Ο 14ος, « Ζωή κάτω από το νερό », αναλύεται ως « Διατήρηση και βιώσιμη χρήση των ωκεανών, των θαλασσών και των θαλασσίων πόρων για την ανάπτυξη ». Περιλαμβάνει, επίσης, δέκα επιμέρους στόχους για την προστασία των θαλασσίων οικοσυστημάτων, τη μείωση της ρύπανσης, την αειφόρο αλιεία και την ενίσχυση της επιστημονικής γνώσης.

Εφέτος, κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025, δύο ευρείες διεθνείς συναντήσεις εστιάζουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Η πρώτη, η αμερικανική πρωτοβουλία Our Ocean Conference, στις 28-30 Απριλίου εόρτασε την δέκατη της επέτειο στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας.
Ένα χρόνο πριν, η σύνοδος αυτή είχε συγκληθεί στην Αθήνα. Η δεύτερη μεγάλη συνάντηση για τις θάλασσες και τους ωκεανούς συγκαλείται στη Νίκαια της Γαλλίας στις 9-13 Ιουνίου.

Πρόκειται για την τρίτη διάσκεψη του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς, στην οποία η Ελλάδα θα εκπροσωπηθεί από τον Πρωθυπουργό. Οι συναντήσεις αυτές αναφέρονται κυρίως στους σχετικούς περιβαλλοντικούς κινδύνους.

Όμως, το ενδιαφέρον για τις θάλασσες και τους ωκεανούς έχει υπερβεί κατά πολύ την περιβαλλοντική διάσταση. Ήδη, στις 20 Μαΐου 2025, στην 9919η συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ υπό την προεδρία του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, η Ελλάδα πήρε την πρωτοβουλία να οργανώσει μια υψηλού επιπέδου ανοιχτή συζήτηση, με θέμα την ενίσχυση της ασφάλειας στη θάλασσα.

Για να διατηρήσουμε και να χρησιμοποιήσουμε βιώσιμα αυτόν τον απέραντο ωκεανό, πρέπει να ενώσουμε τις δράσεις μας, αντί να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα κατακερματισμένα ».

Ο θαλάσσιος παράγων, με ελάχιστες εξαιρέσεις, υπήρξε καθοριστικός στην ιστορία της Ανθρωπότητας. Η λειτουργία του σχετιζόταν με την κυκλοφορία· ο ρόλος του συνδύασε την ύλη με το πνεύμα.

Στο Αρχιπέλαγος, στην ελληνική θαλάσσια εποποιία, βρίσκονται τα θεμέλια του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Στη θαλασσινή εμπειρία εστιάζεται και το πνεύμα της Νεωτερικότητας. Μετά τους σκοτεινούς αιώνες της ευρωπαϊκής εσωστρέφειας, η δυτική κυριαρχία στον Κόσμο οφείλεται στον έλεγχο και την αξιοποίηση των θαλασσίων οδών.

Η σημασία της θάλασσας δεν αναγνωρίστηκε επαρκώς στη σύγχρονη σκέψη. Το όραμα για μια Ευρωπαϊκή Ήπειρο εστιασμένη στην Mitteleuropa, καθώς και οι εγγενείς αμερικανικές και ρωσικές τάσεις για ηπειρωτική εσωστρέφεια, εμπόδισαν την αντικειμενική κατανόηση της ισορροπίας ανάμεσα στον γήινο και τον θαλάσσιο παράγοντα.

Οι εξελίξεις, όμως, έχουν υπερ-ενισχύσει τη σημασία των θαλασσών και των ωκεανών. Κατά συνέπεια, η ηπειρωτική μονομέρεια στις επιστημονικές και άλλες αναπαραστάσεις ανατρέπεται εν τοις πράγμασι.

Χωρίς τις θαλάσσιες μεταφορές δεν νοείται Παγκοσμιοποίηση. Στον κρίσιμο τομέα της πληροφορίας, το 99% των δεδομένων μεταφέρονται μέσω υποθαλάσσιων αγωγών. Ολοένα και περισσότερος πληθυσμός συγκεντρώνεται στις παράλιες μεγαλουπόλεις, με σοβαρές οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις καθιστούν τον θαλάσσιο βυθό και όγκο εκμεταλλεύσιμο, όπως προηγουμένως τα ηπειρωτικά εδάφη. Η « εδαφοποίηση » αυτή της θάλασσας προκαλεί συγκρούσεις ανάλογες με τους ανταγωνισμούς για τον έλεγχο των εδαφών. Συνιστά μια από τις αιτίες των ελληνοτουρκικών διενέξεων.

Οι θάλασσες και οι ωκεανοί αποτελούν τον τελευταίο άγνωστο και ανεξερεύνητο χώρο, αν λάβουμε υπόψιν ότι, εκτός από επιφάνεια, διαθέτουν και βάθος. Η επιστημονική έρευνα διαθέτει ένα ανεξάντλητο πεδίο για να ανακαλύπτει νέες βιολογικές πραγματικότητες και να απελευθερώνει νέες οικονομικές δυνατότητες.

Από τη γεωστρατηγική πλευρά, σε έναν κόσμο διαφανή, καθώς όλη η επιφάνεια της γης εποπτεύεται από δορυφόρους, το θαλάσσιο βάθος είναι ο μόνος αδιαφανής χώρος, όπου μπορούν να καταφύγουν οι πυρηνικές δυνάμεις με αποστολή την αποτροπή.

Ακόμη και ο παραδοσιακός ρόλος των θαλασσών και των ωκεανών ως υπόβαθρο των μεταφορών μετασχηματίζεται, καθώς η κλιματική αλλαγή ελευθερώνει την κυκλοφορία μέσω της Αρκτικής.

Κατά συνέπεια, την τελευταία δεκαετία διαπιστώνεται μια εκρηκτική ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τον θαλάσσιο παράγοντα, από όλες τις δυνατές οπτικές: περιβαλλοντική, ερευνητική, οικονομική, γεωπολιτική, γεωστρατηγική, πολιτισμική. Χαρακτηριστική ένδειξη της αναβάθμισης αυτής είναι ο υφιστάμενος αγώνας δρόμου για τους θαλασσίους εξοπλισμούς. Όλες οι δυνάμεις προβλέπουν συγκρούσεις για τον έλεγχο των θαλασσών και των ωκεανών. Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.

Παράλληλα με τη συνειδητοποίηση ως προς την πολυμορφία της θαλάσσιας προβληματικής, αποκαλύπτεται και η διασύνδεση η οποία περιέρχεται τις διάφορες πλευρές της. Όλες οι προαναφερθείσες διαστάσεις, και όχι μόνον, αλληλο-επηρεάζονται, δημιουργώντας δίκτυα αλληλο-συνδέσεων, τα οποία, αν αφεθούν χωρίς μελέτη και έλεγχο, μπορούν να οδηγήσουν σε αλυσιδωτές καταστροφικές εξελίξεις.

Οι θάλασσες και οι ωκεανοί είναι τα περισσότερο άναρχα συστήματα, καθώς το μεγαλύτερο τμήμα τους δεν υπάγεται σε καμία δικαιοδοσία και ο έλεγχος είναι πρακτικά ανέφικτος. Σε έναν κόσμο εν κρίσει ως προς τη διαχείριση των συλλογικών συμφερόντων, καθώς, μάλιστα, έχει υποβαθμιστεί ο ρόλος των παγκοσμίων οργανισμών, οι σοβαρότεροι κίνδυνοι εστιάζονται στον θαλάσσιο χώρο.

Σε μια εποχή όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες καλλιεργούν την εσωστρέφεια, η Γαλλία επενδύει στην προσεχή διάσκεψη της Νίκαιας, για να υπογραμμίσει τον παγκόσμιο ρόλο της. Η τρίτη σύνοδος των Ηνωμένων Εθνών για τους Ωκεανούς στη Νίκαια συμπίπτει με την δέκατη επέτειο από την COP21, τη διάσκεψη των Παρισίων για την κλιματική αλλαγή. Στόχος της Γαλλίας είναι να επιτευχθεί ως προς τους ωκεανούς η ίδια πρόοδος. Ετοιμάζονται για να υπογραφούν οι « Συμφωνίες της Νίκαιας », κατ’ αναλογία με την ιστορική « Συμφωνία των Παρισίων » το 2015.

Η πρωτοβουλία της Γαλλίας εγκαινιάζει, ενδεχομένως, μια συζήτηση για τις θάλασσες και τους ωκεανούς, ως κύριο διακύβευμα για την προβολή και τη δημόσια διπλωματία των χωρών. Συμβάλλοντας στη γαλλική προετοιμασία, οι τέταρτοι « Εφαρμοσμένοι Ελληνογαλλικοί Διάλογοι » στη Σορβόννη (7 Μαΐου 2025) είχαν ως θέμα την « Παιδεία της Θάλασσας ». Έφεραν σε επαφή Έλληνες και Γάλλους ειδικούς, κυρίως εκπαιδευτικούς, με στόχο την ανταλλαγή εμπειριών και τη συνεργασία για την επί τούτω ευαισθητοποίηση των νέων.

Η Ελλάδα, λόγω Ιστορίας, Γεωγραφίας και Οικονομίας, διαθέτει σπάνια συγκριτικά πλεονεκτήματα για να συμμετάσχει στην παγκόσμια άμιλλα. Οι θάλασσες και οι ωκεανοί πρέπει να καταστούν κεντρικό στοιχείο σε μια νέα διπλωματική πολιτική, ώστε να ξεπεραστούν τα σημερινά αδιέξοδα.

Μια τέτοια πολιτική δεν μπορεί να σχεδιαστεί επιφανειακά και αποσπασματικά. Για να εμπλουτίσει τον παγκόσμιο ρόλο της ως προς τις θάλασσες και τους ωκεανούς και να τον αξιοποιήσει γεωπολιτικά, η Ελλάδα πρέπει να επανασυνδεθεί με τον θαλασσινό εαυτό της.

Η εκπαιδευτική πολιτική κατ’εξοχήν πρέπει να λάβει σοβαρά υπ’όψιν αυτή τη ζωτική ανάγκη. Στη Γαλλία η προσπάθεια έχει αρχίσει εδώ και μια δεκαετία και ήδη αποδίδει. Η Ελλάδα, παρά τα προαναφερθέντα πλεονεκτήματα και παρά τις απειλές στον θαλάσσιο χώρο της, έχει ακόμη μακρύ δρόμο να διανύσει.

Η Γεωγραφία ως πραγματικότητα δεν εξαφανίστηκε υπό την επίδραση της τεχνολογίας και της ιδεολογίας, όπως προφήτευαν οι θεωρητικοί της Παγκοσμιοποίησης. Δεν ισχύει το ίδιο για τη Γεωγραφία ως επιστήμη.

Η μελέτη της σχέσης ανάμεσα στη Φύση και τον Άνθρωπο και ο συνθετικός χαρακτήρας της επιστήμης αυτής δεν συμβάδιζαν με το κυρίαρχο παγκόσμιο πνεύμα, μετά την έκρηξη της πυρηνικής βόμβας στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι. Τι νόημα είχε η μελέτη για την επίδραση της Φύσης, αφού η τεχνολογία επέτρεπε στον Άνθρωπο απόλυτη κυριαρχία;

Γιατί να μελετούμε τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στη Γεωμορφολογία, την Κλιματολογία, την οικονομική Γεωγραφία, την κοινωνική Γεωγραφία και τους άλλους κλάδους και να μη διαθέτουμε χρόνο στην εξειδίκευση, σύμφωνα με κατατάξεις κατά κλάδους και υπό-κλάδους;

Κατά συνέπεια, οι γεωγραφικές σχολές παράκμασαν και περιθωριοποιήθηκαν, καθώς ο ποσοτικός εκσυγχρονισμός δεν έδωσε τα υπεσχημένα αποτελέσματα, η δε ενασχόληση με τα γενικότερα ερωτήματα εγκαταλείφθηκε ή υπετάγη σε ιδεολογικούς δογματισμούς. Μόνη σχετική εξαίρεση παρέμεινε η γαλλική σχολή.

Εντούτοις, η πραγματικότητα αμφισβητούσε την θεωρία. Ήδη από τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, τα περιβαλλοντικά προβλήματα έδειξαν ότι η τεχνολογία έχει όρια.

Η έκρηξη του Τσερνομπίλ λειτούργησε κατ’αναλογίαν με τις πυρηνικές βόμβες- αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι περιβαλλοντικοί κλάδοι που προέκυψαν προσπάθησαν να καλύψουν το κενό, χωρίς όμως να διαθέτουν τη σφαιρική θεώρηση της παλαιάς γεωγραφικής παράδοσης.

Από την οικονομική κρίση του 2008 ως σήμερα, η Νέμεσις έρχεται και επανέρχεται ως επάλληλες κρίσεις. Είναι αδύνατον να τις κατανοήσουμε και, ακόμη λιγότερο, να τις αντιμετωπίσουμε, αν παραμένουμε στα silos των εξειδικευμένων απαντήσεων. Χρειάζεται η σφαιρική γεωγραφική θεώρηση, η συμπερίληψη των υλικών και πνευματικών παραγόντων, η σύνθετη σχέση ανάμεσα στη Φύση και τον Άνθρωπο.

Μετά την Περιβαλλοντολογία, η ανάγκη για τη γεωγραφική οπτική εκφράστηκε στην αναβίωση της Γεωπολιτικής. Οι επικίνδυνες «γεωπολιτικές απειλές» για την Ανθρωπότητα προέρχονται από τον συνδυασμό φυσικών και ανθρωπίνων παραγόντων. Έτσι, η κλιματική κρίση θα προκαλέσει πείνα, συγκρούσεις και μεταναστεύσεις.

Οι δημογραφικές ανακατατάξεις θα καταστούν παράγων πολιτικής αστάθειας, αλλά και περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Οι πανδημίες είναι συνέπεια αλλαγών στη βιογεωγραφία, αλλά και του πολλαπλασιασμού των αεροπορικών μετακινήσεων.

Η αναβίωση της Γεωπολιτικής είναι θετική εξέλιξη. Όμως, όπως ερμηνεύεται, είναι και αυτή θύμα της τάσης για εξειδίκευση. Πότε συγχέεται με τη Γεωστρατηγική, πότε με τις Διεθνείς Σχέσεις, πότε με τη Δημοσιογραφία. Η Γεωπολιτική, όμως, έχει νόημα όταν συνδέεται με όλους τους κλάδους της Φυσικής Γεωγραφίας και της Ανθρωπογεωγραφίας.

Οι επιφανείς Ιστορικοί, όπως ο Arnold Toynbee, λειτούργησαν αφαιρετικά και συνθετικά, μελετώντας τη Φιλοσοφία της Ιστορίας. Τα σύγχρονα τεράστια προβλήματα της Ανθρωπότητας απαιτούν μίαν ανάλογη προσέγγιση, εφαρμοσμένη στον γεωγραφικό χώρο. Η μεταπολεμική υποβάθμιση της γεωγραφικής παράδοσης, με κατεδαφιστικό πρωτοπόρο το αμερικανικό πανεπιστήμιο, μάς έχει αφήσει χωρίς το κατάλληλο εργαλείο για να αντιμετωπίσουμε τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στη Φύση και τον Άνθρωπο.

Είμαστε, επομένως, πνευματικώς άποροι ως προς τις επάλληλες «πολυκρίσεις». Η Ανθρωπότητα βυθίζεται, αδιάγνωστη.

(*) Ομότιμος Καθηγητής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1).

Η Τουρκία έχει πληθυσμό ο οποίος, επιπροσθέτως, κυριαρχείται από νέους, πολύ μεγαλύτερο από τον ελληνικό. Υπάρχουν δύο δεδομένα στα οποία αναφέρονται οι ελληνικοί παράγοντες. Ο πρώτος αφορά το διεθνές πλαίσιο. Προβάλλεται τακτικά η άποψη ότι η Τουρκία είναι απομονωμένη, ενώ η Ελλάδα πλαισιώνεται από ισχυρές συμμαχίες και εντάσσεται σε σημαντικά διεθνή δίκτυα. Επίσης, θεωρείται ότι το Διεθνές Δίκαιο προστατεύει την Ελλάδα η οποία, ως γνωστόν, «δεν διεκδικεί τίποτα».

Το δεύτερο δεδομένο αναφέρεται στις εσωτερικές τουρκικές αντιφάσεις ως προς τα ζητήματα ταυτότητας. Το κουρδικό θεωρείται ωρολογιακή βόμβα. Οι οικονομικές και πολιτισμικές διαφορές ανάμεσα στις μεγάλες πόλεις και τα παράλια από τη μία και το εσωτερικό της Τουρκίας από την άλλη εντείνουν το πρόβλημα. Τις τελευταίες εβδομάδες η Ελλάδα αφυπνίζεται. Αναιρούνται και οι δύο παράμετροι στις οποίες οι διπλωματικοί και διεθνολογικοί κύκλοι θεμελιώνουν το ισχύον αφήγημα. Το κουρδικό βαίνει προς εκτόνωση, μετά τη διάλυση του PKK και τη λήξη του κουρδικού ενόπλου αγώνα.

Οι ελληνικές διπλωματικές προσπάθειες για την αποτροπή της τουρκικής αναβάθμισης δεν αποδίδουν· οι ευρύτερες εντάσεις αναστέλλουν τις ηθικές επιφυλάξεις. Η πρόσφατη δήλωση του Προέδρου Τραμπ «δεν έχω μόνιμους εχθρούς» συνεπάγεται ότι δεν έχει ούτε και μόνιμους φίλους.
Ανατρέπει οριστικά την ελπίδα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα στηρίξουν την Ελλάδα, ακόμη και σε απόκλιση από τα άμεσα συμφέροντά τους. Ως προς την προστασία του Διεθνούς Δικαίου, οι εξελίξεις στο ουκρανικό έχουν διαλύσει και τις τελευταίες ψευδαισθήσεις.

Τέλος, η μεσολάβηση της Τουρκίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας έχει πλήρως αναβαθμίσει τον διεθνή της ρόλο. Η σημερινή κατάσταση ως προς την ισορροπία δυνάμεως ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία είναι ανησυχητική. Η διπλωματική και αμυντική προσέγγιση την οποία οικοδόμησε υπομονετικά η ελληνική ηγεσία επί δεκαετίες εμφανίζεται ξεπερασμένη από τις εξελίξεις.

Τι επιφυλάσσει το μέλλον; Μπορεί να αλλάξει ο σημερινός συσχετισμός;

Η επιδείνωση της δημογραφικής απόκλισης αποτελεί τη μόνη απόλυτη βεβαιότητα. Οικονομικά και αμυντικά η απόσταση, κατά πάσαν πιθανότητα, θα ενταθεί. Τέλος, η συνεχής εμπλοκή της Τουρκίας σε περιφερειακές συγκρούσεις, αναπόφευκτα εντεινόμενες στο νέο ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον, θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο το αξιόμαχο των ενόπλων της δυνάμεων.

Στον διπλωματικό τομέα, οι γεωπολιτικές εξελίξεις καθιστούν την Τουρκία χώρα-κλειδί στον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Κίνας. Η νέα αμερικανική πολιτική containment, η οποία στρέφεται εναντίον της Κίνας, επιδιώκει να στηριχτεί σε δύο συστήματα.

Το ένα, ηπειρωτικό, περιλαμβάνει τη Ρωσία και ένα μεγάλο τμήμα της Ευρώπης. Το δεύτερο, θαλάσσιο, αντιστοιχεί, κατά το μάλλον ή ήττον, στο δίκτυο των κρατών-μελών του ΟΟΣΑ. Η Τουρκία μπορεί να εξελιχθεί σε άρθρωση ανάμεσά τους.

Αν ισχύσει αυτή η υπόθεση, η διαπραγματευτική της θέση ενισχύεται εντυπωσιακά. Το γεωπολιτικό και διπλωματικό τοπίο έχει αλλάξει άρδην. Οι καθιερωμένες διπλωματικές αντιλήψεις και μέθοδοι φαίνονται εκτός πραγματικότητας. Είναι πλέον επιτακτικό να γίνουν ριζικές αναθεωρήσεις. Υπάρχουν άραγε οι επιστημονικές, διοικητικές και πολιτικές προϋποθέσεις;

Διαθέτει η αθηναϊκή κοινωνία και διανόηση το αναγκαίο πλαίσιο για τον ελεύθερο, άνευ φόβου και πάθους, διάλογο- αναγκαία και ικανή προϋπόθεση για την αναζήτηση της γεωπολιτικής και διπλωματικής καινοτομίας; Τα πνευματικά εμπόδια συνήθως αποβαίνουν ισχυρότερα από τα υλικά.

Του Γιώργου Πρεβελάκη(*) 

Το αν και κατά πόσον τελείωσε η Γεωγραφία το έδειξαν οι επιθέσεις των Χούτις, οι οποίες έχουν αυξήσει το κόστος μεταφοράς, απειλώντας τις παγκόσμιες οικονομικές ισορροπίες. Η κατανομή γης και θάλασσας, βασικό γεωγραφικό θέμα, επανήλθε στο προσκήνιο. Μεταξύ άλλων, δημιουργεί στενά, ο έλεγχος των οποίων επηρεάζει την οικονομία, την πολιτική και την ασφάλεια. Η επιφάνεια της Γης δεν είναι ομογενής ούτε ισότροπη και, πάντως, ουδόλως «επίπεδη» οι «ανωμαλίες» μάς καθορίζουν.

Η Γεωγραφία ως πραγματικότητα δεν εξαφανίστηκε υπό την επίδραση της τεχνολογίας και της ιδεολογίας, όπως προφήτευαν οι θεωρητικοί της Παγκοσμιοποίησης. Δεν ισχύει το ίδιο για τη Γεωγραφία ως επιστήμη. Η μελέτη της σχέσης ανάμεσα στη Φύση και τον Άνθρωπο και ο συνθετικός χαρακτήρας της επιστήμης αυτής δεν συμβάδιζαν με το κυρίαρχο παγκόσμιο πνεύμα, μετά την έκρηξη της πυρηνικής βόμβας στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι. Τι νόημα είχε η μελέτη για την επίδραση της Φύσης, αφού η τεχνολογία επέτρεπε στον Άνθρωπο απόλυτη κυριαρχία; Γιατί να μελετούμε τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στη Γεωμορφολογία, την Κλιματολογία, την οικονομική Γεωγραφία, την κοινωνική Γεωγραφία και τους άλλους κλάδους και να μη διαθέτουμε χρόνο στην εξειδίκευση, σύμφωνα με κατατάξεις κατά κλάδους και υπό-κλάδους; Δεν είναι προτιμότερο οι γεωγραφικές σχολές να προσανατολιστούν προς τους υπολογιστές, ώστε να ανακαλύψουν ενδεχομένους «νόμους» των γεωγραφικών κατανομών;

Κατά συνέπεια, οι γεωγραφικές σχολές παράκμασαν και περιθωριοποιήθηκαν, καθώς ο ποσοτικός εκσυγχρονισμός δεν έδωσε τα υπεσχημένα αποτελέσματα, η δε ενασχόληση με τα γενικότερα ερωτήματα εγκαταλείφθηκε ή υπετάγη σε ιδεολογικούς δογματισμούς. Μόνη σχετική εξαίρεση παρέμεινε η γαλλική σχολή.
Εντούτοις, η πραγματικότητα αμφισβητούσε την θεωρία. Ήδη από τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, τα περιβαλλοντικά προβλήματα έδειξαν ότι η τεχνολογία έχει όρια. Η έκρηξη του Τσερνομπίλ λειτούργησε κατ’αναλογίαν με τις πυρηνικές βόμβες- αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι  περιβαλλοντικοί κλάδοι που προέκυψαν προσπάθησαν να καλύψουν το κενό, χωρίς όμως να διαθέτουν τη σφαιρική θεώρηση της παλαιάς γεωγραφικής παράδοσης.

Από την οικονομική κρίση του 2008 ως σήμερα, η Νέμεσις έρχεται και επανέρχεται ως επάλληλες κρίσεις. Είναι αδύνατον να τις κατανοήσουμε και, ακόμη λιγότερο, να τις αντιμετωπίσουμε, αν παραμένουμε στα silos των εξειδικευμένων απαντήσεων. Χρειάζεται η σφαιρική γεωγραφική θεώρηση, η συμπερίληψη των υλικών και πνευματικών παραγόντων, η σύνθετη σχέση ανάμεσα στη Φύση και τον Άνθρωπο.

Μετά την Περιβαλλοντολογία, η ανάγκη για τη γεωγραφική οπτική εκφράστηκε στην αναβίωση της Γεωπολιτικής. Οι επικίνδυνες «γεωπολιτικές απειλές» για την Ανθρωπότητα προέρχονται από τον συνδυασμό φυσικών και ανθρωπίνων παραγόντων. Έτσι, η κλιματική κρίση θα προκαλέσει πείνα, συγκρούσεις και μεταναστεύσεις.
Οι δημογραφικές ανακατατάξεις θα καταστούν παράγων πολιτικής αστάθειας, αλλά και περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Οι πανδημίες είναι συνέπεια αλλαγών στη βιογεωγραφία, αλλά και του πολλαπλασιασμού των αεροπορικών μετακινήσεων.

Η αναβίωση της Γεωπολιτικής είναι θετική εξέλιξη. Όμως, όπως ερμηνεύεται, είναι και αυτή θύμα της τάσης για εξειδίκευση. Πότε συγχέεται με τη Γεωστρατηγική, πότε με τις Διεθνείς Σχέσεις, πότε με τη Δημοσιογραφία. Η Γεωπολιτική, όμως, έχει νόημα όταν συνδέεται με όλους τους κλάδους της Φυσικής Γεωγραφίας και της Ανθρωπογεωγραφίας.

Οι επιφανείς Ιστορικοί, όπως ο Arnold Toynbee, λειτούργησαν αφαιρετικά και συνθετικά, μελετώντας τη Φιλοσοφία της Ιστορίας. Τα σύγχρονα τεράστια προβλήματα της Ανθρωπότητας απαιτούν μίαν ανάλογη προσέγγιση, εφαρμοσμένη στον γεωγραφικό χώρο. Η μεταπολεμική υποβάθμιση της γεωγραφικής παράδοσης, με κατεδαφιστικό πρωτοπόρο το αμερικανικό πανεπιστήμιο, μάς έχει αφήσει χωρίς το κατάλληλο εργαλείο για να αντιμετωπίσουμε τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στη Φύση και τον Άνθρωπο. Είμαστε, επομένως, πνευματικώς άποροι ως προς τις επάλληλες «πολυκρίσεις». Η Ανθρωπότητα βυθίζεται, αδιάγνωστη.

* Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος Καθηγητής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1).

Προτείνεται να αυξηθεί μαζικά η χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής άμυνας- παρ’ όλο που, ήδη, οι αμυντικές δαπάνες των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης εν συνόλω είναι σχεδόν τριπλάσιες από της Ρωσίας. Το έλλειμμα, επομένως, δεν βρίσκεται στη χρηματοδότηση.

Του Γιώργου Πρεβελάκη

Αντιθέτως, η λιτότητα την οποία συνεπάγεται μια ενδεχόμενη πρόσθετη χρηματοδότηση της άμυνας θα στείλει ψηφοφόρους στις ακραίες φιλορωσικές παρατάξεις. Παραλλήλως, διαπιστώνεται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να συμφωνήσει σε μιαν ενιαία πολιτική έναντι της Ρωσίας. Αναζητείται νέο σχήμα.

Η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες, ως άμεσα απειλούμενες, συνηγορούν εμφατικά στην υπό σκέψη « συμμαχία των προθύμων ». Η Γερμανία, παρά τις περί του αντιθέτου δηλώσεις, δεν είναι βέβαιο ότι θα προσχωρήσει σε ένα ανοικτά αντιρωσικό στρατόπεδο. Η Γαλλία διεκδικεί ηγετικό ρόλο. Δεν διαθέτει ικανό αριθμό στρατιωτών, αλλά προβάλλει το πυρηνικό της οπλοστάσιο.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι υπάρχει ομοφωνία στην πολιτική της σκηνή ως προς τη Ρωσία- το αντίθετο. Τέλος, στο Ηνωμένο Βασίλειο, χωρίς αμφιθυμίες ως προς τον παραδοσιακό τους αντιρωσισμό, έχουν στραφεί στους ανοικτούς ορίζοντες των θαλασσών, πέραν της ευρωπαϊκής « ηπείρου ». Το δεύτερο μεγάλο γεωπολιτικό θέατρο, ο ινδο-ειρηνικός χώρος, τους απασχολεί περισσότερο.

Ούτως ή άλλως, η ρωσική απειλή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αμέσως. Ακόμη και αν ξεπερνιούνταν τα πολιτικά και οικονομικά προβλήματα, η οικοδόμηση μιας ανεξάρτητης άμυνας απαιτεί πέντε με δέκα χρόνια. Στο διάστημα αυτό η Ρωσία θα έχει τη δυνατότητα να ακυρώσει την όποια προσπάθεια, ασκώντας ένα μείγμα από εκφοβισμούς και επιθέσεις φιλίας.

Η Ευρώπη φαίνεται σήμερα συρόμενη σε υποτέλεια. Μετά από την αμερικανική « καλοπροαίρετη » ηγεμονία, προβάλλει το φάσμα μιας ρωσικής, λιγότερο ήπιας, κυριαρχίας. Οι ευρωπαϊκές ελίτ, μετά από τις θριαμβολογίες των περασμένων ετών, είναι αναγκασμένες να παραδεχθούν μια κατάφωρη αποτυχία.

Μέσα στον πανικό, παρουσιάζεται ως deus ex machina η Τουρκία η οποία παρατηρεί με ανησυχία την ενίσχυση του παραδοσιακού γεωπολιτικού της αντιπάλου. Μολονότι προβάλλεται η εξοπλιστική ισχύς της γείτονος, το πραγματικό ανομολόγητο επιχείρημα είναι ότι διαθέτει εμπειροπόλεμους στρατιώτες. Συνεισφέρει το κεφάλαιο, η αξία του οποίου αναβαθμίστηκε κατά τον πόλεμο της Ουκρανίας: νέους, chair à canon.

Αντιθέτως, στη δυτική Ευρώπη οι νέοι δεν είναι ούτε έτοιμοι ούτε πρόθυμοι να θυσιαστούν στο όνομα ενός απαξιωμένου από την ευρωπαϊστική ιδεολογία πατριωτισμού ή μιας ασπόνδυλης ευρωπαϊκής ταυτότητας.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη προς την Ελλάδα είναι αμφίβολη, ακόμη και στο συμβολικό επίπεδο. Η Τουρκία, προκειμένου να διαθέσει το πολύτιμο κεφάλαιο των νέων της,  θα διαπραγματευτεί με τη γνωστή διπλωματική της δεινότητα τα ανταλλάγματα. Πολλά από αυτά ενδέχεται να είναι εις βάρος των ελληνικών συμφερόντων.

Η Ευρώπη, το ένα από τα ερείσματα της ελληνικής γεωπολιτικής και διπλωματικής εξασφάλισης, κλονίζεται, λόγω αδυναμίας και ενδεχομένων μελλοντικών επιλογών. Μπορούμε να βασιστούμε στις Ηνωμένες Πολιτείες; Ασφαλώς δεν αποκλείεται κάποια αμερικανική στήριξη, καθώς η Ελλάδα εμπλέκεται στον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου, ο οποίος εξακολουθεί να ενδιαφέρει την Αμερική. Δεν υφίσταται όμως καμία εγγύηση.

Η νέα « συναλλακτική διπλωματία» σαρώνει ό,τι απέμενε από τις ψευδαισθήσεις. Οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν την παλαιά προειδοποίηση του Κίσινγκερ, ότι « το να είσαι εχθρός των ΗΠΑ είναι επικίνδυνο, αλλά το να είσαι φίλος είναι θανάσιμο ».

Εμείς « Ανήκομεν εις την Δύσιν», όπως είχε απερίφραστα δηλώσει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Μήπως, όμως, σήμερα χρειάζεται μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική;

Δεν είναι, πάντως, σίγουρο ότι διαθέτουμε τα απαραίτητα διπλωματικά και πνευματικά εφόδια, μετά από τις δεκαετίες κατά τις οποίες σκέπτονταν άλλοι ανθ’ημών.

* Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι Ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1) και Distinguished Visiting Professor στο Hellenic American University

Οι συνέπειες της απόκλισης από τα ευρωπαϊκά δεδομένα διαπιστώνονται σε σειρά από τομείς οι οποίοι αφορούν την οικονομία και το περιβάλλον: καθυστέρηση στο Κτηματολόγιο, αστοχίες στην Πολεοδομία, φυσικές καταστροφές -επίσης και, κυρίως, στο ότι οι μαθητές των σχολείων αποφοιτούν αγεωγράφητοι.

Του Γιώργου Πρεβελάκη

Σήμερα, η δομική αυτή αδυναμία επηρεάζει δύο νέους αλληλοσυνδεόμενους τομείς: τη θάλασσα και τις σχέσεις με την Τουρκία.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις οι οποίες επιτρέπουν την συνεχώς αυξανόμενη αξιοποίηση των πόρων του θαλάσσιου βυθού, του θαλάσσιου όγκου και της θαλάσσιας επιφάνειας έχουν αλλάξει τη σχέση των κοινωνιών με τον θαλάσσιο παράγοντα. Οι θάλασσες «εδαφοποιούνται», αποκτούν χαρακτηριστικά εδάφους. Ως αποτέλεσμα, τα κράτη διαπραγματεύονται την διανομή τους, άλλοτε ειρηνικά και άλλοτε με την απειλή ή και χρήση βίας.

Οι παραδοσιακές διενέξεις για τα σύνορα και τα εδάφη, οι οποίες χαρακτηρίζουν την ευρωπαϊκή ιστορία και όχι μόνον, επεκτείνονται τώρα από τη γη στη θάλασσα. Η Κίνα έχει αναδειχθεί πρωτοπόρος στην τακτική και στη στρατηγική της θαλάσσιας επέκτασης· η Τουρκία τη μιμείται.

Έλληνες και Τούρκοι έχουν συγκρουσθεί για τα εδάφη των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας. Η Συνθήκη της Λωζάννης καθόρισε τα εδαφικά σύνορα ανάμεσα στις δύο χώρες. Όμως, η εδαφοποίηση της θάλασσας άνοιξε νέο τομέα αντιπαραθέσεων.

Η Γεωγραφία και η Χαρτογραφία καλούνται στο προσκήνιο. Μια πρόσφατη ανάγκη αφορά την  την οδηγία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη χωροταξία του θαλάσσιου χώρου. Η εδαφοποίηση συνεπάγεται την ανάγκη της ρύθμισης. Η ρύθμιση, ασφαλώς, προϋποθέτει την οροθέτηση. Η εφαρμογή της οδηγίας προσκρούει, όμως, στις αμφισβητήσεις της Τουρκίας. Σε ποιόν χώρο θα ασκήσει η Ελλάδα χωροταξική πολιτική;

Θα σχεδιάσει χάρτες με βάση όσα θεωρεί δικαιώματά της, διακινδυνεύοντας το ήπιο κλίμα με την Τουρκία; ή θα αποφύγει τις εντάσεις, δημιουργώντας ένα αρνητικό προηγούμενο για μελλοντικές διαπραγματεύσεις;

Όσο οι συζητήσεις παραμένουν σε γενικότητες, ίσως τα προβλήματα μπορούν να παραπέμπονται ad kalendas Graecas. Όμως, η χαρτογραφία δεν επιτρέπει τέτοιες διαφυγές. Μια γραμμή στον χάρτη δημιουργεί κατάσταση, η ερμηνεία της οποίας είναι μονοσήμαντη και οριστική. Η Ελλάδα βρίσκεται σε δύσκολη θέση, καθώς η αναβολή στην εφαρμογή της ευρωπαϊκής οδηγίας δεν μπορεί να παραταθεί χωρίς σοβαρές συνέπειες-  παραπομπή στο δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η επικείμενη χαρτογραφική κρίση αποτελεί μέρος του γενικότερου προβλήματος το οποίο δημιουργεί η ασυμμετρία ανάμεσα στην ελληνική και την τουρκική γεωγραφική και χαρτογραφική προετοιμασία. Ο χάρτης της “Γαλάζιας Πατρίδας” είναι ισχυρό εργαλείο της τουρκικής θαλάσσιας στρατηγικής, εντός και εκτός Τουρκίας. Η ελληνική πλευρά δεν έχει επινοήσει αποτελεσματική απάντηση.

Η γεωγραφική και χαρτογραφική μας αδυναμία έχει πληρωθεί ακριβά σε ό,τι αφορά την διαχείριση του εδαφικού μας πλούτου. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα επηρεάσει τα εθνικά μας συμφέροντα. Πρέπει να ξαναβρεθεί το νήμα της στρατιωτικής Γεωγραφίας η οποία συνέβαλε σημαντικά στις επιτυχίες στο πρώτο ήμισυ του εικοστού αιώνα- με τις απαραίτητες, βέβαια,  βαθύτατες προεκτάσεις και προσαρμογές.

Η Γαλλία είναι πρωτοπόρος στη Γεωγραφία, στη Χαρτογραφία και στη Γεωπολιτική. Η σύγκλιση των συμφερόντων μας στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Αφρική μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική και στον τομέα αυτό.

* Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι Ομότιμος Καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1), Distinguished Visiting Professor, Hellenic American University 

Το ένα στέλεχος του διεθνούς συστήματος εκφράζεται από μια σύμπλευση ανταγωνιστικών δυνάμεων, όπως η Κίνα, η Ρωσία, το Ιράν, η Ινδία και άλλοι,  με μοναδικό συνεκτικό στοιχείο την εναντίωση στη Δύση. Στην προσπάθειά του να δώσει κάποια ενότητα σε αυτό το σύνολο, ο Πούτιν κινητοποιεί την ιδεολογική τεχνογνωσία της κομμουνιστικής παράδοσης. Εντούτοις, κυριαρχεί πάντα η πολυδιάσπαση ανάμεσα σε διαφορετικές νεο-αυτοκρατορικές φιλοδοξίες.

Το άλλο στέλεχος, η Δύση, διαθέτει εκ κληρονομίας περισσότερη συνοχή: ΝΑΤΟ, Ευρωπαϊκή Ένωση, ΟΟΣΑ, G7 κ.ο.κ. Πόσο θα αντέξουν οι θεσμοί αυτοί στις τάσεις απομονωτισμού και εθνικισμού, τις οποίες τροφοδοτεί η ανασφάλεια και η αβεβαιότητα για το μέλλον; Χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει νόημα το ΝΑΤΟ;

συνοχή της Ευρώπης κινδυνεύει εξάλλου και από τις ενδεχόμενες αρνητικές εξελίξεις στο ουκρανικό πεδίο. Η δυτικοευρωπαϊκή κοινή γνώμη, κακομαθημένη στις δεκαετίες της ευημερίας, δεν φαίνεται διατεθειμένη να υποστεί απώλειες, ανθρώπινες ή και απλώς οικονομικές, τις οποίες συνεπάγεται η αντιπαράθεση στους ρωσικούς γεωπολιτικούς στόχους.

Εφ’ όσον η Ευρώπη διχαστεί ανάμεσα σε χώρες με πολιτική κατευνασμού και οικονομικής συνεργασίας με τη Ρωσία και όσες έχουν υποφέρει από τη ρωσική τυραννία, το ευρωπαϊκό σχέδιο θα πληγεί. Η Ευρώπη θα ολισθήσει στον κατακερματισμό των εθνικών πολιτικών.

Η απερχόμενη περίοδος υπήρξε εξαιρετικά ευνοϊκή για τα ελληνικά συμφέροντα. Η αμερικανική ηγεμονία προστάτευσε την Ελλάδα από βαλκανικές περιπέτειες και στήριξε το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τον τουρκικό εθνικισμό και τον ρωσικό αναθεωρητισμό. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση προσέφερε οικονομική προστασία και συνέβαλε αποφασιστικά στον εκδημοκρατισμό. Τέλος, η Παγκοσμιοποίηση δημιούργησε ένα αίσιο πλαίσιο για την ελληνική ναυτιλία και την διασπορά.

Αν κυριαρχήσει ο προστατευτισμός και η πολυδιάσπαση του γεωοικονομικού χώρου, η ελληνική ναυτιλία θα βρεθεί σε δύσκολο περιβάλλον, υπό την απειλή και του  ταχύτατα αυξανόμενου κινεζικού εμπορικού στόλου. Η διασπορά κινδυνεύει να βρεθεί υπό πίεση, αν κυριαρχήσουν ξενόφοβες αντιλήψεις. Η αναβάθμιση της ρωσικής επιρροής απειλεί την ευρύτερη πνευματική επιρροή του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Τέλος, το μείζον,  σε ένα περιβάλλον υποβάθμισης του Διεθνούς Δικαίου και χαλάρωσης των συμμαχιών, η Ελλάδα κινδυνεύει να βρεθεί απροστάτευτη απέναντι στον τουρκικό αναθεωρητισμό.

Κατά την μέχρι πρότινος κυρίαρχη άποψη, το παραδοσιακό κράτος-έθνος είχε ξεπεραστεί. Ο νεο-φιλελευθερισμός αδυνάτισε τον οικονομικό και κοινωνικό του ρόλο· η Παγκοσμιοποίηση και η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αμφισβήτησαν την πολιτική του λειτουργία. Οι νέες αβεβαιότητες επαναφέρουν όμως την προστατευτική του λειτουργία.

Ποια κατάσταση κληροδότησε το απερχόμενo status quo στο ελληνικό κράτος, την οικονομία και τον πληθυσμό του;

Η ευρωπαϊκή προστασία και βοήθεια επιδείνωσαν τον εγγενή προσοδοθηρικό χαρακτήρα της ελληνικής οικονομίας, με τα αναμενόμενα αρνητικά οικονομικά και πολιτικά αποτελέσματα: εσωστρέφεια, παρασιτισμός και διαφθορά. Η αντιμετώπιση του κράτους ως λάφυρο των συνδικαλιστικών και πελατειακών επιδιώξεων διάβρωσε τη λειτουργία του και υπονόμευσε την αξιοπιστία του. Τα στοιχεία της εθνικής ταυτότητας, η γεωπολιτική “Εικονογραφία”, απαξιώθηκαν μέσα στα πνευματικά ρεύματα της Παγκοσμιοποίησης. Η δημογραφική απομείωση και το brain drain επιδεινώνουν όλα αυτά τα προβλήματα.

Η προσαρμογή στις νέες εξωτερικές συνθήκες επιβάλλει τον ριζικό υλικό, πνευματικό και ηθικό μετασχηματισμό του Έθνους-Κράτους μας· ο Ελληνισμός, όμως, βρίσκεται ετεροχρονισμένος. Η άμετρη ένταξή του στο υλικό και πνευματικό πλαίσιο της Παγκοσμιοποίησης σήμερα λειτουργεί  αρνητικά ως προς την αναγκαία προσαρμογή. Οι Έλληνες δεν έχουν έδαφος να αισθάνονται υπερήφανοι· ούτε γνωρίζουν για ποιο ιδανικό να αγωνιστούν.

Η συζήτηση για την εθνική στρατηγική υπερβαίνει την ανάλυση των αμερικανικών εκλογών. Η ιστορική καμπή επιβάλλει βαθύτατες αναθεωρήσεις.

* O Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος Καθηγητής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής στη Σορβόννη (Paris1) 

Του Γιώργου Πρεβελάκη*

Η θητεία του Jacques Delors (1985-1995) εμφανίζεται ως το σημείο καμπής της ευρωπαϊκής διαδικασίας. Κατά την περίοδο αυτήν ωριμάζει το ευρωπαϊκό σχέδιο. Κυριαρχεί αισιοδοξία για το μέλλον. Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η σοβιετική απειλή εξαφανίζεται· ταυτοχρόνως, οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν την προστατευτική τους ασπίδα. Η Ευρώπη εμφανίζεται ως όαση ειρήνης και ανέξοδης ασφάλειας. Η Γερμανία ενοποιείται και οι πρώην κομμουνιστικές χώρες οδεύουν προς την ένταξη. Οι γιουγκοσλαβικές κρίσεις θεωρούνται  ήσσονος σημασίας, απλές εξαιρέσεις του κανόνα.

Εντούτοις, κατά την περίοδο αυτήν τίθενται τα θεμέλια της διαδικασίας η οποία οδήγησε στη σημερινή υπαρξιακή κρίση. Αυτήν την κρίσιμη δεκαετία το γεωπολιτικό πλαίσιο άρχισε να μετασχηματίζεται. Η αρμονική σύζευξη ανάμεσα στη Δύση και στη Θάλασσα, στην οποία αναφέρεται ο Jean Gottmann, έτεινε να διαρραγεί. Η σταδιακή αυτή ανατροπή δεν συνειδητοποιήθηκε. Άρχισαν, επομένως, να αναδύονται, αργά αλλά σταθερά, οι κλασικές ευρωπαϊκές γεωπολιτικές και πνευματικές αντιφάσεις. Η ενοποίηση της Γερμανίας και η ισχυρή οικονομική της διείσδυση στις κεντρο-ευρωπαϊκές χώρες μετέφερε το κέντρο βάρους της ευρωπαϊκής διαδικασίας προς την Ανατολή και τη χερσαία ήπειρο. Έτι χείρον, η έξοδος του Ηνωμένου Βασιλείου επέτεινε τη γεωγραφική ανισορροπία.

Η εξέλιξη της κρίσης, πάντως, κινδυνεύει να φέρει το ευρασιατικό φάσμα εγγύτερα. Μετά από μια ενδεχόμενη συμβιβαστική λύση, μήπως η Ευρώπη θα βρεθεί μπροστά σε μια επίθεση φιλίας από την Μόσχα; Έχει προηγηθεί ο «Κοινός Ευρωπαϊκός Οίκος» του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, τον οποίο είχε προαναγγείλει ο Στρατηγός Ντε Γκώλ- δηλαδή, το όραμα μιας Ευρώπης από τον Ατλαντικό ώς τα Ουράλια. Σήμερα, μια τέτοια πρόταση ασφαλώς θα βρει απήχηση στην “παλαιά” Ευρώπη· στον αντι-αμερικανισμό των μεν και στα οικονομικά συμφέροντα των δε.

Arrières-pensées και non-dits: όλοι έχουν απώτερες σκέψεις και ανομολόγητα σχέδια. Τροφοδοτούνται από τις διηγήσεις των παλαιοτέρων, από ριζωμένες γεωπολιτικές αναπαραστάσεις και από ισχυρά οικονομικά συμφέροντα˙ αλλά αντιφάσκουν προς την ευρωπαϊκή “πολιτική ορθότητα”. Τα non-dits, τα άρρητα, πλανώνται απειλητικά πάνω από τις εννοιολογικά ακίνητες και πολιτικώς ορθές συζητήσεις των ευρωπαϊκών think-tanks.

Ο Οικονομισμός και η πολυετής γεωπολιτική τύφλωση μάς έχoυν οδηγήσει σε δύσκολα διλήμματα: να ανοίξουμε το κουτί της Πανδώρας, με άδηλες συνέπειες; ή να προχωρούμε σιωπηρά, business as usual, από κρίση σε κρίση;

*τ. Πρέσβης της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ, ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής και Γεωγραφίας στη Σορβόννη του Παρισιού  

Κατά τον λήξαντα χρόνο βιώσαμε γεγονότα και εξελίξεις μη αναμενόμενες. Στα εντός, η έκπληξη δεν ήταν η, εν τινι μέτρω προβλεπόμενη, εκλογική επικράτηση της Νέας Δημοκρατίας και, προσωπικά, του Κυριάκου Μητσοτάκη. Το μείζον γεγονός, απρόβλεπτο, ήταν ότι προέκυψε ένα πρωτοφανώς “μονόπαντο” πολιτικό τοπίο, χωρίς αντιπολιτευτικό αντιστάθμισμα.

Στα διεθνή, η βάρβαρη επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ ανέτρεψε όλους τους δυτικούς σχεδιασμούς για τη Μέση Ανατολή. Η εξομάλυνση των σχέσεων του Ισραήλ με τον αραβικό κόσμο και η οικοδόμηση μιας γέφυρας κυκλοφορίας ανταγωνιστικής προς τον “δρόμο του μεταξιού” έμοιαζαν δεδομένες εξελίξεις· πλέον, παραπέμφθηκαν στις καλένδες.

Η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος των τελευταίων αιώνων κατέστησε δυνατή την πρόβλεψη σε συγκεκριμένα πεδία. Η Μετεωρολογία ειδοποιεί και κατευθύνει- όπως, επί παραδείγματι, όταν καθόρισε την έναρξη της αποβατικής επιχείρησης στην Νορμανδία την 6η Ιουνίου 1944. Η Ιατρική, η Βιολογία, η Φαρμακολογία προβλέπουν, προλαμβάνουν και θεραπεύουν.

Τέτοιες επιτυχίες ενεθάρρυναν τους επιστήμονες να εκτείνουν το πεδίο της πρόβλεψης και στις κοινωνικές επιστήμες, ιδιαιτέρως σε τομείς όπου μπορούν να αξιοποιηθούν οι ποσοτικές πληροφορίες. Το πρότυπο, η οικονομετρία, έδειξε όμως τα όριά της στην κρίση του 2008. Με όλο το στατιστικό και μαθηματικό τους οπλοστάσιο, οι οικονομολόγοι απέτυχαν να προβλέψουν την αποσταθεροποίηση της παγκόσμιας οικονομίας.

Ασφαλέστερος τομέας για την πρόβλεψη στο συλλογικό γίγνεσθαι φαίνεται η Δημογραφία. Ο πληθυσμός μιας περιοχής ή και ολόκληρης της Ανθρωπότητας σε μιαν ορισμένη στιγμή θεωρητικά καθορίζεται από τα εγνωσμένα προηγηθέντα χαρακτηριστικά. Εντούτοις, η επιδημία covid αμφισβήτησε και αυτήν την βεβαιότητα. Ένα τυχαίο γεγονός, η εμφάνιση ενός νέου ιού, μπορεί να ανατρέψει τις θεωρητικά ασφαλείς προβλέψεις. Ανάλογα ισχύουν στην Κίνα με τη μονογονική πολιτική η οποία, παρά την άρση της το 2015, απειλεί την μελλοντική γεωπολιτική θέση της χώρας.

Βιώνουμε το τέλος των ψευδαισθήσεων. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία κατεδάφισε την ευρωπαϊκή πεποίθηση ότι ο πόλεμος αφορούσε “άλλους”, ότι δηλαδή είχε λήξει η κατά Mazower “Σκοτεινή Ήπειρος”. Οι Εβραίοι, μετά από χιλιετίες διώξεων και σφαγών, θεώρησαν ότι το Κράτος του Ισραήλ εξασφάλισε το “Τέλος της Ιστορίας” . Τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου διέλυσαν και αυτήν την ψευδαίσθηση.

Η πεποίθηση ότι η Ευρώπη και, ευρύτερα, η Δύση μπορεί να προβλέψει το μέλλον καταρρέει, τριάντα χρόνια μετά από την ανατροπή της πίστης στο μέλλον του κομμουνιστικού κόσμου. Οι διαφαινόμενες προοπτικές, χάρη στα Big Data και την τεχνητή νοημοσύνη, αμβλύνουν την απαισιοδοξία. Όμως, οι νέες τεχνολογίες περιορίζονται σε οροθετημένους τομείς. Δύσκολα φαντάζεται κανείς “μηχανές” οι οποίες θα προβλέπουν το ευρύτερο γίγνεσθαι της Ανθρωπότητας.

Ο κλονισμός της εντύπωσης ότι το μέλλον είναι δυνάμει προδιαγεγραμμένο θίγει τη Νεωτερικότητα στα θεμέλιά της. Οδηγεί στην αναζήτηση του μεταφυσικού, στη στροφή στη θρησκεία. Ταυτοχρόνως, οδηγεί τους λαούς σε αμυντικές-επιθετικές συμπεριφορές, στο κλείσιμο στα υλικά και πνευματικά τους σύνορα. Η συνειδητοποιημένη αβεβαιότητα για το μέλλον συνιστά ένα αίτιο της τάσης προς έναν επικίνδυνο συντηρητισμό, η οποία παρατηρείται στην Ευρώπη- και όχι μόνον. Οι ηγεσίες υπευθυνοποιούνται να στρέψουν την αρνητική ενέργεια προς τη μόνη δυνατή υπέρβαση, τη “Γεωπολιτική Ευρώπη”.

Αν δεν μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον, οφείλουμε κατά το δυνατόν να το κατασκευάσουμε. Το foresight μπορεί να ανατρέξει στην Αρχαιότητα. Ο ρήτορας Δημοσθένης θεωρούσε “τὸ μέλλον ἄδηλον πᾶσιν ἀνθρώποις”, καθώς ακόμη και “μικροὶ καιροὶ μεγάλων πραγμάτων αἴτιοι γίγνονται”. Η Πυθία δεν “υπαγόρευε” το μέλλον· κινητοποιούσε τη δημιουργική κριτική σκέψη: τα “ξύλινα τείχη” οδήγησαν στη νίκη της Σαλαμίνας.

Η μοναδική βάσιμη πρόβλεψη για το 2024 είναι ότι θα αντιμετωπίσουμε και πάλι το μη προβλέψιμο.

* Ο Γεώργιος-Στυλιανός Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1). Τελευταίο βιβλίο του είναι Τα Ξύλινα Τείχη, γεωπολιτική των ελληνικών δικτύων (Economia, 2020)

Σήμερα η ροπή έχει και πάλι αντιστραφεί, λόγω τεχνολογικών εξελίξεων οι οποίες επιτρέπουν  την πολλαπλή αξιοποίηση των θαλασσίων πόρων· και όχι μόνον. Η τουρκική  διπλωματική και στρατιωτική ελίτ έχει προ πολλού αντιληφθεί ότι η σημασία  των θαλασσών και των ωκεανών αυξάνει  εκθετικά.

Δεν είναι, επομένως, τυχαίο ότι η Τουρκία αναπτύσσει με σταθερό και μεθοδικό  τρόπο το σχέδιο να διεισδύσει στο Αιγαίο.  Οι ενεργειακοί πόροι αποτελούν ένα μέρος μόνο από τα διακυβεύματα. Ο μέγιστος έλεγχος του Αιγαίου θα προσέφερε  στην Τουρκία οικονομικά, γεωπολιτικά,  ενεργειακά και επικοινωνιακά πλεονεκτήματα, απαραίτητα στην προσπάθειά  της να αναδειχθεί σε κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη.

Ο ιστορικός συμβιβασμός

Πώς όμως είναι δυνατόν να ανατραπούν θεσμοποιημένες συνθήκες και οροθετήσεις; Πριν από έναν αιώνα, Έλληνες  και Τούρκοι κατέληξαν σε έναν ιστορικό  συμβιβασμό, σύμφωνα με τον οποίο η  Τουρκία αποκτούσε απόλυτη κυριαρχία  στη Μικρά Ασία και η Ελλάδα στη θάλασσα. Μπορεί να ανατραπεί αυτή η θεμελιακή απόφαση;

Σήμερα, πλέον, ο ανταγωνισμός των  συμφερόντων δεν επιλύεται μόνον στο  στρατιωτικό πεδίο ή στο πεδίο του διεθνούς δικαίου. Όπως έδειξε ο πόλεμος  της Ουκρανίας, στην εποχή της κοινωνίας με την ψηφιοποιημένη πληροφορία  και τα δίκτυα, ο πόλεμος των συμβόλων  είναι σχεδόν εξίσου σημαντικός με τις καθαρά στρατιωτικές συγκρούσεις.

Η Τουρκία το έχει κατανοήσει· για τον  λόγο αυτόν προωθεί τη συμβολική κατάληψη του Αιγαίου, ως προετοιμασία για την πραγματική. Προβάλλει μια χαρτογραφία η οποία εμφανίζει το Αρχιπέλαγος διχοτομημένο και προβάλλει το  σλόγκαν «Γαλάζια Πατρίδα». Αξιοποιεί,  επομένως, τη Γεωγραφία και την Ιστορία, έστω και εντόνως παραποιημένες. «Ανεπαισθήτως» οικοδομεί ένα συμβολικό  διαχωριστικό παραπέτασμα στο Αιγαίο,  το οποίο προετοιμάζει ένα σαφές διαχωριστικό σύνορο στο μέλλον.

Πώς μπορεί η Ελλάδα να απαντήσει; Η  Πορτογαλία δείχνει τον δρόμο.

Ξεχνώντας τη θάλασσα

Το ελληνικό έθνος υπήρξε πάντοτε θαλασσινό. Όμως, ο τρόπος με τον οποίο  συγκροτήθηκε το ελληνικό κράτος, υπό  την επίδραση της βαυαρικής-γερμανικής  γεωπολιτικής αναπαράστασης του κόσμου, ενίσχυσε τη χερσαία επίδραση στη επίδραση στη διαμόρφωση της εθνικής ταυτότητας. Η απώλεια της Μικράς Ασίας και η συρρίκνωση του παραδοσιακού διασπορικού χώρου υπό την πίεση των εθνικισμών ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την εδαφική εσωστρέφεια. Η δημογραφική και οικονομική παρακμή του νησιωτικού χώρου κατά τις προπολεμικές και μεταπολεμικές δεκαετίες συνέβαλε στην περιθωριοποίηση του Αρχιπελάγους στην εθνική μας αναπαράσταση.

Η περιορισμένη θαλασσινή αντίληψη στην αυτογνωσία μας μειώνει την εγρήγορση ως προς την υπεράσπιση του θαλασσινού μας είναι. Έτι μείζον, αυτή η «εδαφοποιημένη» ταυτότητα προβάλλεται και προς τα έξω. Ως αποτέλεσμα, φίλοι και σύμμαχοι θεωρούν τις αντιδράσεις της Ελλάδας στον τουρκικό αναθεωρητισμό ως μια περίεργη εμμονή σε ζητήματα με δευτερεύουσα σημασία – αντί να συνειδητοποιούν ότι αμφισβητείται το επίκεντρο της εθνικής μας ύπαρξης. Ημετέραις ατασθαλίεσι, φίλοι και σύμμαχοι λησμονούν το θαλασσινό ιστορικό μας παρελθόν, αγνοούν τη σημερινή επιβλητική παρουσία της πρωτοπόρου ελληνικής ναυτιλίας ανά τις θάλασσες. Εστιάζουν στην περιορισμένη και αποκεκομμένη εδαφική μας επικράτεια, δηλαδή τείνουν να μας υποτιμούν.

Portugal e mar

Η Πορτογαλία αντιμετώπισε και αντιμετωπίζει παρόμοια προβλήματα. Όμως, προσπαθεί να τα ξεπεράσει με μια δυναμική πολιτική. Τον Απρίλιο του 2014 η πορτογαλική κυβέρνηση πήρε την πρωτοβουλία για μια ρηξικέλευθη συμβολική, επικοινωνιακή και εκπαιδευτική κίνηση. Δημοσίευσε έναν νέο επίσημο χάρτη της Πορτογαλίας, ο οποίος αναρτήθηκε σε όλα τα σχολεία της χώρας.

Ο τίτλος του χάρτη είναι Portugal e mar: η Πορτογαλία είναι η θάλασσα. Η θαλάσσια έκταση καλύπτει όλη σχεδόν την επιφάνεια του χάρτη, ενώ το πορτογαλικό χερσαίο έδαφος τοποθετείται αχνά στην άκρη. Αυτή η γεωγραφική αναπαράσταση υπογραμμίζει την κεντρική θέση της θάλασσας στην πορτογαλική Γεωγραφία και Ιστορία, υποβαθμίζει τη σημασία της περιφερειακής και απομονωμένης θέσης του πορτογαλικού εδάφους στην ευρωπαϊκή ήπειρο και τεκμηριώνει την άποψη ότι η Πορτογαλία δεν είναι μια ασήμαντη χώρα της ευρωπαϊκής περιφέρειας αλλά, αντιθέτως, ένας παράγων με διεθνή παρουσία και βάρος.

Η δημοσίευση και προβολή του χάρτη αυτού αποτελεί τμήμα μιας ευρύτερης, μεθοδικής και μακροπρόθεσμης πολιτικής. Εμπνέεται από τον πορτογαλικό εθνικό ύμνο A Portuguesa, στον οποίο κατέχουν κεντρική θέση οι Heróis do mar, οι ήρωες της θάλασσας. Ετοιμάστηκε από μια ειδική υπηρεσία του Υπουργείου της Γεωργίας και της Θάλασσας, μαζί με άφθονο άλλο εκπαιδευτικό υλικό το οποίο υπογραμμίζει και τεκμηριώνει τη σχέση ανάμεσα στην Πορτογαλία και τη θάλασσα. Η υπηρεσία αυτή έχει ως αποκλειστικό αντικείμενο την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης ως προς τη σημασία της θάλασσας.

Η Ελλάδα και η Πορτογαλία έχουν πολλά κοινά. Ο δεσμός με τη θάλασσα είναι ασφαλώς το σημαντικό στοιχείο. Έχουν μια ευρύτατη γλωσσική παράδοση και παρουσία. Η λουσοφωνία, δηλαδή ο πολιτισμικός χώρος ο οποίος εκφράζεται με την πορτογαλική γλώσσα, εκτείνεται σε 220 εκατομμύρια πρόσωπα. Και οι δύο χώρες έχουν τα εδάφη τους σχετικά αποκεκομμένα από τον ευρωπαϊκό κορμό. Με ανάλογο πληθυσμιακό, οικονομικό και εδαφικό μέγεθος, εκπροσωπούν μιαν ιστορική και γεωγραφική παρουσία η οποία υπερβαίνει κατά πολύ την τρέχουσα εικόνα τους.

Έχουν τριβές με τους γείτονες σχετικά με την κατανομή του θαλασσίου χώρου: η Ελλάδα με την Τουρκία και η Πορτογαλία με την Ισπανία. Όμως, η Πορτογαλία αποδεικνύεται πολύ πιο προχωρημένη από την Ελλάδα στην προσπάθεια να ανατρέψει τα στερεότυπα τα οποία την τοποθετούν σε ελάσσονα θέση στον ευρωπαϊκό και διεθνή χώρο. Προβάλλει τη θαλασσινή εικόνα προς τα έξω και φροντίζει να ενισχύσει τη θαλασσινή ταυτότητα στους κατοίκους της.

Το εκπαιδευτικό σύστημα και η δημόσια διπλωματία μας οφείλουν να μαθητεύσουν στους φίλους Πορτογάλους. Στη Λισαβόνα από τις 27 Ιουνίου ως τις 7 Ιουλίου οργανώνεται η παγκόσμια διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τους ωκεανούς. Είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για την Ελλάδα να προβάλει τη θαλασσινή της εικόνα και να διασυνδεθεί με την Πορτογαλία.

* Ο Γιώργος Πρεβελάκης ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη και εκπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ

**πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα, «Οικονομική»