Όσο λιγότερο αποτελεσματικός γίνεται ο συντονισμός, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η μεταβλητότητα. Αυτό έχει άμεσες συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία. Το πετρέλαιο δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα. Είναι βασική εισροή για τη βιομηχανία, τις μεταφορές, τη γεωργία και την παραγωγή τροφίμων. Όταν οι τιμές του γίνονται ασταθείς, η αστάθεια μεταδίδεται σε ολόκληρη την οικονομία. Ο πληθωρισμός, το κόστος μεταφορών, οι τιμές των τροφίμων και η βιομηχανική παραγωγή επηρεάζονται άμεσα. Έτσι, μια φαινομενικά «τεχνική» εξέλιξη στην αγορά πετρελαίου μετατρέπεται σε συστημικό οικονομικό φαινόμενο.

Η γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας: Παράλληλα, η αποδυνάμωση του ΟΠΕΚ ενισχύει τη γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας. Σε ένα περιβάλλον όπου δεν υπάρχει σταθερός συντονισμός, η ισχύς μεταφέρεται από τους οργανισμούς στα κράτη. Οι χώρες που μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή τους αποκτούν μεγαλύτερη επιρροή. Οι χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές βρίσκονται σε πιο ευάλωτη θέση. Και οι διαδρομές μεταφοράς —τα στενά, οι αγωγοί, οι θαλάσσιες οδοί— αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία. Η ενέργεια παύει να είναι απλώς οικονομικό ζήτημα και επανέρχεται στο κέντρο της γεωπολιτικής ισχύος.

Ένα νέο ενεργειακό τοπίο: Η σημερινή κατάσταση δεν είναι απλώς μια κρίση. Είναι η μετάβαση σε ένα νέο ενεργειακό τοπίο. Ένα σύστημα που βασιζόταν στη σταθερότητα, τον συντονισμό και τη σχετικά προβλέψιμη προσφορά, μετατρέπεται σε ένα σύστημα ανταγωνισμού, αβεβαιότητας και στρατηγικών συγκρούσεων. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, οι χώρες καλούνται να επαναξιολογήσουν τις στρατηγικές τους. Η ενεργειακή ασφάλεια, η διαφοροποίηση προμηθευτών και η ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων γίνονται κρίσιμα ζητήματα.

Το βαθύτερο νόημα της μετατόπισης: Η «σεισμική μετατόπιση» στις αγορές ενέργειας δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο ή τον ΟΠΕΚ. Αφορά τη φύση της παγκόσμιας οικονομίας. Για δεκαετίες, η σταθερή και σχετικά φθηνή ενέργεια επέτρεψε την ανάπτυξη ενός συστήματος υψηλής πολυπλοκότητας: παγκοσμιοποιημένες αλυσίδες παραγωγής, εκτεταμένο εμπόριο και αυξημένη κατανάλωση. Όταν αυτή η σταθερότητα διαταράσσεται, αποκαλύπτεται η πραγματική δομή του συστήματος. Οι εξαρτήσεις γίνονται ορατές. Οι αδυναμίες εμφανίζονται. Και η οικονομία γίνεται πιο ευάλωτη.

Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ δεν είναι απλώς ένα ακόμη γεγονός στην αγορά ενέργειας. Είναι ένδειξη μιας βαθύτερης μεταβολής: της μετάβασης από τη συλλογική ισχύ στην ατομική στρατηγική, από τον συντονισμό στην απορρύθμιση και από τη σταθερότητα στην αβεβαιότητα. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η ενέργεια επιστρέφει στον ρόλο που είχε πάντα: θεμέλιο της οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος. Και όπως δείχνει η ιστορία, όταν αλλάζει η ενέργεια, αλλάζει και ο κόσμος.

Το πετρέλαιο σήμερα, θεωρείται καύσιμο του παρελθόντος που βλάπτει τον πλανήτη και ενισχύει αυταρχικά καθεστώτα με αυτοκρατορικές βλέψεις που διαταράσσουν την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα και επιτίθονται σε άλλες χώρες για να αναβιώσουν την παλαιά τους  αυτοκρατορική επιρροή.  Αυτό σημαίνει ότι το πιο ισχυρό καρτέλ στην ιστορία, χάνει την δύναμη του, αφού εκβιαστικά αφαίρεσε όλα αυτά τα χρόνια τεράστιο πλούτο, σχεδόν από όλη την ανθρωπότητα, κρατώντας τεχνητά υψηλά τις τιμές του πετρελαίου.

Μαζί του θα παρασύρει στην χρεοκοπία τα αυταρχικά καθεστώτα που στήριζαν την δύναμη τους στα έσοδα της ενέργειας για να καταδυναστεύουν τους λαούς τους και να απειλούν άλλα δημοκρατικά κράτη διαταράσσοντας το ασφαλές διεθνές εμπόριο με σκοπό να δημιουργήσουν πληθωρισμό για να πιέζουν την παγκόσμια οικονομία.

Η έλευση δε μιας νέες πηγής ενέργειας από την πυρηνική σύντηξη την δεκαετία του 2040 θα αποτελέσει την χαριστική βολή των εκβιασμών στην παγκόσμια οικονομία από τα ενεργειακά καρτέλ και τα αυταρχικά καθεστώτα. Η ενέργεια υπήρξε καθοριστικός παράγοντας στην πορεία της ιστορίας, και οι εξελίξεις στον τομέα της ενέργειας  θα συνεχίζουν να διαμορφώνουν το μέλλον της παγκόσμιας κοινωνίας και οικονομίας και να μεταβάλουν την ισχύ των κρατών.

* Ο Γιώργους Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στο Πολυτεχνείο Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

** Η Ιωάννα Ατσαλάκη είναι Διδάσκων του Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Δημιούργησε μια οικονομική κρίση μεταμφιεσμένη σε στρατιωτικό πρόβλημα. Δεν αντιλήφθηκαν ότι η νίκη δεν σήμαινε τίποτε αν το ταμείο κατέρρεε. Πίστευε ότι ο στρατός του εχθρού ήταν η μεγαλύτερη απειλή αλλά τελικά ήταν η δική τους δαπάνη τόσο χρόνια για να υλοποιήσουν τις παράλογες φιλοδοξίες τους. Στο τέλος του Ιανουάριου 1 ευρώ αντιστοιχούσε σε 49.000 ιρανικά ριάλ σήμερα αντιστοιχεί  1.535.000!

Του Γιώργου Ατσαλάκη*

Διεξήγαγε ένα πόλεμο ικανό να καταστρέψει την ίδια την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπερασπιζόταν. Κυνηγούσε τη δόξα εις βάρος της σταθερότητας. Κάθε απόφαση στο πεδίο της μάχης ήταν, τελικά, απόφαση για τη δημοσιονομική φερεγγυότητα του έθνους. Και αν υπολογίσεις λάθος, δεν χάνεις μόνο στρατιώτες, χάνεις το ίδιο το κράτος.

Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ότι οι ηγέτες που δεν μπορούν να υπολογίσουν το κόστος δεν έχουν καμία δουλειά να σχεδιάζουν  τη στρατηγική.

Η ηγεσία του Ιράν σπατάλησε τον πλούτο σε στρατιωτικές δαπάνες και να χρηματοδοτεί πληρεξουσίους και χρεοκόπησε  το έθνος, ενώ κερδίσε ασήμαντες συμπλοκές.

Διεξήγαγε μάχες που δεν χρειαζόταν να διεξαχθούν. Μια παρατεταμένη διαμάχη αρκετών δεκαετιών έφθειρε το κράτος γρηγορότερα από ό,τι ο ίδιος ο εχθρός.

Η σταδιακή αποκλιμάκωση του πολέμου στο Ιράν σηματοδοτεί όχι το τέλος μιας κρίσης, αλλά την αρχή μιας βαθύτερης γεωοικονομικής και γεωπολιτικής αναδιάταξης στη Μέση Ανατολή.

Πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις εξελίξεις στο πεδίο, αυτό που διαμορφώνεται είναι μια νέα αρχιτεκτονική ισχύος, στην οποία το Ιράν δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατρέπεται από επιθετικός περιφερειακός παίκτης σε εσωστρεφή δύναμη που αγωνίζεται για την ίδια του τη συνοχή.

Το κενό που δημιουργείται δεν μένει ακάλυπτο. Αντιθέτως, τρεις δυνάμεις – η Σαουδική Αραβία, το Ισραήλ και η Τουρκία – αναδεικνύονται ως οι βασικοί πυλώνες της νέας περιφερειακής ισορροπίας.

Γύρω από αυτούς συγκροτείται ένα πιο σύνθετο σύστημα συμμαχιών και ανταγωνισμών, στο οποίο συμμετέχουν επίσης χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν και το Αζερμπαϊτζάν. Το ερώτημα πλέον δεν είναι ποιος θα επικρατήσει, αλλά πώς θα συνυπάρξουν.

Η παρακμή της ιρανικής περιφερειακής ισχύος είναι γεγονός πλέον. Για δεκαετίες, η γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής καθοριζόταν από τη σκιώδη σύγκρουση ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν. Η Τεχεράνη οικοδόμησε ένα εκτεταμένο δίκτυο επιρροής μέσω μη κρατικών δρώντων, όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς, επεκτείνοντας την παρουσία της από τον Λίβανο έως την Υεμένη.

Ωστόσο, η αλληλουχία γεγονότων της τελευταίας εικοσαετίας,  από την αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ έως τον πόλεμο στη Συρία και την άνοδο των Χούθι, οδήγησε σε υπερεπέκταση της ιρανικής ισχύος. Η κορύφωση ήρθε μετά την επίθεση της Χαμάς το 2023, που προκάλεσε μια άμεση και σφοδρή αντίδραση του Ισραήλ.

Το αποτέλεσμα ήταν διπλό, αφενός, η αποδυνάμωση του δικτύου πληρεξουσίων του Ιράν και αφετέρου, η έκθεση των εσωτερικών του αδυναμιών. Σήμερα, βρίσκεται αντιμέτωπο με οικονομικές πιέσεις, κοινωνικές εντάσεις και φυγόκεντρες δυνάμεις που απειλούν τη συνοχή του.

Σε αυτό το πλαίσιο, η προτεραιότητα της Τεχεράνης μετατοπίζεται από την εξαγωγή ισχύος στην επιβίωση του καθεστώτος. Οι νέοι πρωταγωνιστές είναι η Τουρκία και Σαουδική Αραβία καθώς η αποδυνάμωση του Ιράν δημιούργησε ευκαιρίες που δύο χώρες εκμεταλλεύονται με ταχύτητα.

Η Τουρκία επιδιώκει να εδραιωθεί ως ηγετική δύναμη σε μια ευρεία γεωγραφική ζώνη που εκτείνεται από την Κασπία έως τη Μεσόγειο και από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Αραβική Χερσόνησο. Η στρατηγική της συνδυάζει στρατιωτική παρουσία, οικονομική διείσδυση και πολιτική επιρροή. Χωρίς ενέργεια, χωρίς εμπορικά πλεονάσματα, με ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, με νόμισμα που υποτιμάται συνεχώς,  με κύριο χαρακτηριστικό την υπερέκταση και την συνεχώς επιδεινούμενη  οικονομική κατάσταση, θα κάνει το σφάλμα να κινεί «υπόγεια τα νήματα της ανάδυσης της χαμένης αυτοκρατορία της».

Η Σαουδική Αραβία, από την πλευρά της, επιχειρεί να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία της στον αραβικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα προσαρμόζεται σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς δεν βασίζεται μόνο στην ενέργεια αλλά και στη γεωπολιτική ευελιξία.

Παρά τις επιφυλάξεις της απέναντι στην τουρκική άνοδο, το Ριάντ συνεργάζεται με την Άγκυρα σε κρίσιμα μέτωπα, αναγνωρίζοντας ότι η αντιπαράθεση θα ήταν κοστοβόρα. Η σχέση των δύο χωρών χαρακτηρίζεται από μια λεπτή ισορροπία όπου επικρατεί ανταγωνισμός για ηγεμονία, αλλά και συνεργασία από ανάγκη.

Το Ισραήλ σε ένα νέο περιβάλλον, αν και πέτυχε να αποδυναμώσει το Ιράν, βρίσκεται αντιμέτωπο με μια νέα πρόκληση, την ανάδυση μιας πιο συνεκτικής περιφερειακής δομής, στην οποία κυριαρχούν σουνιτικά κράτη με αυξανόμενη αυτονομία.

Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, το Ισραήλ δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν κύριο αντίπαλο, αλλά ένα πιο σύνθετο πλέγμα δυνάμεων. Παρά τις σχέσεις του με την Αίγυπτο και την Τουρκία, καθώς και τις προσπάθειες εξομάλυνσης με τη Σαουδική Αραβία, η ανάγκη για μια σταθερή περιφερειακή ισορροπία καθίσταται πιο επιτακτική.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αυξανόμενη επιρροή της Τουρκίας, η οποία συνδυάζει στρατιωτική ισχύ και πολιτική φιλοδοξία. Υπάρχει και ρόλος για δευτερεύοντες  δρώντες. Πέρα από τους βασικούς δρώντες, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και άλλες χώρες. Η Αίγυπτος επανέρχεται ως παράγοντας σταθερότητας, ενισχύοντας τις σχέσεις της τόσο με τη Σαουδική Αραβία όσο και με την Τουρκία. Το Πακιστάν εισέρχεται πιο ενεργά στην περιφερειακή εξίσωση, ιδίως μέσω αμυντικών συνεργασιών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Αζερμπαϊτζάν, το οποίο αξιοποιεί τη γεωγραφική του θέση ως γέφυρα μεταξύ Καυκάσου και Μέσης Ανατολής. Οι σχέσεις του με την Τουρκία και το Ισραήλ του επιτρέπουν να λειτουργεί ως διαμεσολαβητής σε ένα περιβάλλον όπου τα συμφέροντα συχνά συγκρούονται. Το Καζακστάν εάν αποκτήσει πρόσβαση μέσω του Ιράν προς τις θάλασσες θα διαδραματίσει ένα πολύ σημαντικό ρόλο σε ολόκληρη την περιοχή καθώς ήδη συμμετέχει στις συμφωνίες του Αβραάμ. Η Ινδία φυσικά βλέπει περισσότερο από ποτέ την δημιουργία του Ινδικού Δρόμου του Μεταξιού (IMEC- India Meddle East Corridor). Η πιθανότητα τα στενά του Ορμούζ να περάσουν σε διεθνή έλεγχο πλησιάζει.

Η Κίνα, εκτός από το φθηνό πετρέλαιο της Βενεζουέλας, θα χάσει και το φθηνό πετρέλαιο του Ιράν. Δεν θα μπορεί πλέον να έχει ενέργεια στην μισή τιμή και να εξάγει φθηνά αγαθά και να αποτελεί συστημικό κίνδυνο για την παγκόσμια οικονομία απειλώντας με κλείσιμο όλες τις βιομηχανίες του κόσμου.

Οι αθέμιτες πρακτικές της Κίνας στο διεθνές εμπόριο με τα εμπορικά υπέρ-πλεονάσματα, είναι η επόμενη πρόκληση της διεθνούς κοινότητας μετά την αντιμετώπιση των διαταραχών στις εφοδιαστικές αλυσίδες που επί χρόνια δημιουργούσε το Ιράν στην ευρύτερη περιοχή.

Η στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών σε αυτό το νέο τοπίο, εστιάζεται σε μια στρατηγική προσαρμογή. Αντί της άμεσης και εκτεταμένης εμπλοκής, επιδιώκουν να βασιστούν σε συμμάχους και εταίρους για τη διαχείριση της περιφερειακής ασφάλειας. Η βασική πρόκληση είναι να εξασφαλίσουν μια λειτουργική συνύπαρξη μεταξύ των αραβικών κρατών και του Ισραήλ. Το παλαιστινιακό ζήτημα παραμένει κρίσιμο, αλλά επιχειρείται να ενταχθεί σε ένα πιο ελεγχόμενο και διαχειρίσιμο πλαίσιο. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής εξαρτάται από μια λεπτή ισορροπία που απαιτεί αρκετή επιρροή για να καθοδηγεί τις εξελίξεις, αλλά αρκετή απόσταση ώστε να αποφεύγεται η άμεση εμπλοκή. Η αμερικανική στρατηγική επιμερισμού και μετακύλισης βαρών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Τουρκία και άλλα αραβικά κράτη για τη διαχείριση των προκλήσεων ασφαλείας.

Μια νέα τάξη πραγμάτων με ευκαιρίες και κινδύνους αναδύεται. Η μεταπολεμική Μέση Ανατολή δεν θα είναι ούτε σταθερή ούτε προβλέψιμη. Η αποδυνάμωση του Ιράν δημιουργεί ευκαιρίες για νέες συνεργασίες, αλλά και κινδύνους από την ανακατανομή της ισχύος. Η νέα περιφερειακή τάξη θα χαρακτηρίζεται από:

• πολυκεντρικότητα αντί μονοπολικής κυριαρχίας,

• ευέλικτες συμμαχίες αντί σταθερών μπλοκ,

• και αυξημένο ανταγωνισμό για επιρροή.

Το Ιράν, αν και αποδυναμωμένο, δεν παύει να αποτελεί δυνητικό παράγοντα αποσταθεροποίησης, ιδίως αν οι εσωτερικές του εξελίξεις οδηγήσουν σε περαιτέρω αστάθεια. Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα φάση, όπου η ισορροπία ισχύος δεν καθορίζεται από έναν μόνο άξονα σύγκρουσης, αλλά από ένα δυναμικό σύστημα σχέσεων. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει μια βασική αρχή της γεωπολιτικής όπου τα κενά ισχύος δεν παραμένουν ποτέ για πολύ κενά αλλά αναδιανέμονται. Το αν αυτή η αναδιανομή θα οδηγήσει σε σταθερότητα ή σε νέες συγκρούσεις θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των βασικών δρώντων να συνδυάσουν ανταγωνισμό και συνεργασία. Και σε αυτό το νέο τοπίο, η διαφορά ανάμεσα σε εκείνους που απλώς αντιδρούν και σε εκείνους που διαμορφώνουν τις εξελίξεις θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της Μέσης Ανατολής, αλλά και την ευρύτερη παγκόσμια ισορροπία. Η χώρα μας προφανώς, εγκαίρως, έχει αντιληφθεί τις εξελίξεις.

Η δύναμη ενός κράτους προέρχεται όχι μόνο από τον στρατό του αλλά και από την οικονομική του ανθεκτικότητα, την ικανότητά του να απορροφά σοκ, να ανακάμπτει και να συνεχίζει να λειτουργεί. Το Ιράν το γονάτισαν οι στρατιωτικοί προϋπολογισμοί, ο φόρτος χρέους, οι εξαρτήσεις πόρων, ευθραυστότητα αλυσίδων εφοδιασμού και το μακροπρόθεσμο κόστος της προβολής δύναμης. Απέτυχε επειδή εξάντλησε το κεφάλαιο που το διατηρεί συνεκτικά, γεμάτο αυτοπεποίθηση και λειτουργικό. Ακόμα και η νίκη, θα ήταν άνευ νοήματος αν το ταμείο καταρρεύσει. Δεν κατανόησε ότι οι ηγεσίες που διαφυλάσσουν τους πόρους είναι σοφότερες από αυτές που κατακτούν τα άλλα κράτη. Δεν κατανόησε ότι η δύναμη δεν μετριέται από το πόσο δυνατά πλήττεις, αλλά από το πόσο μπορείς να αντέξεις οικονομικά να πλήττεις.

Και η ιστορία δείχνει ότι όταν τα χρηματοοικονομικά συστήματα συγκρούονται, δεν επικρατεί το πιο γενναίο έθνος αλλά επικρατεί το πιο οικονομικά πειθαρχημένο. Ένα μάθημα για τα κράτη που έχουν παρόμοιες φιλοδοξίες όπως η Τουρκία που βλέπει να έρχεται η σειρά της.  Ποτέ στην ιστορία μια αυτοκρατορία δεν κατάφερε να ξανά-αναδυθεί.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στο Πολυτεχνείου Κρήτης, στο Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων

Του Γιώργου Ατσαλάκη

Όταν κρίσιμα αγαθά παγιδεύονται σε γεωγραφικά σημεία ασφυξίας, μεταβάλλουν εκ βάθρων την τιμολόγηση, την εφοδιαστική αλυσίδα και την αντίληψη του κινδύνου σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.

Υπό αυτό το πρίσμα, οι εμπορικοί διάδρομοι σε περίοδο πολέμου όλο και περισσότερο αποτελούν δομικό γνώρισμα μιας διεθνούς οικονομικής τάξης που γίνεται πιο πολυκεντρική και περισσότερο προσανατολισμένη στην ασφάλεια, θυσιάζοντας την αποδοτικότητα των επενδύσεων.

Για αρκετές ημέρες, οι αγορές έδειχναν να αντιμετωπίζουν τη σύγκρουση στο Ιράν σαν ένα προσωρινό γεωπολιτικό επεισόδιο, σαν μια ακόμη αναταραχή που θα ξεπεραστεί με πολιτικές δηλώσεις, και διπλωματικές κινήσεις και μια επιστροφή στην κανονικότητα.

Όμως αυτή η επιφανειακή ψυχραιμία άρχισε να κλονίζεται όταν οι μετοχές υποχώρησαν απότομα, οι αποδόσεις των ομολόγων αυξήθηκαν και οι αγορές ενέργειας έστειλαν το πραγματικό μήνυμα: η κρίση αυτή δεν είναι απλώς ένα ακόμα σοκ στην τιμή του πετρελαίου. Είναι μια συστημική δοκιμασία για ολόκληρη τη δομή της παγκόσμιας οικονομίας.

Το βασικό λάθος είναι να βλέπουμε τη Μέση Ανατολή με τα εργαλεία της δεκαετίας του 1970. Τότε, ο κόσμος φοβόταν κυρίως το άμεσο σοκ της τιμής του πετρελαίου και τις ουρές στα πρατήρια καυσίμων. Σήμερα, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η παγκόσμια οικονομία έχει γίνει πιο αποδοτική ως προς τη χρήση πετρελαίου, αλλά έχει γίνει περισσότερο ενεργειακά ευάλωτη. Η εξάρτηση απλώς έχει μετακινηθεί.

Δεν βρίσκεται μόνο στο βαρέλι αργού, αλλά στο φυσικό αέριο, στο ηλεκτρικό δίκτυο, στα βιομηχανικά μέταλλα, στα λιπάσματα, στο ήλιο και στις κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού που τροφοδοτούν τη σύγχρονη βιομηχανία.

Γι’ αυτό και το πραγματικό επίκεντρο της κρίσης δεν είναι μόνο η τιμή του Brent. Η ουσία βρίσκεται στο Στενό του Ορμούζ. Αν το Ορμούζ παραμείνει περιορισμένο, αποκλεισμένο ή έστω ασταθές για εβδομάδες ή μήνες, τότε η παγκόσμια οικονομία δεν θα βρεθεί αντιμέτωπη μόνο με ακριβότερο πετρέλαιο, αλλά με μια γενικευμένη κρίση προσφοράς. Από εκεί διέρχεται τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ενεργειακής ροής, αλλά και εμπορεύματα για τα οποία δεν υπάρχουν εύκολες εναλλακτικές. Το Κατάρ, για παράδειγμα, αποτελεί κρίσιμο παίκτη στο υγροποιημένο φυσικό αέριο. Αν η ροή LNG διακοπεί για παρατεταμένο διάστημα, τότε το πλήγμα δεν αφορά μόνο τις βιομηχανίες ή τους ηλεκτροπαραγωγούς. Αφορά ολόκληρο το σύστημα τιμολόγησης της ενέργειας σε Ευρώπη και Ασία.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σοβαρή αν εξεταστούν οι δευτερογενείς επιπτώσεις. Το ήλιο, που είναι απαραίτητο για προηγμένες βιομηχανικές εφαρμογές και για την παραγωγή ημιαγωγών, δεν υποκαθίσταται εύκολα. Το ίδιο ισχύει για τα λιπάσματα και το αλουμίνιο.

Μια παρατεταμένη διακοπή στη ροή αυτών των αγαθών δεν σημαίνει απλώς αύξηση τιμών. Σημαίνει καθυστερήσεις στην παραγωγή, διαταραχές στη γεωργία, υψηλότερο κόστος για τα τρόφιμα και πιθανή επιδείνωση της επισιτιστικής ασφάλειας σε ευάλωτες περιοχές του πλανήτη.

Με άλλα λόγια, η κρίση στο Ιράν δεν απειλεί μόνο τους λογαριασμούς ενέργειας των νοικοκυριών. Απειλεί την πραγματική οικονομία από το χωράφι μέχρι το εργοστάσιο και από τα «κέντρα δεδομένων» μέχρι το σούπερ μάρκετ.

Εδώ εντοπίζεται και η μεγάλη διαφορά της σημερινής εποχής σε σχέση με τις παλαιότερες ενεργειακές κρίσεις. Η παγκόσμια ανάπτυξη στηρίζεται πλέον ολοένα περισσότερο σε ενεργοβόρες ψηφιακές υποδομές. Η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, που παρουσιάζεται ως ο μεγάλος μοχλός παραγωγικότητας της επόμενης δεκαετίας, απαιτεί τεράστιες ποσότητες σταθερής ηλεκτρικής ενέργειας. Τα hyperscale data centers δεν είναι απλώς κέντρα δεδομένων.

Είναι μόνιμες ενεργειακές καταβόθρες. Αν το κόστος του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας παραμείνει υψηλό ή ασταθές, τότε η οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα δομικό όριο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, που επενδύουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε αυτή τη νέα υποδομή, κινδυνεύουν να δουν το αναπτυξιακό τους αφήγημα να συναντά έναν ακριβό ενεργειακό τοίχο.

Από γεωπολιτική άποψη, η κρίση ανατρέπει επίσης την παραδοσιακή εικόνα για το ποιος κερδίζει και ποιος χάνει σε έναν πόλεμο. Δεν είναι βέβαιο ότι νικητής είναι εκείνος που επιτυγχάνει τα περισσότερα τακτικά πλήγματα. Σε πολλές περιπτώσεις, νικητής είναι εκείνος που κατορθώνει να επιβιώσει και να επιβάλει κόστος στους αντιπάλους του δυσανάλογο προς τη δική του ισχύ.

Υπό αυτή την έννοια, το Ιράν, παρά τις τεράστιες στρατιωτικές και πολιτικές πιέσεις, φαίνεται να αποδεικνύει ότι μια περιφερειακή δύναμη με ασύμμετρα μέσα μπορεί να κρατήσει όμηρο την παγκόσμια οικονομία. Φθηνά drones, πύραυλοι, απειλή ναρκοθέτησης και στραγγαλισμός ενός θαλάσσιου περάσματος αρκούν για να επηρεάσουν τις αγορές, τη διπλωματία και τις πολιτικές αποφάσεις σε Ουάσιγκτον, Βρυξέλλες και Πεκίνο.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, μοιάζει να επωφελείται σχεδόν καθαρά. Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου ενισχύουν τα έσοδά της, ενώ η Δύση αναγκάζεται να αναθεωρεί ή να χαλαρώνει ορισμένες πιέσεις υπό το βάρος της ενεργειακής ανασφάλειας. Η Κίνα επίσης βρίσκεται σε μια ιδιότυπα πλεονεκτική θέση. Αν και μεγάλος εισαγωγέας ενέργειας, έχει επενδύσει σε ενεργειακή διαφοροποίηση, σε άνθρακα, σε ανανεώσιμες πηγές.

Αντίθετα, η Ευρώπη μοιάζει να βρίσκεται ξανά στην πιο αδύναμη θέση. Ήδη τραυματισμένη από την προηγούμενη ενεργειακή αναταραχή μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, αντιμετωπίζει τώρα τον κίνδυνο μιας δεύτερης μεγάλης ενεργειακής κρίσης. Με περιορισμένο LNG από το Κατάρ, με χαμηλά αποθέματα φυσικού αερίου και με τη βαριά βιομηχανία να λειτουργεί οριακά, η ήπειρος κινδυνεύει να δει το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας να μετατρέπεται σε μόνιμο μειονέκτημα ανταγωνιστικότητας. Και το σοκ δεν είναι μόνο οικονομικό.

Η προοπτική πυραυλικών δυνατοτήτων μεγάλου βεληνεκούς από το Ιράν μετατρέπει τη Μέση Ανατολή από μακρινή κρίση σε άμεσο στρατηγικό πρόβλημα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Το Ηνωμένο Βασίλειο εμφανίζεται ως ίσως ο μεγαλύτερος χαμένος μεταξύ των μεγάλων οικονομιών. Η υψηλή του εξάρτηση από το εισαγόμενο φυσικό αέριο, η ευαισθησία του χρηματοπιστωτικού του συστήματος στο κόστος δανεισμού και η ήδη πιεσμένη αγορά κατοικίας το καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτο σε ένα νέο στασιμοπληθωριστικό σοκ.

Οι αυξανόμενες αποδόσεις των ομολόγων, η αναταραχή στα στεγαστικά προϊόντα και η πίεση στα νοικοκυριά συνθέτουν μια εικόνα όπου η ενεργειακή γεωπολιτική μεταφέρεται άμεσα στην κοινωνική και πολιτική σταθερότητα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν, βεβαίως, ένα σημαντικό πλεονέκτημα: μεγαλύτερη ενεργειακή αυτάρκεια και ιδιότητα εξαγωγέα LNG. Όμως και αυτό το πλεονέκτημα είναι σχετικό. Η αμερικανική οικονομία εισάγει τεράστιο όγκο μεταποιημένων αγαθών των οποίων το κόστος εμπεριέχει ενέργεια που καταναλώθηκε στην Ασία και στην Ευρώπη.

Όταν ανεβαίνει το ενεργειακό κόστος στους εμπορικούς εταίρους των ΗΠΑ, ο πληθωρισμός επανεισάγεται στην αμερικανική αγορά μέσα από τα προϊόντα. Το ίδιο ισχύει και για τα τρόφιμα, καθώς η αμερικανική γεωργία παραμένει βαθιά εξαρτημένη από καύσιμα και λιπάσματα. Συνεπώς, η ιδέα ότι η Αμερική μπορεί να μείνει προστατευμένη πίσω από την ενεργειακή της ανεξαρτησία είναι εν μέρει σε αμφισβήτηση, παρόλο τα επί πλέον έσοδα που λαμβάνει από την πώληση σε υψηλότερη τιμή.

Το βαθύτερο δίδαγμα αυτής της κρίσης είναι ίσως το πιο ανησυχητικό. Στον σύγχρονο κόσμο, η αγορά είναι συχνά πιο ευαίσθητος στόχος από οποιαδήποτε στρατιωτική βάση. Όποιος μπορεί να διαταράξει την ενέργεια, τη ναυσιπλοΐα, τα ασφάλιστρα, τα logistics και τις προσδοκίες των επενδυτών, μπορεί να λυγίσει ακόμη και υπερδυνάμεις χωρίς να τις νικήσει συμβατικά στο πεδίο. Παράλληλα, η παλιά βεβαιότητα ότι η γεωγραφική απόσταση προσφέρει ασφάλεια καταρρέει. Η Ευρώπη το ανακαλύπτει, η Ασία το γνωρίζει ήδη, και οι αγορές αρχίζουν να το τιμολογούν με καθυστέρηση.

Ίσως υπάρξει μια συμφωνία που θα προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση στις αγορές. Όμως ακόμη και τότε, οι υποδομές δεν αποκαθίστανται με μια υπογραφή, οι γεωτρήσεις δεν επανέρχονται άμεσα, οι τουρμπίνες δεν επισκευάζονται σε ένα βράδυ και τα θαλάσσια περάσματα δεν καθαρίζουν αμέσως από τον φόβο. Η ειρήνη μπορεί να ανακουφίζει το χρηματιστήριο, αλλά ο φυσικός κόσμος υπακούει σε άλλους ρυθμούς. Και αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο μήνυμα του πολέμου στο Ιράν: στη νέα εποχή η νίκη δεν θα κρίνεται μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά στις αλυσίδες εφοδιασμού, στα δίκτυα ενέργειας και στην αντοχή των κοινωνιών απέναντι στη σπανιότητα.

Γεννάται το μεγάλο ερώτημα ποιος θα  προστατεύσει την παγκόσμια οικονομία ώστε να λειτουργεί, ώστε ο κόσμος να τρέφεται, να εμπορεύεται, και να επιβιώνει. Τα κράτη θα πρέπει να σκέφτονται πιο στρατηγικά, ώστε να αποτρέψουν μια συστημική οικονομική κατάρρευση που θα μπορούσε να προκύψει από τέτοια καθεστώτα. Οι σύμμαχοι οφείλουν να συντονιστούν, να διασφαλίσουν την ελευθερία ναυσιπλοΐας στα στενά του ορμούζ, να τα θέσουν υπό διεθνή εποπτεία και να στείλουν ένα σαφές μήνυμα σε άλλες αλαζονικές ηγεσίες με αναθεωρητικές φιλοδοξίες, οι οποίες επιδιώκουν την αναβίωση παλαιών αυτοκρατοριών. Η σύγκρουση, τελικά, δεν είναι απλώς γεωπολιτική αλλά πολιτισμική: μια αντιπαράθεση μεταξύ δημοκρατικών και αυταρχικών καθεστώτων. Όταν ένας ανταγωνιστής δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί στο πεδίο όπου υπερέχει, θα πρέπει να περιορίζονται τα ίδια τα μέσα που του προσδίδουν ισχύ.

Το μόνο σίγουρο είναι  ότι δεν θα είμαστε ποτέ ξανά όμηροι των εκβιασμών των στενών από αλαζονικές  ηγεσίες. Θα  αναπτυχθούν νέοι αγωγοί, νέες διαδρομές μέσα από ασφαλείς περιοχές,  που θα παρακάμπτου τα στενά, παρόλο που  θα πάρει χρόνια. Θα διασφαλιστεί ότι το μέλλον της παγκόσμιας ενέργειας δεν θα διαμορφωθεί από αυταρχικά καθεστώτα.

* Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονομολόγος και αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης - Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων