Το ΓΠΚΒ ανέλυσε τις άμεσες επιπτώσεις των αμερικανικών δασμών της περιόδου 2018-2019 στις ελληνικές εξαγωγές, διαπιστώνοντας ότι ο συνολικός αντίκτυπος ήταν περιορισμένος, αλλά η επίδραση ανά κλάδο παρουσίασε μεγάλες αποκλίσεις, καταγράφοντας σημαντική μείωση των εξαγωγών σε αρκετούς κλάδους, αύξηση σε ορισμένους κλάδους και ασήμαντες διακυμάνσεις σε άλλους.

Τη μελέτη, με τίτλο “US Tariffs and Greek Exports” («Οι αμερικανικοί δασμοί και οι ελληνικές εξαγωγές»), εκπόνησαν ο ερευνητής στο Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή και διδάσκων στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Στέλιος Γιαννουλάκης, ο Καθηγητής Χρηματοοικονομικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή Άγγελος Κανάς, η Καθηγήτρια Οικονομικών στην Adam Smith Business School του Πανεπιστημίου της Γλασκόβης και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή Μαρίνα-Ελίζα Σπαλιάρα και ο Συντονιστής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή και Καθηγητής Οικονομικών στην Adam Smith Business School του Πανεπιστημίου της Γλασκόβης Γιάννης Τσουκαλάς.

Με γνώμονα ότι οι εξαγωγές αποτελούν βασική συνιστώσα της ανάπτυξης της οικονομίας και της κατάστασης του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας, το ερευνητικό δοκίμιο επιδιώκει να εντοπίσει τις ευπάθειες αλλά και την ικανότητα προσαρμογής των εξαγωγών της χώρας μας, αντλώντας χρήσιμα συμπεράσματα από το αντίστοιχο προηγούμενο της αλλαγής της αμερικανικής εμπορικής πολιτικής κατά την πρώτη θητεία του Προέδρου Trump.

Το 2018 οι ΗΠΑ επέβαλαν επιπρόσθετο δασμό 25% σε προϊόντα χάλυβα και 10% σε προϊόντα αργιλίου που εισάγονταν στις ΗΠΑ, ενώ το 2019 προστέθηκαν δασμοί 25% σε ένα ευρύ φάσμα προϊόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης που εξάγονταν στις ΗΠΑ και τα οποία περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, αγροδιατροφικά προϊόντα, συσκευασμένα φρούτα και λαχανικά, τσιμέντο, κρασιά, μηχανήματα και μηχανές, ηλεκτρικές συσκευές, φάρμακα, ορυκτά καύσιμα. Από τη λίστα των ελληνικών προϊόντων που ήταν αντικείμενο δασμών εξαιρέθηκαν τρία βασικά εξαγώγιμα είδη: οι ελιές, το ελαιόλαδο και η φέτα. Αυτά τα τρία προϊόντα αποτελούν το «γκρουπ ελέγχου» (control group) στο οικονομετρικό υπόδειγμα της μελέτης. Το control group χρησιμοποιείται για να εκτιμηθεί και να γίνει κατανοητό τι θα είχε συμβεί στους κλάδους που υπέστησαν τους δασμούς εάν οι τελευταίοι δεν είχαν επιβληθεί.

Οι ελληνικές εξαγωγές προς τις ΗΠΑ και τον κόσμο

Ακολουθώντας ανοδική τάση – η οποία επιταχύνθηκε από το 2020 –, οι συνολικές εξαγωγές της Ελλάδας διαμορφώθηκαν το 2024 στα 53,3 δισ. ευρώ (από 10,85 δισ. ευρώ το 2000), ενώ οι εξαγωγές προς τις ΗΠΑ έφθασαν τα 2,6 δισ. ευρώ (έναντι 0,63 δισ. ευρώ το 2000). Μολονότι οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν περίπου το 4,9% του συνόλου των ελληνικών εξαγωγών αγαθών και συνεισφέρουν περίπου το 1% του ελληνικού ΑΕΠ, αποτελούν τον σημαντικότερο εμπορικό εταίρο της χώρας μας εκτός ΕΕ και έναν από τους πέντε σημαντικότερους εξαγωγικούς προορισμούς της.

Κατά τα έτη επιβολής πρόσθετων δασμών, τόσο οι ελληνικές εξαγωγές προς τις ΗΠΑ όσο και συνολικά προς τον κόσμο μειώθηκαν, ανερχόμενες το 2020 σε 1,3 δισ. ευρώ (εξαγωγές προς τις ΗΠΑ) και 35,1 δισ. ευρώ (εξαγωγές προς τον κόσμο), από 1,6 δισ. ευρώ και 39,5 δισ. ευρώ αντίστοιχα το 2018. Εντούτοις, αυτό μπορεί να οφείλεται και σε άλλους παράγοντες, όπως η εμπορική διαταραχή εξαιτίας της πανδημίας COVID-19 και η συναλλαγματική ισοτιμία του ευρώ έναντι του δολαρίου και άλλων νομισμάτων σε συνδυασμό με τη διαφορά του πληθωρισμού.

Το κείμενο εργασίας επικεντρώνεται σε 20 κλάδους με εξαγωγές προς τις ΗΠΑ για το διάστημα 2000-2024. Για το 2024, οι εξαγωγές προς τις ΗΠΑ αυτών των κλάδων ανερχόταν στο ποσό των 1,98 δισ. ευρώ, καλύπτοντας περίπου το 76% της συνολικής αξίας των εξαγωγών προς τις ΗΠΑ για το συγκεκριμένο έτος.

Μέση ετήσια αξία των εξαγωγών προς τις ΗΠΑ ανά κατηγορία προϊόντων την περίοδο 2000-2024 (σε εκατ. ευρώ)

1. Αλιεύματα (Ψάρια) 18,4
2. Λαχανικά   1
3. Φρούτα 14
4. Ροφήματα   1
5. Ελαιώδεις καρποί   2
6. Παρασκευασμένα λαχανικά, φρούτα εκτός από ελιές 60
7. Κρασιά 10
8. Τσιμέντα υδραυλικά 65
9. Ορυκτά καύσιμα  320
10. Φαρμακευτικά 2
11. Υλικά 23
12. Χάλυβας 7
13. Τεχνουργήματα από χάλυβα 74
14. Αργίλιο 80
15. Μηχανήματα 28,3
16. Ηλεκτρικές συσκευές 71,8
17. Αεροπλοΐα 57,5
18. Ελιές  100
19. Ελαιόλαδο 30
20. Τυρί φέτα 27

Τα βασικά συμπεράσματα της ανάλυσης

Από την ανάλυση των στοιχείων που επεξεργάστηκε το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, προέκυψαν τα ακόλουθα κύρια συμπεράσματα:

Πρώτον, στο σύνολο των κλάδων που εξετάστηκαν οι δασμοί οι οποίοι επιβλήθηκαν από τις ΗΠΑ την περίοδο 2018-2019 προκάλεσαν μικρή συνολική μείωση της αξίας των εξαγωγών ελληνικών προϊόντων.

Δεύτερον, οι επιμέρους επιπτώσεις των δασμών ανά κλάδο παρουσιάζουν μεγάλη ανομοιογένεια:

–8 κλάδοι υπέστησαν στατιστικά σημαντική μείωση των εξαγωγών [«Αλιεύματα (Ψάρια)», «Τσιμέντα υδραυλικά», «Παρασκευασμένα λαχανικά, φρούτα εκτός από ελιές», «Ορυκτά καύσιμα», «Τεχνουργήματα από χάλυβα», «Κρασιά», «Ελαιώδεις καρποί», «Ηλεκτρικές συσκευές»). Η μείωση των εξαγωγών σε σύγκριση με την ομάδα προϊόντων τα οποία εξαιρέθηκαν από τους δασμούς κυμάνθηκε από 15% («Παρασκευασμένα λαχανικά, φρούτα εκτός από ελιές») έως 85% («Τεχνουργήματα από χάλυβα»].

–5 κλάδοι γνώρισαν στατιστικά σημαντική αύξηση των εξαγωγών («Αργίλιο», «Μηχανήματα», «Φρούτα», «Λαχανικά», «Φαρμακευτικά»). Η αύξηση κυμάνθηκε από 10% («Φαρμακευτικά») έως 37% («Αργίλιο»). Μια ενδεχόμενη ερμηνεία αυτού του ευρήματος είναι ότι οι εξαγωγείς των προϊόντων αυτών κατάφεραν να εφαρμόσουν στρατηγικές αποφυγής (αντιμετώπισης) των δασμών ή είχαν την ευελιξία να απορροφήσουν τις συνέπειές τους στις τιμές.

–4 κλάδοι («Ροφήματα», «Αεροπλοΐα», «Χάλυβας», «Υλικά») δεν εμφάνισαν στατιστικά αξιόλογη μεταβολή.

Η ανομοιογενής αυτή εικόνα επιβεβαιώθηκε και από την ανάλυση σε επίπεδο επιχείρησης. Αξιοσημείωτη περίπτωση αποτελεί ο κλάδος του αργιλίου, στον οποίο οι επιχειρήσεις σημείωσαν σημαντικές αυξήσεις στις εξαγωγές, γεγονός που υποδεικνύει πιθανά πλεονεκτήματα ειδικά για τον συγκεκριμένο κλάδο.

Συστάσεις για τις πολιτικές χρηματοδότησης του εξαγωγικού εμπορίου και των εξαγωγικών πιστώσεων 

Μολονότι η συνολική επίδραση των αμερικανικών δασμών της περιόδου 2018-2019 στις ελληνικές εξαγωγές προκύπτει πως ήταν περιορισμένη, το γεγονός ότι υπήρξαν αρκετοί κλάδοι που επηρεάστηκαν αρνητικά αναδεικνύει την ανάγκη να εντοπιστούν και να στηριχθούν στοχευμένα οι εξαγωγικοί κλάδοι που είναι πιο ευάλωτοι σε δυσμενείς εμπορικές διαταραχές.

Στο πλαίσιο αυτό, η μελέτη παροτρύνει για ανακατεύθυνση των εξαγωγών προς νέες διεθνείς αγορές, αλλά τονίζει ότι αυτή συνεπάγεται κόστος. Συνεπώς, «ένα κομβικό εργαλείο πολιτικής θα πρέπει να είναι ο σχεδιασμός και η εφαρμογή συστημάτων χρηματοδότησης των εξαγωγών με βάση τις ταμειακές ροές για να βοηθηθούν οι επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν εσωτερική ρευστότητα ή λειτουργική ευελιξία ώστε να αντεπεξέλθουν γρήγορα σε εμπορικές διαταραχές».

Κρίσιμο ρόλο προς την κατεύθυνση αυτή καλείται να διαδραματίσει ο τραπεζικός τομέας, όπως τονίζουν οι ερευνητές του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, «παρέχοντας τα κατάλληλα χρηματοδοτικά μέσα που βοηθούν τις επιχειρήσεις να διατηρήσουν τη ρευστότητα και τη σταθερότητα κατά τη φάση προσαρμογής. Παράλληλα, οι επιχορηγήσεις εξαγωγών και οι δημόσιες εγγυήσεις εξαγωγικών πιστώσεων μπορούν να ελαφρύνουν περαιτέρω το βάρος». Γι’ αυτό, υπογραμμίζεται η ανάγκη ενίσχυσης του ρόλου της Ελληνικής Εταιρείας Εξαγωγικών Πιστώσεων Α.Ε. (πρώην Οργανισμού Ασφάλισης Εξαγωγικών Πιστώσεων) ως προς την παροχή χρηματοδοτικής συνδρομής, πιστωτικής ασφάλισης και εγγυήσεων για την προώθηση της διεθνοποίησης της ελληνικής οικονομίας και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των εξαγωγέων σε εξωτερικούς κλυδωνισμούς.

Τέλος, προτείνεται να εξεταστούν επίσης προσωρινά μέτρα ανακούφισης των πληττόμενων εξαγωγέων, όπως μειώσεις μη μισθολογικού κόστους ή ενέργειας, με στόχο την άμεση ελάφρυνσή τους, τη διατήρηση της απασχόλησης και της επιχειρησιακής συνέχειας, καθώς και να υλοποιηθούν πρωτοβουλίες κατάρτισης για την ενίσχυση των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού. «Στοχευμένα κίνητρα, συμπεριλαμβανομένων επιδοτήσεων ή φοροαπαλλαγών, μπορούν επιπροσθέτως να συμβάλουν στην αντιστάθμιση του αυξημένου κόστους που συνδέεται με τους δασμούς και στη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας των τιμών χωρίς να επιβαρύνονται οι καταναλωτές», σημειώνει το κείμενο εργασίας του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή.

Το ερευνητικό σημείωμα, με τίτλο “Fiscal Space and Sovereign Bond Market Developments in Selected European Economies” («Δημοσιονομικός χώρος και εξελίξεις στην αγορά κρατικών ομολόγων σε επιλεγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες»), συνέταξαν ο Καθηγητής Οικονομικών στην Business School του Πανεπιστημίου του Έσσεξ, Αλέξανδρος Κοντονίκας και ο Συντονιστής του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή και Καθηγητής Οικονομικών στην Adam Smith Business School του Πανεπιστημίου της Γλασκόβης, Γιάννης Τσουκαλάς.

Αναλύοντας στοιχεία της αγοράς κρατικών ομολόγων της Ελλάδας και άλλων 9 ευρωπαϊκών χωρών (Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Ιρλανδία, Ισπανία, Ιταλία, Ολλανδία, Πορτογαλία, Φινλανδία) από το Α΄ τρίμηνο του 2004 έως το Β΄ τρίμηνο του 2024 και συγκρίνοντας δεδομένα για τον δημοσιονομικό χώρο στα παραπάνω κράτη κατά την περίοδο από το Α΄ τρίμηνο του 2016 έως το Γ΄ τρίμηνο του 2024, το σημείωμα διαπιστώνει ότι η Ελλάδα κατέγραψε σημαντική πρόοδο στο πεδίο της δημοσιονομικής προσαρμογής, επιτυγχάνοντας πρωτογενή πλεονάσματα επί σειρά ετών και μειώνοντας τον λόγο χρέους προς ΑΕΠ κατά 54,8 ποσοστιαίες μονάδες από το 2021. Ωστόσο, η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα μεταβαλλόμενο ευρύτερο ευρωπαϊκό περιβάλλον το οποίο περιλαμβάνει αυξημένες ανάγκες αμυντικών δαπανών, δασμούς και οξυμένη γεωπολιτική αβεβαιότητα. «Η δημοσιονομική επίδοση της Ελλάδας υπήρξε εντυπωσιακή, αλλά οι τελευταίες εξελίξεις στην Ευρώπη επιβάλλουν διαρκή επαγρύπνηση», υπογραμμίζουν οι κ. Κοντονίκας και Τσουκαλάς.

Το ευρωπαϊκό «στοίχημα» της αύξησης των αμυντικών δαπανών

Ειδικά για την άμυνα, τονίζεται ότι η ανάγκη ενίσχυσής της σε ευρωπαϊκό επίπεδο δημιουργεί μία σημαντική δημοσιονομική πρόκληση για όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, η οποία διαχρονικά διαθέτει μεγαλύτερο ποσοστό του ΑΕΠ στην άμυνα σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2022 οι αμυντικές δαπάνες της χώρας μας ανήλθαν στο 2,6% του ΑΕΠ, υπερκαλύπτοντας σταθερά τον στόχο του ΝΑΤΟ για δαπάνες ύψους τουλάχιστον 2% του ΑΕΠ και ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν μόλις 1,3% του ΑΕΠ.

Το σημείωμα του Γραφείου Προϋπολογισμού χαρακτηρίζει το πλαίσιο του σχεδίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ReArm Europe ως «ευπρόσδεκτη εξέλιξη, ιδίως εάν οι πρόσθετες αμυντικές δαπάνες θα μπορούν να χρηματοδοτηθούν μέσω πόρων της ΕΕ» και υπογραμμίζει:

«Σε αυτή τη δημοσιονομική άσκηση δεν πρέπει να υπάρχουν νικητές και ηττημένοι. Για να κερδίσει έδαφος το σχέδιο της Επιτροπής, η πλειοψηφία των κρατών-μελών της ΕΕ θα πρέπει να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες της. Ταυτόχρονα, τα κράτη-μέλη της ΕΕ που έχουν ιστορικά διαθέσει στην άμυνα υψηλό ποσοστό του ΑΕΠ τους (όπως η Ελλάδα, η Πολωνία, η Εσθονία, η Λιθουανία και η Φινλανδία), με αντίτιμο τις μειωμένες δημόσιες δαπάνες σε άλλους τομείς, πρέπει να τύχουν δίκαιης μεταχείρισης. Είναι προς το συμφέρον της Ελλάδας, που αποτελεί ήδη μία από τις χώρες με τις υψηλότερες αμυντικές δαπάνες στην ΕΕ, να υποστηρίξει ότι οι σχεδιασμένες αμυντικές δαπάνες από χώρες που παραδοσιακά διαθέτουν υψηλότερο ποσοστό του ΑΕΠ τους στην άμυνα σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με τον ίδιο τρόπο που θα αντιμετωπιστούν οι χώρες με ιστορικά χαμηλές δαπάνες οι οποίες θα αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες τους».

Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται η ανάγκη «να κάνει η Ευρώπη ως σύνολο ένα τολμηρό βήμα προς τη συμφωνία έκδοσης κοινού χρέους, πέρα από το χαρτοφυλάκιο των 150 δισ. ευρώ που ανακοινώθηκε στο σχέδιο ReArm Europe», δεδομένου ότι μεσοπρόθεσμα καμία χώρα δεν μπορεί από μόνη της να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες της με αξιοπιστία, χωρίς να θέσει σε αμφισβήτηση τη δημοσιονομική σταθερότητά της. Στο σημείο αυτό, σχολιάζεται ότι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) στη στήριξη των αγορών ευρωπαϊκών ομολόγων θα είναι επίσης καθοριστικός, εάν ενταθούν εκ νέου οι κίνδυνοι αναταράξεων και κατακερματισμού, «όμως σε περίπτωση νέων πληθωριστικών σοκ ενδέχεται να προκύψουν επιπλοκές που θα μπορούσαν να περιορίσουν την ικανότητα της ΕΚΤ να προσφέρει νομισματικά μέτρα τόνωσης».

«Πριμ σταθερότητας» που αποφέρει μεγάλες εξοικονομήσεις στο κόστος εξυπηρέτησης του ελληνικού χρέους

Το ερευνητικό σημείωμα εντοπίζει σημαντικές εξελίξεις στη σύνθεση των επενδυτών που διακρατούν ελληνικό χρέος τα τελευταία χρόνια, οι οποίες έχουν πολλαπλή αλληλεπίδραση με τη διαθεσιμότητα του δημοσιονομικού χώρου:

«Είναι σημαντικό ότι το 70% του ελληνικού δημόσιου χρέους βρισκόταν στα χαρτοφυλάκια του ξένου επίσημου τομέα στα τέλη του 2024, ως αποτέλεσμα των συμφωνιών αναδιάρθρωσης κατά την εποχή της κρίσης. Αυτό το τμήμα του χρέους είναι κλειδωμένο σε αρκετά χαμηλά επιτόκια (πολύ χαμηλότερα από αυτά της αγοράς), διαμορφώνοντας ένα χαμηλό πραγματικό επιτόκιο εξυπηρέτησης του χρέους. Επιπλέον, το χαρτοφυλάκιο του ελληνικού χρέους χαρακτηρίζεται από πολύ μεγάλη μέση ωρίμανση, η οποία υπολογιζόταν στα 18,8 χρόνια στα τέλη του 2024. Ακόμα και αν συμπεριληφθούν οι αναβαλλόμενες πληρωμές τόκων των δανείων του EFSF, το μέσο πραγματικό επιτόκιο το 2024 (σε ταμειακή βάση) ήταν μόλις 1,73%. Εάν αυτό συγκριθεί με το μέσο επιτόκιο της αγοράς για τα 10ετή ομόλογα, το οποίο διαμορφώθηκε στο 3,4% το ίδιο έτος, προκύπτει ότι η Ελλάδα απολαμβάνει ένα “πριμ σταθερότητας” της τάξεως του 1,67% και αναδεικνύει τις τεράστιες εξοικονομήσεις στο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους. Η ιδιαίτερα ευνοϊκή σύνθεση της επενδυτικής βάσης της Ελλάδας, που προσιδιάζει στην παρουσία επενδυτών που “αγοράζουν ομόλογα και τα κρατούν” (“buy and hold” investors) με μακροπρόθεσμες προοπτικές, σε συνδυασμό με τα υποστηρικτικά μέτρα πολιτικής της ΕΚΤ, συμβάλλουν στη θωράκιση της ελληνικής αγοράς ομολόγων από τη βραχυπρόθεσμη αβεβαιότητα».

Ωστόσο, όπως τονίζεται στην ανάλυση, ενώ η Ελλάδα επωφελείται από ευνοϊκή σύνθεση επενδυτών και συνθήκες εξυπηρέτησης του χρέους, οι μελλοντικές εκδόσεις χρέους σε επιτόκια της αγοράς και τα αυξανόμενα ευρωπαϊκά κόστη δανεισμού ενδέχεται να δημιουργήσουν πρόσθετη πίεση στη δημοσιονομική θέση της χώρας. Επιπλέον, «στις σημερινές συνθήκες αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας, η προβλεπόμενη αύξηση στην έκδοση ομολόγων από τις κυβερνήσεις της ΕΕ ώστε να χρηματοδοτηθούν όχι μόνο αμυντικές δαπάνες και δαπάνες για υποδομές αλλά και η ενεργειακή μετάβαση, θα οδηγήσουν πιθανότατα σε υψηλότερα κόστη δανεισμού, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα». Γι’ αυτό και το σημείωμα του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή παρατηρεί ότι είναι καθοριστικής σημασίας η προσήλωση στη δημοσιονομική σύνεση, η αξιοποίηση των χρηματοδοτικών μηχανισμών της ΕΕ, η συνέχιση των προσπαθειών μείωσης του χρέους και η επιτάχυνση μεταρρυθμίσεων που ενισχύουν την ανάπτυξη.

Παράλληλα ζητά να υπάρξει μεγάλη προσοχή στις αυξήσεις μισθών υπογραμμίζοντας ότι η πρόσφατη αύξηση κατά 6,4% του κατώτερου, μισθού βρίσκεται στα όρια των αντοχών της οικονομίας.  

Σύμφωνα με όσα αναφέρονται στην έκθεση του ΓΠΚΒ για το δ΄ τρίμηνο του 2023 καθοριστικός παράγοντας για την επίτευξη υψηλού ρυθμού ανάπτυξης, είναι η επιτάχυνση του ρυθμού των επενδύσεων και της διοχέτευσης πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης (ΤΑΑ) –επιχορηγήσεις και δάνεια–ύψους 3,6 δισ. ευρώ που προγραμματίζονται για το 2024. Για αυτό και παρουσιάζονται εναλλακτικά σενάρια που προβλέπουν τα εξής :

· Αν οι πόροι του ΤΑΑ απορροφηθούν από την πραγματική οικονομία κατά το 50%, ο ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης του ΑΕΠ για το 2024 θα διαμορφωθεί στο 2,7%.

· Αν το ποσοστό της απορρόφησης φτάσει στο 75% του συνόλου τους, ο ετήσιος ρυθμός μεγέθυνσης του ΑΕΠ αυξάνεται στο 2,9%, που είναι η πρόβλεψη που περιλαμβάνεται στον Προϋπολογισμό του 2024.

· Με πλήρη διοχέτευση των πόρων του ΤΑΑ στην πραγματική οικονομία ο ετήσιος ρυθμός μεγέθυνσης του ΑΕΠ διαμορφώνεται στο 3,2%

Οι προϋποθέσεις για το πλεόνασμα

Σύμφωνα με την εκτίμηση του Γραφείου, ο στόχος για πρωτογενές πλεόνασμα 2,1% του ΑΕΠ το 2024 είναι εφικτός υπό την προϋπόθεση της αποφυγής έκτακτων δημοσιονομικών παρεμβάσεων και της απαρέγκλιτης τήρησης των στόχων του προϋπολογισμού. Το 2023, το πρωτογενές πλεόνασμα ανήλθε σε 3,62 δισ. ευρώ (1,8% του ΑΕΠ), υπερβαίνοντας σημαντικά την τελευταία εκτίμηση πρωτογενούς πλεονάσματος που αποτυπώνεται στην Εισηγητική του Προϋπολογισμού 2024, ύψους 2,55 δισ. ευρώ. H βελτίωση οφείλεται στα αυξημένα φορολογικά έσοδα από (άμεσους και έμμεσους φόρους) που οφείλονται στην αύξηση της απασχόλησης με ταυτόχρονη αύξηση των μισθών και συντάξεων, στην καλύτερη επίδοση των τουριστικών εσόδων, τα οποία αυξήθηκαν σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2022 κατά 15,7% περίπου, στην εν γένει αύξηση των ηλεκτρονικών συναλλαγών, και τέλος στις πληθωριστικές πιέσεις.

Αυξήσεις μισθών και πληθωρισμός

Το Γραφείο θεωρεί ότι χρειάζεται μεγάλη προσοχή σε όποιες υπέρμετρες αυξήσεις ονομαστικών μισθών. Ειδικότερα οι αυξήσεις θα πρέπει να είναι ανάλογες των δυνατοτήτων της οικονομίας ώστε να μην υπονομεύουν την ανταγωνιστικότητα της.

Όπως τονίζει η πρόσφατη αύξηση του κατώτατου μισθού κατά 6,4% βρίσκεται οριακά μέσα στις δυνατότητες της οικονομίας, αν δεν τις ξεπερνάει. Αυτό θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η οικονομία επιτύχει έναν ισχυρό ρυθμό ανάπτυξης μέσα στο 2024. Διαφορετικά είναι υπαρκτός ο κίνδυνος να εμποδίσει την αποκλιμάκωση του πληθωρισμού.

Η επίδραση του στην απασχόληση θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο θα ενισχύσει την προσφορά εργασίας προς κλάδους με ελλείψεις εργαζομένων, όπως ο τουρισμός. Για τον πληθωρισμό, η επίδρασή του θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η αύξηση του μισθολογικού κόστους που συνεπάγεται μπορεί να απορροφηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις επιχειρήσεις, καθώς και από το εάν η αύξηση αυτή θα συνδυαστεί με αύξηση της παραγωγικότητας εργασίας σε μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα.

Στο πλαίσιο αυτό, οι επιχειρήσεις, και ιδιαίτερα εκείνες που παρουσιάζουν υψηλή κερδοφορία, θα πρέπει, επιδεικνύοντας κοινωνική ευθύνη, να απορροφήσουν στα κέρδη τους την αύξηση του μισθολογικού κόστους που αναμένεται για το 2024 –ώστε να λειτουργήσουν ως φρένο και όχι ως καταλύτης σε περαιτέρω άνοδο τιμών– ενώ και οι όποιες απαιτήσεις για αυξήσεις ονομαστικών μισθών θα πρέπει να είναι λελογισμένες και μέσα στα περιθώρια αντοχής της οικονομίας.

Απώλειες ΑΕΠ συνεπάγονται απώλειες δημοσίων εσόδων

Υψηλότερος πληθωρισμός επίσης θέτει σε κίνδυνο την εμπέδωση πληθωριστικών προσδοκιών σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις και συνιστά ενδεχόμενο ρίσκο απαγκίστρωσης αυτών των προσδοκιών και συνακόλουθα απόκλισης του πληθωρισμού από τον στόχο του 2,0% που έχει θέσει η ΕΚΤ μεσοπρόθεσμα για το σύνολο της Ευρωζώνης.

“Απόκλιση του πληθωρισμού από τον στόχο θα έχει αρνητικές συνέπειες για το σύνολο της οικονομίας όπως αναφέρουμε παραπάνω. Το Γραφείο θεωρεί ότι χρειάζεται μεγάλη προσοχή σε όποιες υπέρμετρες αυξήσεις ονομαστικών μισθών”, αναφέρει το Γραφείο και προσθέτει “οι αυξήσεις θα πρέπει να είναι ανάλογες των δυνατοτήτων της οικονομίας ώστε να μην υπονομεύουν την ανταγωνιστικότητα της. Η πρόσφατη αύξηση του κατώτατου μισθού κατά 6,4% βρίσκεται οριακά μέσα στις δυνατότητες της οικονομίας, αν δεν τις ξεπερνάει”.

Σύμφωνα με τη έκθεση  αυτό θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η οικονομία επιτύχει έναν ισχυρό ρυθμό ανάπτυξης μέσα στο 2024. Διαφορετικά είναι υπαρκτός ο κίνδυνος να εμποδίσει την αποκλιμάκωση του πληθωρισμού.

Η επίδραση του στην απασχόληση θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο θα ενισχύσει την προσφορά εργασίας προς κλάδους με ελλείψεις εργαζομένων, όπως ο τουρισμός. Για τον πληθωρισμό, η επίδρασή του θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η αύξηση του μισθολογικού κόστους που συνεπάγεται μπορεί να απορροφηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις επιχειρήσεις, καθώς και από το εάν η αύξηση αυτή θα συνδυαστεί με αύξηση της παραγωγικότητας εργασίας σε μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα.

Στο πλαίσιο αυτό, οι επιχειρήσεις, και ιδιαίτερα εκείνες που παρουσιάζουν υψηλή κερδοφορία, θα πρέπει, επιδεικνύοντας κοινωνική ευθύνη, να απορροφήσουν στα κέρδη τους την αύξηση του μισθολογικού κόστους που αναμένεται για το 2024 –ώστε να λειτουργήσουν ως φρένο και όχι ως καταλύτης σε περαιτέρω άνοδο τιμών– ενώ και οι όποιες απαιτήσεις για αυξήσεις ονομαστικών μισθών θα πρέπει να είναι λελογισμένες και μέσα στα περιθώρια αντοχής της οικονομίας.

Όπως επισημαίνεται, το Προσχέδιο Προϋπολογισμού 2023 κατατίθεται σε συνθήκες ταχύτερης από το αναμενόμενο οικονομικής μεγέθυνσης για το τρέχον έτος αλλά και έντονης αβεβαιότητας για το επόμενο. Το μακροοικονομικό σενάριο προβλέπει μεγέθυνση 5,3% για το 2022 και 2,1% για το 2023, ενώ ο πληθωρισμός, σύμφωνα με τον εναρμονισμένο δείκτη τιμών καταναλωτή, αναμένεται να διαμορφωθεί σε 8,8% το 2022 και 3% το 2023. Επομένως, η ονομαστική μεγέθυνση του τρέχοντος έτους προβλέπεται στο 14,8% και του επόμενου στο 5,3%.

Τα δημοσιονομικά στοιχεία του Προσχεδίου (πλέον μόνο σε όρους ESA) διαπιστώνουν μια ιδιαίτερα βελτιωμένη εικόνα για το τρέχον έτος, σε σχέση με το προηγούμενο, και προβλέπουν περαιτέρω βελτίωση για το 2023. Το πρωτογενές έλλειμμα του 2022 εκτιμάται σε 3,6 δισ. ευρώ (1,7% ΑΕΠ) και είναι αισθητά βελτιωμένο σε σχέση με το 2021 (9,1 δισ. ευρώ ή 5% ΑΕΠ). Η βελτίωση αυτή εκτιμάται σε 5,5 δισ. ευρώ ή 3,3 μονάδες ΑΕΠ. Για το 2023 ο στόχος είναι πρωτογενές πλεόνασμα 1,6 δισ. ευρώ (0,7% ΑΕΠ) που αντιστοιχεί σε επιπλέον βελτίωση, σε σχέση με το τρέχον έτος, της τάξης των 5,2 δισ. ευρώ (2,4 μονάδες ΑΕΠ).

Πίνακας 1. Βασικά δημοσιονομικά μεγέθη και μεταβολές 2021-23 (εκατ. ευρώ και % ΑΕΠ) 

Ο Πίνακας 2 αποτυπώνει τις βασικές κατηγορίες εσόδων και δαπανών που συνέβαλλαν στη φετινή δημοσιονομική βελτίωση και αναμένεται να συμβάλλουν στην προβλεπόμενη για το επόμενο έτος. Ξεκινώντας από τον κρατικό προϋπολογισμό, οι φόροι (μετά την αφαίρεση των επιστροφών) αυξήθηκαν κατά 5,5 δισ. ευρώ φέτος και προβλέπεται να αυξηθούν κατά 1,5 δισ. ευρώ ακόμη του χρόνου, εξαιτίας της αύξησης του ονομαστικού ΑΕΠ (δηλαδή του συνδυασμού πραγματικής μεγέθυνσης και αυξημένων τιμών). Στην πλευρά των δαπανών, η βασική αιτία της φετινής δημοσιονομικής βελτίωσης ήταν η μείωση των μεταβιβάσεων του κρατικού προϋπολογισμού (εκτός γενικής κυβέρνησης) κατά 3,9 δισ. ευρώ, κυρίως λόγω του τερματισμού των ειδικών μέτρων της πανδημίας. Η αναμενόμενη βελτίωση του 2023 θα προέλθει από τη μείωση των αγορών αγαθών, υπηρεσιών και πάγιων περιουσιακών στοιχείων κατά 2,25 δισ. ευρώ, κυρίως εξαιτίας των αυξημένων φυσικών παραλαβών αμυντικού εξοπλισμού του τρέχοντος έτους που μειώνουν ανάλογα τις παραλαβές του επόμενου.

Πίνακας 2. Βασικές συνιστώσες εσόδων και δαπανών (εκατ. ευρώ)

Εκτός κρατικού προϋπολογισμού, αξίζει να εστιάσουμε στους υποτομείς των Νομικών Προσώπων και των Οργανισμών Κοινωνικής Ασφάλισης (ΟΚΑ). Όσον αφορά τα Νομικά Πρόσωπα, καταγράφεται μεγάλη αύξηση τόσο των εσόδων όσο και των δαπανών για το τρέχον αλλά και για το επόμενο έτος. Συγκεκριμένα, τα έσοδα των Νομικών Προσώπων αυξήθηκαν κατά 7,8 δισ. ευρώ φέτος και θα αυξηθούν κατά 5,3 δισ. ευρώ του χρόνου ενώ οι δαπάνες τους αυξήθηκαν κατά 8,8 δις φέτος και θα αυξηθούν άλλα 4,8 δισ. ευρώ του χρόνου. Οι αυξήσεις αυτές οφείλονται στο Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης (ΤΕΜ) που χρηματοδοτείται από τα δικαιώματα ρύπων και το πλαφόν στη χονδρική τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος και συνεισφέρει στην επιδότηση της λιανικής τιμής του ηλεκτρικού ρεύματος. Σύμφωνα με τον Πίνακα 2.4 του Προσχεδίου, τα έσοδα του ΤΕΜ για το 2022 εκτιμώνται σε 7.464 δις και οι δαπάνες του για το ενεργειακό κόστος σε 9,533 δισ. ευρώ.

Όσον αφορά τους Οργανισμούς Κοινωνικής Ασφάλισης (ΟΚΑ), παρατηρείται μια σημαντική αύξηση των ασφαλιστικών εισφορών του τρέχοντος έτους κατά 1 δις (εξαιτίας αφενός της αύξησης της απασχόλησης και αφετέρου της αύξησης του κατώτατου μισθού) που δεν  αναμένεται να συνεχιστεί του χρόνου στον ίδιο βαθμό. Παράλληλα, καταγράφεται μια σημαντική αύξηση των κοινωνικών παροχών (συμπεριλαμβάνονται και οι συντάξεις) των ΟΚΑ. Συγκεκριμένα, οι κοινωνικές παροχές αυξήθηκαν κατά 1,6 δισ. ευρώ φέτος (τα 708 εκατ. ευρώ προέρχονται από την αύξηση των συντάξεων) και θα αυξηθούν κατά 456 εκατ. του χρόνου με την αύξηση των συντάξεων να φτάνει τα 1,2 δισ. ευρώ (λόγω της αναπροσαρμογής τους). Ο λόγος που η αύξηση των κοινωνικών παροχών υπολείπεται της αύξησης των συντάξεων είναι οι έκτακτες παροχές περίπου 800 εκατ. για την αντιμετώπιση του ενεργειακού κόστους που καταβάλλονται φέτος σε ευάλωτα νοικοκυριά και δεν προβλέπεται να καταβληθούν του χρόνου.

Με αυτά τα δεδομένα μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η επίτευξη του φετινού δημοσιονομικού στόχου είναι σχετικά ασφαλής, υπάρχουν ωστόσο σημαντικές αβεβαιότητες για τον στόχο του επόμενου έτους που προέρχονται τόσο από τις μακροοικονομικές  επιδόσεις της ελληνικής οικονομίας όσο και από τις τιμές των καυσίμων και ιδιαίτερα του φυσικού αερίου. Ειδικότερα, υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα όσον αφορά την προβλεπόμενη άνοδο της ιδιωτικής κατανάλωσης (1,3%), των επενδύσεων (16%) και των εξαγωγών (1,8%). Και οι τρεις συνιστώσες μπορεί να επηρεαστούν αρνητικά από την ενδεχόμενη συρρίκνωση του διαθέσιμου εισοδήματος, την περαιτέρω αύξηση των επιτοκίων δανεισμού και τις πιθανές απώλειες αγοραστικής δύναμης στους εμπορικούς εταίρους, είτε λόγω επιβράδυνσης/ύφεσης είτε λόγω πληθωρισμού. Αν ο ρυθμός μεγέθυνσης είναι χαμηλότερος  του αναμενόμενου, θα υπάρξουν αρνητικές συνέπειες στα δημόσια έσοδα, φορολογικά και ασφαλιστικά.

Πιο σημαντικός, ωστόσο, είναι ο κίνδυνος από υψηλότερες του αναμενόμενου αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων και του ηλεκτρικού ρεύματος που θα εντείνουν τις ανάγκες εισοδηματικών ενισχύσεων σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ανατρέψει τις σχετικές προβλέψεις δαπανών και να επιδεινώσει το δημοσιονομικό αποτέλεσμα. Θα πρέπει, συνεπώς, να υπάρχει ετοιμότητα ώστε, εάν προκύψουν πρόσθετες ανάγκες δαπανών πλέον του 1 δισ. ευρώ του ειδικού αποθεματικού, να ληφθούν αντισταθμιστικά μέτρα που θα διασφαλίζουν τον δημοσιονομικό στόχο. Τέτοια μέτρα μπορούν είτε να είναι γενικά, όπως μια μείωση δαπανών ή αύξηση εσόδων σε άλλες κατηγορίες, είτε ειδικά στην αγορά ενέργειας, όπως μια αύξηση της φορολογίας των κερδοφόρων επιχειρήσεων ή, ισοδύναμα, μια μείωση στο πλαφόν της χονδρικής αγοράς ηλεκτρικού ρεύματος.

Πρέπει να τονιστεί ότι ο υψηλός πληθωρισμός λειτουργεί και ευνοϊκά, τόσο στα δημόσια έσοδα όσο και στη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους. Ωστόσο, η ανοδική πορεία των επιτοκίων θα μπορούσε να αυξήσει σημαντικά το κόστος δανεισμού του Ελληνικού Δημοσίου και να δυσχεράνει την υλοποίηση της συνεχούς εκδοτικής παρουσίας στις διεθνείς αγορές κεφαλαίων. Σε κάθε περίπτωση, οι κίνδυνοι και οι αβεβαιότητες που δημιουργούν οι διεθνείς συνθήκες καθιστούν ιδιαίτερα κρίσιμη τη διατήρηση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας της χώρας μας ώστε να αποφύγει τις χειρότερες συνέπειες της διεθνούς οικονομικής αναταραχής.