Αν και ένα πρόσφατο σχετικά Σύνταγμα και σε αρκετά σημεία τροποποιημένο στην πάροδο των 50 ετών «ζωής» του, το ελληνικό Σύνταγμα με την μορφή του 1975, αποτελεί στον πυρήνα του το Σύνταγμα του 1952, αντικαθιστώντας στην πράξη τις αρμοδιότητες του Βασιλέως με αυτές του Προέδρου της Δημοκρατίας. Αντανακλά εκ τούτου τις πολιτικές κοινωνικές και «ηθικές» συνθήκες εκείνης της εποχής.

Και κυρίως, εμπεριέχει μια «αμυντική», προστατευτική λογική απέναντι σε μια σειρά θεμάτων για τα οποία, ο τότε συνταγματικός νομοθέτης, θεωρούσε πως έπρεπε να προστατευτούν ιδιαίτερα από ευμετάβλητες και συχνά οριακά νομιμοποιημένες πολιτικές συνθήκες, κάτι που ίσχυε συχνά εκείνες τις εποχές.

Και είναι φυσικό μετά από 7 χρόνια στρατιωτικής δικτατορίας, το Σύνταγμα του 75 να επαναδιατυπώσει αυτήν την αμυντική στάση απέναντι στις δυνατότητες παρέμβασης των κυβερνήσεων και του κοινοβουλίου, περιγράφοντας συχνά με ανατριχιαστική λεπτομέρεια διαδικασίες και οριοθετήσεις της απλής καθημερινής ζωής, πέραν και έξω από την απλή οργάνωση του πολιτεύματος και την διατύπωση θεμελιωδών πολιτικών δικαιωμάτων.

Και μόνο με βάση αυτό, θα μπορούσε κανείς απλοϊκά και αφοριστικά να πει πως το Σύνταγμα μας είναι «συντηρητικό» διατυπώνοντας μια αντίληψη σταθερότητας και απαγόρευσης αλλαγών σε τομείς που ενδεχομενως η κοινωνία και η πραγματικότητα να τους εξελίσσουν διαφορετικά.

Θα αρκούσε και μόνο η κεφαλίδα του Συντάγματος με την επίκληση της Τριαδικης Θεοτητος και το άρθρο 3 περι σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας για να πει κανείς πως το Σύνταγμα μας κάνει μια παραδοχή που αποστασιοποιεί -τουλάχιστον συναισθηματικά- πολίτες άλλων δογμάτων, θρησκειών ή με αγνωστικιστικη θεώρηση του κόσμου. Και αν η αναφορά του κράτους στη θρησκευτική καταβολή του έθνους μπορεί να δικαιολογηθεί ως ενα στοιχείο παράδοσης και ιστορίας (σε ένα σύγχρονο Σύνταγμα βέβαια δεν πρέπει να προκαταβάλλεται η στάση των πολιτών απέναντι στο κράτος) υπάρχουν περισσότερα θέματα που κάνουν τις συνταγματικές προβλέψεις ασφυκτικές για τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Η κυβέρνηση πήρε την πρωτοβουλία και προχωρά (η μια ήδη ψηφίστηκε) τρεις πρωτοβουλίες θεσμικού χαρακτήρα:

1. η επιστολική ψήφος

2. η δυνατότητα γάμου μεταξύ άτομων του ίδιου φύλου

3. η ίδρυση παραρτημάτων ιδιωτικών πανεπιστημίων

Και οι τρεις παρεμβάσεις θα μπορούσε κανείς να πει πως βρίσκονται στα όρια των αντίστοιχων συνταγματικών προβλέψεων.
Η επιστολική ψήφος ενδεχομένως αντιβαίνει την πρόβλεψη του άρθρου 51 πάρ. 4 για «ταυτόχρονη διενέργεια των εκλογών» σε όλη τη χώρα, ενώ η εξωπραγματική πρόβλεψη για πλειοψηφία 2/3 απέτρεψε την καθιέρωση επιστολικής ψήφου για τους απόδημους Έλληνες και στις εθνικές εκλογές.

Ένας ακραίος «τυπολατρης» (όπως έκανε για παράδειγμα ο Υπουργός Επικράτειας Μάκης Βορίδης) θα μπορούσε να ισχυριστεί πως η αναγνώριση του γάμου μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου αντιβαίνει το πνεύμα του Συντάγματος και το σκοπό και τη μορφή της οικογένειας, όπως αυτή διατυπώνεται στο άρθρο 21 πάρ. 1 «ως θεμέλιο της συντήρησης και προαγωγής του Έθνους, καθώς και ο γάμος, η μητρότητα και η παιδική ηλικία τελούν υπό την προστασία του Κράτους». Τέλος, το άρθρο 16 πάρ. 5 και 6 φαίνεται να περιορίζουν ασφυκτικά κάθε σκέψη ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα, ενδεχομένως ακόμα με τη μορφή των παραρτημάτων ξένων ιδρυμάτων.

Και αν αυτές οι τρεις παρεμβάσεις, που κοινωνικά και πολιτικά είναι ώριμες και έχουν ένα πιο εμβληματικό χαρακτήρα, βρίσκονται ενδεχομένως στα όρια του γράμματος -και του πνεύματος- των συνταγματικών προβλέψεων, υπάρχουν συχνές περιπτώσεις όπου οι κοινοβουλευτικές αποφάσεις ανατρέπονται από το αυτοχρησθεν ως συνταγματικό δικαστήριο, Συμβούλιο της Επικράτειας.

Πρόσφατο παράδειγμα η απόφαση του ΣτΕ να κρίνει «αντισυνταγματική» την πρόβλεψη του άρθρου 11 του Ν4178/2013 για την απαιτούμενη πλειοψηφία συνιδιοκτητων για νομιμοποίηση αυθαιρέτων κατασκευών σε πυλωτές. Βλέπουμε λοιπόν συχνά πως είτε το Σύνταγμα αυτό κάθε αυτό, είτε το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο της χώρας ερμηνεύοντας το Σύνταγμα, περιορίζουν τις δυνατότητες της νομοθετικής εξουσίας και ειδικά του Κοινοβουλίου να οργανώνουν τη ζωή και την καθημερινότητα των πολιτών, πέρα από τα θεμελιώδη σημεία που αφορούν στην οργάνωση του πολιτεύματος και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Κι εδώ δεν μπορεί κανείς να μην επισημάνει τη διαφορετική αυτή λειτουργία του Συντάγματος σε σχέση με άλλες χώρες (πχ τις αγγλοσαξονικές) όπου κυρίαρχο όργανο που καθορίζει την οργάνωση του κράτους -άρα και τη ζωή των πολιτών- είναι το κοινοβούλιο, ως ο μόνος εκφραστής της λαϊκής βούλησης και κυριαρχίας.
Φτάνουμε λοιπόν σε μια συνθήκη, όπου οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες έχουν ωριμάσει πάνω σε κάποια θέματα, έχει διαμορφωθεί δια της λαϊκής εντολής η κοινοβουλευτική πλειοψηφία για να προωθήσει τις απαιτούμενες νομοθετικές αλλαγές και το Σύνταγμα, είτε αντανακλώντας αντιλήψεις προηγούμενων δεκαετιών είτε λόγω της ευρείας και λεπτομερειακής του γραφής, έρχεται να τις περιορίσει. Δεν υπάρχει διέξοδος στο πρόβλημα δυστυχώς (ή ευτυχώς).

Η επόμενη αναθεώρηση είναι δυνατή το 2029 αλλά ακόμα και τότε, οι ίδιες οι συνταγματικές προβλέψεις που διέπουν τη διαδικασία της αναθεώρησης, δεν φαίνεται να μπορούν να επιτρέψουν μια πιο προοδευτική και ευέλικτη δομή του Καταστατικού Χάρτη, ώστε αυτός να αγκαλιάσει τις σύγχρονες τάσεις της ελληνικής κοινωνίας.

Η χώρα θα συνεχίσει μάλλον να ζει σε ένα συντηρητικό περιβάλλον όπου οι μείζονες αλλαγές θα απαιτούν πάντα περισσότερο χρόνο και προσπάθεια για να πραγματοποιηθούν.

Γράφει ο Γιώργος Σακελλίων 

Αναρωτήθηκα, βλέποντας από μια διαφορετική γωνιά το εθνικό μας αφήγημα και την πορεία του κράτους στις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξης του, αν η πίεση και η κρίση που βιώνουμε σήμερα θα μπορούσε να δημιουργήσει τις συνθήκες μιας εθνικής ανάτασης; Ενός ακόμα «θριάμβου» μετά από «καταστροφή»;

Η πανδημία βρήκε την Ελλάδα στα «χαμηλά» της. Την οικονομία της στρεσαρισμένη από μακροχρόνια κρίση, το πολιτικό σύστημα σε μεταβατική περίοδο λίγο μετά από μια σημαντική πολιτική αλλαγή και την κοινωνία σε κρίση και έντονο διχασμό.

Σε αυτό το κλίμα, η πρώτη φάση της πανδημίας –περιέργως- λειτούργησε ως ένας καταλύτης θετικών δράσεων και συμπεριφορών: Το κράτος προχώρησε σε μια σειρά παρεμβάσεων που διευκόλυναν την καθημερινότητα του πολίτη, ενώ το αυστηρό πλαίσιο των περιοριστικών μέτρων δημιούργησε μια ιδιότυπη κοινωνική ομοθυμία και συνοχή.

Δεκάδες ηλεκτρονικές εφαρμογές αναπτύχθηκαν για την εξ αποστάσεως εξυπηρέτηση των πολιτών από δημόσιες υπηρεσίες που δεν είχαν αναπτυχθεί εδώ και χρόνια. Ταυτόχρονα, ο λαός συσπειρώθηκε γύρω από την ηγεσία (πολιτική και ιατρική) επιδεικνύοντας εντυπωσιακή πειθαρχία και συμμόρφωση, επιτυγχάνοντας ένα νέο «ελληνικό θαύμα».

Όπως, όμως, σε κάθε μεγάλη ελληνική στιγμή, τον θρίαμβο διαδέχθηκε η μιζέρια και η εσωστρέφεια. Τη νικηφόρα επέλαση των βαλκανικών πολέμων, ο εθνικός διχασμός. Την εποποιία του Αλβανικού μετώπου, ο εμφύλιος. Τα εντυπωσιακά αποτελέσματα στη διαχείριση του πρώτου κύματος διαδέχθηκαν η χαλάρωση, η διχόνοια, η διάσπαση της κοινωνικής συνοχής και οι εκατόμβες νεκρών.

Το αποκορύφωμα: η συγκριτική – σε σχέση με άλλες χώρες- αποτυχία της ελληνικής κοινωνίας να αγκαλιάσει σύσσωμη το εμβολιαστικό πρόγραμμα και να αποδεχθεί την επιστημονική βάση στην αντιμετώπιση της πανδημίας, παρά την άρτια τεχνικά οργάνωση του εγχειρήματος από την πλευρά του κράτους.

Σε αυτό το σημείο, η Ελληνική κοινωνία και οι βασικοί θεσμοί της, είχαν μια μοναδική ιστορικά ευκαιρία: να αποβάλλουν από τον πυρήνα τους κάθε σκοταδιστική, αναχρονιστική, αντιεπιστημονική και βαθιά συντηρητική αντίληψη που ταΐζουν εδώ και χρόνια τον φανατισμό, το διχασμό και τη μισαλλοδοξία. Να συγκρουστούν με ευθύτητα και καθοριστικά με τον ανορθολογισμό.

Η κυβέρνηση και η ΝΔ να διακόψουν και τους τελευταίους δεσμούς τους με την ακροδεξιά, και να μετατραπεί απόλυτα σε ένα σύγχρονο φιλελεύθερο ευρωπαϊκό κόμμα. Η αντιπολίτευση και κυρίως ο Σύριζα, να απορρίψει το λαϊκισμό, τις συντεχνιακές λογικές και τον οπορτουνισμό και να μετεξελιχθεί σε μια σοβαρή, θεσμική αντιπολίτευση και εναλλακτική πρόταση εξουσίας. Η Εκκλησία να αποβάλλει σκοταδιστικές, μεσαιωνικές και αντιεπιστημονικές αντιλήψεις και συμπεριφορές και να αγκαλιάσει με ανοιχτό πνεύμα το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας.

Ο ιατρικός κόσμος της χώρας να ξεπεράσει το άγχος της προστασίας της συντεχνίας και της ανοχής στην αγραμματοσύνη και την απουσία διαδικασιών αξιολόγησης και να αποτελέσει έναν ταγό στην προώθηση της επιστημονικής σκέψης και του ορθολογισμού. Τα ΜΜΕ να αρνηθούν τη δημιουργία της είδησης μέσα από την προβολή του γραφικού και του περιθωριακού και να λειτουργήσουν υπεύθυνα ως φορείς ενημέρωσης και υποστήριξης του κοινωνικά χρήσιμου. Όμως τίποτα ή σχεδόν τίποτα από όλα αυτά δεν έγινε.

Το ξεκάθαρο δίλημμα μεταξύ επιστημονικής λογικής και ανορθολογισμού κρύφτηκε πίσω από άλλα, περιθωριακά ψευτοδιλήμματα περί πολιτικών προτεραιοτήτων, περί δικαιωματισμού, περί δογματικότητας και συναδελφικής αλληλεγγύης.

Η Ελλάδα φαίνεται πως έχασε τη μοναδική ευκαιρία που της πρόσφερε η κρίση. Να φύγει μπροστά από τη βαλκανική μιζέρια και τα τελευταία οθωμανικά κατάλοιπα που παραμένουν ενσωματωμένα στο κοινωνικό της DNA και να ενισχύσει ακόμα περισσότερο τον εναγκαλισμό της με τις χώρες και τις κοινωνίες της Δυτικής Ευρώπης.

Αντίθετα, θα βγει από την υγειονομική κρίση με ένα αίσθημα αποτυχίας και ήττας, διχασμένη πολιτικά και κοινωνικά, ελπίζοντας πως μετά από μερικά χρόνια θα μπορέσει να μετατρέψει για μια ακόμα φορά την αποτυχία σε ένα θαύμα.

Γράφει ο Γιώργος Σακελλίων

Στο ΚΙΝΑΛ (δυστυχώς και στη ΝΔ) έχει επιλεγεί η διαδικασία της «πλήρως ανοιχτής» εκλογής από την κοινωνία- κοινώς οποίος «είδε φως και μπήκε» μπορεί να ψηφίσει. Αυτό μειώνει τα στοιχεία της πολιτικής αντιπαράθεσης και ενισχύει άλλες, λιγότερο πολιτικές πλευρές: εμπλοκή άλλων κομμάτων, συμφερόντων, ελεγχόμενων ομάδων και κινητοποιήσιμων μηχανισμών.

Σε αυτό το καθεστώς λοιπόν είναι επόμενο να εμφανιστούν περισσότερες υποψηφιότητες, μιας και η όποια κορυφαία αντίθεση μπορεί να κρύβεται πίσω από τις προβαλλόμενες προσωπικές επιλογές. Έξι λοιπόν αντί για δυο. Επιλογή όμως πρέπει να γίνει έτσι κι αλλιώς. Με ένα μείγμα πολιτικών, προσωπικών και λογικών κριτηρίων, ο καθένας μας κάνει την επιλογή του.

Προσωπικά ξεκινάω «αφαιρώντας» υποψηφιότητες. Πρώτη «αποχώρηση» ο Χάρης Καστανίδης. Έχοντας πολιτική άποψη και συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές στο παρελθόν, αλληθωρίζοντας πάντα προς τα «αριστερά» δεν θα μπορούσε να αποτελεί την προτίμηση μου.

Επόμενη αποχώρηση ο Παύλος Χρηστίδης. Ένας εξαίρετος νέος πολιτικός με λαμπρές προοπτικές για το μέλλον. Όμως μια υποψηφιότητα «ως μη όφειλε» που δεν δίνει ξεκάθαρο πολιτικό στίγμα και δεν μπορεί να λειτουργήσει δυναμικά.

Τρίτη αποχώρηση, ο Γιώργος Παπανδρέου. Ένας σημαντικός πολιτικός άνδρας, με ξεκάθαρες θέσεις και με πολιτική τοποθέτηση στον προοδευτικό χώρο. Οι λόγοι που τον απορρίπτω είναι δυο. Ο Παπανδρέου δεν είναι άγραφο βιβλίο. Έχει διατελέσει αρχηγός του χώρου και πρωθυπουργός. Η πρακτική του στη διαχείριση προσώπων και πολιτικών, τόσο στο κόμμα όσο και στην κυβέρνηση, ήταν αρκετά μακριά από την «επαγγελλόμενη» δημοκρατία και ανοιχτή λειτουργία. Δεύτερον, ο Παπανδρέου παραιτήθηκε από πρωθυπουργός, αποχώρησε και διέσπασε το κόμμα του και η όποια επανεκλογή του εμφανίζεται από τους φανατικούς οπαδούς του ως «δικαίωση». Ο χώρος δεν έχει ανάγκη ούτε υποχρέωση να προσφέρει προσωπική δικαίωση σε κανέναν.

Από τους τρεις που απομένουν, βγάζω έξω τον Παύλο Γερουλάνο. Αν και οι απόψεις του δείχνουν να βρίσκονται σε μια -κατ’ εμέ- θετική κατεύθυνση, είναι μια προσωπικότητα που δεν με έχει πείσει για την αφοσίωση του στην υπόθεση της πολιτικής, κινείται με εξάρσεις και υφέσεις στην παρουσία του και δεν έχει αυτή τη στιγμή μια σημαντική πολιτική ιδιότητα.

Φτάνω λοιπόν σε ένα δύσκολο δίλημμα. Μεταξύ Ανδρουλάκη και Λοβέρδου.

Δίλημμα που αντιμετώπισαν και πολλοί παλιοί φίλοι και συνοδοιπόροι των πολιτικών «μαχών» του 1996 και που σήμερα στρατεύονται είτε στον ένα είτε στον άλλο. Δίλημμα, που οφείλω να πω, σε ένα σοβαρό πλαίσιο διαδικασιών, δεν θα έπρεπε να έχουμε μπει, και οι δυο τους να έχουν βρει την σωστότερη λύση ώστε ενωμένη η προοδευτική άποψη να κινηθεί προς το μέλλον. Δεν το έκαναν. Άρα πρέπει να το κάνουμε εμείς

Ο Νίκος έρχεται με δυναμική, με σύνθημα την ανανέωση, με «ευρωπαϊκό» αέρα και σύγχρονη σκέψη. Όμως την ίδια στιγμή, στρογγυλεύει τις προτάσεις του, αρνείται τις συγκρούσεις και επιμένει σε μιαν επίπλαστη ενότητα αντί της ξεκάθαρης πολιτικής άποψης. Ο Νίκος είχε την ευκαιρία, ως εκφραστής του 40% στην προηγούμενη εκλογή, να αποτελέσει τον βασικό πόλο εσωκομματικής αντιπολίτευσης, εκφράζοντας διαρκώς μια ξεκάθαρη άποψη. Δεν το έκανε. Ακόμα και τον Ιούλιο του 2019 που είχε την επιλογή να είναι υποψήφιος σε μια μεγάλη περιφέρεια και να καταστεί ηγετική προσωπικότητα στο κοινοβούλιο, επέλεξε να μείνει στις Βρυξέλλες, μακριά από τις οποίες συγκρούσεις μπορεί να γεννούσαν οι επιλογές της μακαρίτισσας προέδρου Γεννηματα.

Αντίθετα ο Ανδρέας Λοβέρδος ήταν εδώ. Εκφράζοντας συχνά διαφορετική άποψη. Συγκρουόμενος με επιλογές. Αρνούμενος κατηγορηματικά κάθε λοξή μάτια προς το ΣΥΡΙΖΑ και την ψεύτο-προοδευτική συμμαχία. Προτάσσοντας την άποψη της σύγχρονης προοδευτικής πρότασης που στέκεται πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές του παρελθόντος. Ταυτόχρονα, ο Λοβέρδος είναι βουλευτής ήδη. Μπορεί αύριο να αντιπαρατεθεί σε κάθε επίπεδο, χωρίς εκπροσώπους ή αντ’ αυτού, με την κυβέρνηση ή το ΣΥΡΙΖΑ. Ανάμεσα λοιπόν στους δυο, εκτιμώ πως ο χώρος χρειάζεται μια ισχυρή κοινοβουλευτική παρουσία και έναν ξεκάθαρο πολιτικό λόγο χωρίς στρογγυλέματα. Χρειάζεται τον Ανδρέα Λοβέρδο.

Αυτή η φράση του Αντόνιο Γκράμσι, φαίνεται να αποδίδει απόλυτα το πνεύμα και τη στάση ζωής της μαχήτριας Φώφης Γεννηματά. Όμως, είναι αλήθεια έτσι; Πόσα από όσα πάλεψε η Φώφη στην σύντομη αλλά συνάμα φωτεινή ζωή της, τα διάλεξε η ίδια συνειδητά;

Πόσο συνειδητά διάλεξε να γεννηθεί Γεννηματά, φέροντας ένα όνομα θρύλο για την παράταξη αλλά και ολόκληρη τη χώρα;

Πόσο συνειδητά διάλεξε να χάσει και τους δυο γονείς της μέσα σε ένα χρόνο, έχοντας ζήσει το δράμα του καρκίνου για μια τουλάχιστον δεκαετία μέσα στο σπίτι της;

Πόσο συνειδητά διάλεξε να ακολουθήσει μια πολιτική διαδρομή υπό το βάρος της συνεχούς σύγκρισης και αναφοράς στον πατέρα της; Πόσο συνειδητά διάλεξε να πρέπει να παλέψει σε κάθε βήμα, από πρωτοετής ΠΑΣΠίτισσα μέχρι Πρόεδρος κόμματος, με το απαξιωτικό βλέμμα και την αντιμετώπιση που πολλοί επιφυλάσσουν στις γυναίκες και στους γόνους πολιτικών;

Πόσο συνειδητά διάλεξε, τέλος, να αρρωστήσει η ίδια, να νιώθει την αρρώστια να τρώει το κορμί της για πάνω από δέκα χρόνια, να βλέπει τη ζωή της να μικραίνει, σε μια προδιαγεγραμμένη, επώδυνη και επίπονη πορεία προς το αναπόφευκτο τέλος;

Τίποτα από αυτά δε διάλεξε η Φώφη Γεννηματά; Αυτό, όμως, που διάλεξε ήταν να παλέψει! Κυρίως όμως ο τρόπος που διάλεξε να τα παλέψει! Κι αυτό την έκανε ξεχωριστή!

Το ΠΑΣΟΚ χάνει για δεύτερη φορά εν ενεργεία ηγέτη του –περίεργη μοίρα για ένα κόμμα 45 ετών. Όμως τίποτα δεν είναι ίδιο στις δυο περιπτώσεις. Στην περίπτωση του Ανδρέα, η ασθένεια του ήταν το κυρίαρχο στοιχείο που διαμόρφωσε την πολιτική πραγματικότητα για 8 χρόνια, με στοιχεία παρακμής και σήψης γύρω από έναν ηγέτη που σταδιακά επιδεινωνόταν η υγεία του. Η Φώφη δεν επέτρεψε ποτέ στην αρρώστια της να αποτελέσει στοιχείο της πολιτικής πραγματικότητας ούτε καν σε επίπεδο μικροπολιτικού σχολιασμού.

Το να σταθεί μια γυναίκα, κόρη εξέχοντος πολιτικού, σε ένα ανταγωνιστικό αντρικό χώρο και να καταφέρει να ηγηθεί στο κόμμα της, είναι από μόνο του αξιοθαύμαστο. Το να το πετύχει παλεύοντας ταυτόχρονα μια άνιση μάχη για τη ζωή, είναι κάτι μοναδικό. Το ότι όλα αυτά έγιναν με μοναδική σοβαρότητα, αξιοπρέπεια και ένα συνεχές, ζεστό, ανθρώπινο, ειλικρινές χαμόγελο, αυτό είναι που έκανε όλη την Ελλάδα να σκύψει με σεβασμό στο φέρετρό της.

Με τη Γεννηματά, Πρόεδρο του ΚΙΝΑΛ, κανείς μπορεί να είχε πάμπολλες διαφωνίες. Για τη στρατηγική της, την τακτική της, τις επιλογές της, τον τρόπο που διηύθυνε το κόμμα. Με την ίδια τη Φώφη όμως, ως άνθρωπο, δύσκολα κανείς μπορούσε να είναι αντίπαλος. Γιατί ποτέ δεν έπαψε η ίδια να είναι ανθρώπινη, άμεση, προσιτή και φιλική.

Δεν είμαστε λίγοι αυτοί που, ο ξαφνικός χαμός της και η αποκάλυψη της πραγματικής κατάστασης της υγείας της το τελευταίο διάστημα, μας κάνει να νιώθουμε ντροπή. Ντροπή, γιατί τις στιγμές που η ίδια περνούσε τον τεράστιο Γολγοθά της, ασκούσαμε έντονη κριτική στις επιλογές της ή σε κάποιες πολιτικές συμπεριφορές της. Από την άλλη σκέφτομαι πως αυτό ακριβώς ήταν που ήθελε να αποφύγει. Να μην την κρίνουμε ως άρρωστη, αδύναμη, γονατισμένη, αλλά ως μια γυναίκα δυνατή, ισχυρή, ικανή να αντιμετωπίσει κριτική και επιθέσεις.

Η Φώφη έδειξε και δίδαξε το δρόμο της αξιοπρέπειας, του ήθους, της καθαρότητας, της ευγένειας. Της υπεράνθρωπης αφοσίωσης στην παράταξη. Η πολιτική της παρακαταθήκη της μπορεί να μην είναι ένα μεγάλο έργο, μια κοσμογονική μεταρρύθμιση. Είναι παρακαταθήκη ήθους, μαχητικότητας, αξιοπρέπειας, σεβασμού και αυτοσεβασμού. Η Φώφη με τη ζωή της αλλά και το θάνατο της δίδαξε, επέβαλε σχεδόν, πολιτικό πολιτισμό.

Την ευχαριστούμε ως πολιτικό. Την αποχαιρετούμε με πόνο ως συντρόφισσα και φίλη.

Δημοσιεύτηκε στο «Καρφί» στις 30-10-2021

Πέρα από την όποια έκφραση της προσωπικής επιλογής του καθενός, όλοι έκλειναν με την επίκληση της ανάγκης για «ενότητα». Μέχρι που μίλησε ο Παρασκευάς Αυγερινός και σε μια εκπληκτική τοποθέτηση ανέφερε πως ζητούμενο για ένα πολιτικό φορέα δεν είναι η ενότητα αλλά η πολιτική ταυτότητα και η επαφή με την κοινωνία. Ανέφερε μάλιστα το παράδειγμα του Γαλλικού ΚΚ όπου ποτέ δεν διασπάστηκε ή αντιμετώπισε ζήτημα συνοχής, αλλά απλά έχασε και συνεχίζει να χάνει την επαφή του με την πολιτική πραγματικότητα και την κοινωνία.

Στο πρόσφατο συνέδριο των Εργατικών (ΗΒ), η αναπληρώτρια ηγέτης του κόμματος χαρακτήρισε την κυβέρνηση των Συντηρητικών ως «αποβράσματα». Ο χαρακτηρισμός ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων από την κυβέρνηση αλλά και από στελέχη των εργατικών, με τον ηγέτη του κόμματος να στιγματίζει τη φρασεολογία και την πρόεδρο του συνεδρίου να δηλώνει πως «ο στόχος μας δεν είναι να προσβάλλουμε την κυβέρνηση αλλά να την αντικαταστήσουμε». Είναι γνωστή άλλωστε η αρχή των Βρετανών στην άσκηση οιασδήποτε κριτικής: αντικείμενα σχολιασμών και χαρακτηρισμών είναι οι πράξεις και όχι οι άνθρωποι που τις πραγματοποιούν.

Ποια είναι η σχέση των δυο αναφορών;

Παρατηρώ εδώ και μέρες πως, όσο φουντώνει η αντιπαράθεση μεταξύ των υποψηφίων για την ηγεσία στο ΚΙΝΑΛ, οξύνεται το κλίμα και οι φράσεις που χρησιμοποιούνται εκατέρωθεν από τους υποστηρικτές των υποψηφίων ξεφεύγουν από κάθε όριο πολιτικής ή κοινωνικής συμπεριφοράς. Κανείς δεν φαίνεται να ενοχλείται από τον εκτροχιασμό αυτό της αντιπαράθεσης! Το παράδοξο όμως είναι πως οι περισσότερες από αυτές τις προσβλητικές τοποθετήσεις, κλείνουν με την επίκληση της ανάγκης για ενότητα στη «δημοκρατική παράταξη».

Συνδυάζοντας τις δυο αρχικές αναφορές με την πραγματικότητα, γεννούνται δυο ερωτήματα:

1. Πώς γίνεται να συνυπάρξουν και να λειτουργήσουν ενιαία και αποτελεσματικά σε ένα πολιτικό φορέα, στελέχη που αποκαλούν ο ένας τον άλλον διασπαστές, προδότες, κούληδες, λαμόγια ή και με ακόμα βαρύτερους χαρακτηρισμούς; Πως μπορεί να υπάρξει ενότητα και κοινή δράση μεταξύ στελεχών που έχουν διακόψει κάθε μορφή επικοινωνίας και προσωπικής επαφής;
2. Είναι πιο σημαντική η ενότητα μιας παράταξης εγκλωβισμένης χρόνια σε μονοψήφια ποσοστά, αδυνατώντας να εκφράσει μια σαφή και ελκυστική πολιτική άποψή από την αναζήτηση και διατύπωση ξεκάθαρης πρότασης, με κόστος ακόμα και της αποχώρησης όσων έχουν αντίθετες απόψεις;

Τον Ιούνιο του 1996, συνεχίζοντας την ιστορία των δυο αναφορών, οι οπαδοί του Α.Τσοχατζόπουλου υποδέχθηκαν τον Πρωθυπουργό Κ.Σημίτη με μούντζες, γιουχαΐσματα και αισχρές βρισιές. Το ΠΑΣΟΚ βέβαια δεν διασπάστηκε τότε γιατί ήταν στην Κυβέρνηση. Η συμμετοχή στην άσκηση κρατικής εξουσίας (με ότι αυτό συνεπάγεται) υπήρξε πολύ πιο ισχυρό επιχείρημα «ενότητας» από τη συγκρουσιακή εμμονή σε διαφορετική άποψη.

Σήμερα τα πράγματά έχουν αλλάξει. Το Κίνημα Αλλαγής δεν είναι στην εξουσία και η επαμφοτερίζουσα μέχρι σήμερα πολιτική του τοποθέτηση δεν δείχνει να προσδίδει δυνατότητες ανάκαμψης.

Ζητούμενο είναι η πολιτική τοποθέτηση, η απάντηση στο τι θεωρείται προοδευτικό σήμερα και ποιος είναι ο ρόλος της σοσιαλδημοκρατίας στην Ελλάδα. Και εφόσον ο χώρος στερείται του πολιτικού πολιτισμού να αντιπαρατεθεί μόνο πολιτικά και όχι προσωπικά, ακόμα και διασπάσεις ή αποχωρήσεις δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται κατ’ ανάγκη αρνητικά.

Κανείς δεν θα ψηφίσει ΚΙΝΑΛ επειδή θα δει τους διεκδικητές της κομματικής ηγεσίας αγκαλιά, το βράδυ της αναμέτρησης. Θα το ψηφίσει αν, αυτός που εκλεγεί, έχει κάτι ξεκάθαρο και προοδευτικό να προτείνει για την αντιμετώπιση των προβλημάτων και των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η κοινωνία και η χώρα.