Μπορεί πριν από δεκαετίες η αϋπνία να αποτελούσε πρόβλημα μόνο των ηλικιωμένων, ωστόσο με την πάροδο των χρόνων, όλο και αυξάνεται το ποσοστό των νέων που ταλαιπωρείται από διαταραχές ύπνου. Το άγχος, οι μη διαχειρίσιμες απαιτήσεις της καθημερινότητας, οι ατελείωτες υποχρεώσεις και ο περιορισμένος ελεύθερος χρόνος πλάθουν μια «ιδανική» βάση για την ανάπτυξη των διαταραχών ύπνου, οι οποίες έχουν σοβαρό κόστος για την υγεία μας.

Μία νέα έρευνα από το Neurology, επιβεβαίωσε πως η έλλειψη ύπνου μπορεί να βλάψει ανεπανόρθωτα τη λειτουργία του εγκεφάλου μας, με τις συνέπειες να εμφανίζονται σταδιακά όσο μεγαλώνουμε. Ειδικότερα, τα άτομα με χρόνιες αϋπνίες - δηλαδή που αδυνατούν να κοιμηθούν τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα για τρεις μήνες ή περισσότερο - εμφανίζουν ταχύτερη μείωση των λειτουργιών του εγκεφάλου συγκριτικά με αυτή που προβλέπει η ηλικία τους.

Πώς η έλλειψη ύπνου επηρεάζει τον εγκέφαλό σου

Σε μια μακροχρόνια μελέτη που παρακολούθησε περισσότερους από 2.750 ηλικιωμένους χωρίς γνωστικά προβλήματα, οι επιστήμονες διαπίστωσαν κάτι ανησυχητικό: όσοι αντιμετώπιζαν συμπτώματα αϋπνίας εμφάνισαν ταχύτερη επιδείνωση στις γνωστικές λειτουργίες τους, σε σύγκριση με εκείνους που κοιμούνταν καλά. Κατά τη διάρκεια περίπου έξι ετών, οι συμμετέχοντες υποβάλλονταν τακτικά σε δοκιμασίες μνήμης, προσοχής και αντίληψης. Όταν οι ερευνητές σύγκριναν τα αποτελέσματα ανάμεσα στις δύο ομάδες, προέκυψε ότι τα άτομα με αϋπνία είχαν σημαντικά μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης ήπιας νοητικής έκπτωσης ή ακόμη και άνοιας. Αφού έλαβαν υπόψη παράγοντες, όπως το μορφωτικό επίπεδο, την κατανάλωση αλκοόλ και τα συμπτώματα κατάθλιψης, υπολόγισαν ότι ο σχετικός κίνδυνος ήταν αυξημένος κατά 40% για όσους παρουσίαζαν προβλήματα ύπνου.

Για να κατανοηθεί καλύτερα αυτό το ποσοστό: η επιβάρυνση που προκαλεί η αϋπνία στον εγκέφαλο είναι συγκρίσιμη με το να έχει κάποιος δύο σοβαρές καρδιομεταβολικές παθήσεις, όπως υπέρταση και διαβήτη. Όπως το έθεσε ο Δρ. Ντιέγκο Καρβάλιο, νευρολόγος και ειδικός στον ύπνο από τη Mayo Clinic, «είναι σαν να έχει ο εγκέφαλος ηλικία 3,5 χρόνια μεγαλύτερη από τη βιολογική». Ένα ακόμα ενδιαφέρον εύρημα προέκυψε όταν οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν στην αρχή της μελέτης για την ποιότητα του ύπνου τους: όσοι ανέφεραν ότι κοιμούνταν χειρότερα από το συνηθισμένο παρουσίαζαν ήδη, από την πρώτη σάρωση, περισσότερες εγκεφαλικές αλλοιώσεις. Αντίθετα, άτομα που δήλωσαν βελτίωση στα συμπτώματα αϋπνίας είχαν λιγότερα σημάδια εκφυλιστικών αλλαγών.

Ωστόσο, μπορείτε να κάνετε κάποια πράγματα για να αντιστρέψετε την κατάσταση.

Πόσο συχνά ξεχνάτε γιατί μπήκατε σε ένα δωμάτιο ή δυσκολεύεστε να θυμηθείτε μια λέξη που θέλατε να πείτε ή ακόμη μια πληροφορία που μόλις σας έδωσαν; Πολλοί άνθρωποι μετά τα 50 αρχίζουν να παρατηρούν μια αύξηση σε τέτοιες εγκεφαλικές «διακοπές» και μπλακ άουτ.

Ευτυχώς, τα περισσότερα από αυτά τα νεκρά διαστήματα είναι συνηθισμένα και δεν είναι σημάδια προβλήματος μνήμης ή γνωστικής/γνωσιακής λειτουργίας. Παρόλο που η πλειονότητα των ερευνών για την υγεία του εγκεφάλου έχει διεξαχθεί σε μεσήλικες και μεγαλύτερης ηλικίας ανθρώπους, νέες έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και στη μέση ηλικία ο εγκέφαλος μπορεί να ενισχυθεί με τη συμμετοχή σε συγκεκριμένες δραστηριότητες, όταν το άτομο διανύει την τρίτη ή την τέταρτη δεκαετία της ζωής του (20-40), δηλαδή όταν είναι νέος.

Για παράδειγμα, σε νευροψυχολογικές εξετάσεις (που επιτρέπουν την ακριβή μέτρηση και παρακολούθηση των γνωστικών ικανοτήτων και δεξιοτήτων σκέψης, οι περισσότεροι άνθρωποι φαίνεται ότι ξεκινούν να χάνουν το δυναμικό της εγκεφαλικής τους λειτουργίας ήδη μετά τα 20 και σίγουρα μετά τα 30.

Παρόλο που αυτές οι μειώσεις είναι αρχικά ανεπαίσθητες, προστίθενται με κάθε δεκαετία που περνά και συχνά γίνονται πιο αισθητές μετά την ηλικία των 50.

Είναι επίσης ενδιαφέρον το γεγονός ότι το ποσοστό της γήρανσης του εγκεφάλου στη σχετίζεται με το ρυθμό γήρανσης σε άλλα σωματικά συστήματα.

Σε μια καινοτόμο μελέτη που εξέτασε τον ρυθμό της γήρανσης σε νέους ενήλικες ηλικίας 26 έως 38 ετών, αυτοί που γερνούσαν με ταχύτερο ρυθμό σε διάφορα σωματικά όργανα και συστήματα (πνεύμονες, καρδιά, δόντια, νεφρά, ήπαρ και ανοσοποιητικό), επέδειξαν μεγαλύτερη μείωση της γνωσιακής λειτουργίας και γήρανση του εγκεφάλου ακόμα και από την ηλικία των 38.

Ποια είδη δραστηριοτήτων στη νεαρή ενηλικίωση έχουν αποδειχθεί ότι επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου και τη γνωστική λειτουργία στη μέση ηλικία όμως;

Μια σειρά από καινοτόμες μελέτες παρακολούθησαν πάνω από 3.000 ανθρώπους 18 έως 30 ετών για είκοσι πέντε χρόνια, προκειμένου να μάθουν. Να δύο πολύ σημαντικά συμπεράσματα στα οποία αξίζει να δώσετε βάση.

Ο,τι είναι καλό για την καρδιά είναι καλό και για τον εγκέφαλο! Οι νεότεροι ενήλικες με ισχυρότερη καρδιαγγειακή υγεία και υψηλότερα ποσοστά σωματικής δραστηριότητας στη ηλικία των 20 και των 30 είχαν σημαντικά ισχυρότερη γνωστική λειτουργία 25 χρόνια αργότερα από όσους δεν το έκαναν. Η άσκηση είναι ένας πολύ καλός τρόπος για να αυξήσετε την πιθανότητα να γίνει μια δια βίου συνήθεια που θα ενισχύει όχι μόνο την υγεία του εγκεφάλου αλλά και την σωματική υγεία, τη διάθεση, τον ύπνο και την ποιότητα ζωής.

Τα χαμηλότερα επίπεδα τηλοψίας (παρακολούθησης TV) συνδέονται με την ισχυρότερη μελλοντική γνωστική λειτουργία. Οι ενήλικες των 20 και 30 ετών που παρακολουθούσαν τηλεόραση για περισσότερες από τρεις ώρες την ημέρα είχαν σημαντικά χαμηλότερη ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών και ψυχική ευελιξία 25 χρόνια αργότερα, στη μέση ηλικία, από όσους παρακολουθούσαν λιγότερο από τρεις ώρες την ημέρα.

Η μείωση θερμίδων είναι γνωστό ότι βελτιώνει την υγεία και αυξάνει το προσδόκιμο ζωής, ωστόσο το πώς ακριβώς επιτυγχάνει κάτι τέτοιο παρέμενε μέχρι σήμερα μυστήριο – κυρίως σε ό,τι αφορούσε την προστασία του εγκεφάλου. Τώρα ερευνητές του Ινστιτούτου Buck για την Ερευνα στη Γήρανση στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ αποκάλυψαν τον καταλυτικό ρόλο που παίζει ένα γονίδιο το οποίο ονομάζεται OXR1 στην όλη διαδικασία – το γονίδιο αυτό αποτελεί «κλειδί» σε ό,τι αφορά τη μακροζωία καθώς και την υγιή γήρανση του εγκεφάλου.

Γονίδιο σημαντικό για τον εγκέφαλο

«Οταν οι άνθρωποι μειώνουν την ποσότητα τροφής που καταναλώνουν, συνήθως σκέφτονται ότι αυτή η αλλαγή στη διατροφή τους μπορεί να επιδράσει στο γαστρεντερικό σύστημά τους ή στην εναπόθεση λίπους στο σώμα τους, αλλά δεν ασχολούνται συνήθως με το πώς μπορεί να επηρεασει τον εγκέφαλό τους» ανέφερε ο Κένεθ Γουίλσον, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Buck και πρώτος συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Nature Communications». «Οπως αποδεικνύεται τελικά, αυτό το γονίδιο είναι σημαντικό και για τον εγκέφαλο» σημείωσε ο ερευνητής.

Οι στρατηγικές που ενισχύσουν την έκφραση του γονιδίου

Η ερευνητική ομάδα έφερε επίσης στο φως έναν κυτταρικό μηχανισμό που εμπλέκεται στη σύνδεση της μείωσης θερμίδων με την επιβράδυνση της γήρανσης και της εξέλιξης των νευροεκφυλιστικών νόσων. Η νέα μελέτη που διεξήχθη σε δροσόφιλες (μύγες του ξιδιού) και σε ανθρώπινα κύτταρα, ανοίγει τον δρόμο για πιθανούς θεραπευτικούς στόχους ενάντια στη γήρανση και στα νευροεκφυλιστικά νοσήματα που σχετίζονται μαζί της.

«Στρατηγικές όπως η διαλειμματική νηστεία ή η μείωση των θερμίδων μπορούν να αυξήσουν την έκφραση αυτού του γονιδίου και τελικώς την προστατευτική δράση του» σημείωσε ο καθηγητής του Buck Πανκάτζ Καπάχι, εκ των κύριων συγγραφέων της μελέτης και η έτερη κύρια συγγραφέας, καθηγήτρια του Buck Λίζα Ελερμπι συμπλήρωσε ότι «το γονίδιο αυτό προσφέρει στον εγκέφαλο ανθεκτικότητα ενάντια στη γήρανση και στις νευρολογικές διαταραχές».

Το πείραμα στις μύγες

Στο πλαίσιο της μελέτης η ερευνητική ομάδα εξέτασε περί τους 200 τύπους μυγών με διαφορετικά γενετικά υπόβαθρα. Οι μύγες ακολούθησαν δύο διαφορετικά διατροφικά μοτίβα – είτε τη φυσιολογική… μυγίσια διατροφή είτε διατροφή με πολύ λίγες θερμίδες – συγκεκριμένα στο 10% των ημερήσιων θερμίδων που κατανάλωναν κανονικά τα έντομα. Εντοπίστηκαν πέντε γονίδια που εμφάνιζαν παραλλαγές οι οποίες επιδρούσαν σημαντικά στη μακροζωία όταν τα έντομα κατανάλωναν πολύ λίγες θερμίδες. Από αυτά δύο γονίδια είχαν αντίστοιχες ανθρώπινες εκδοχές.

Το γονίδιο-«μουστάρδα»

Οι ερευνητές επέλεξαν τελικά ένα γονίδιο για ενδελεχή εξερεύνηση που ονομάζεται «μουστάρδα» (mustard -mtd) στις δροσόφιλες και ΟΧR1 (Oxidation Resistance 1) στους ανθρώπους και στα ποντίκια. Το γονίδιο αυτό προστατεύει από τις οξειδωτικές βλάβες, ωστόσο ο μηχανισμός δράσης του παρέμενε μέχρι τώρα ασαφής. Η αποσιώπηση πάντως του ΟΧR1 στους ανθρώπους οδηγεί σε σοβαρά νευρολογικά ελαττώματα και σε πρόωρο θάνατο. Στα ποντίκια η αύξηση της έκφρασης του ΟΧR1 έχει φανεί να βελτιώνει την επιβίωση σε μοντέλα που έπασχαν από πλάγια μυοατροφική σκλήρυνση (ALS).

Η επίδραση στο πρωτεϊνικό σύμπλεγμα

Προκειμένου να κατανοήσουν πώς ένα γονίδιο που είναι ενεργό στους νευρώνες επηρεάζει το συνολικό προσδόκιμο ζωής ενός οργανισμού, οι επιστήμονες πραγματοποίησαν ενδελεχή πειράματα. Ανακάλυψαν ότι το ΟΧR1 επηρεάζει ένα σύμπλεγμα πρωτεϊνών (retromer) που είναι απαραίτητο για την ανακύκλωση των κυτταρικών πρωτεϊνών και λιπιδίων. «Το σύμπλεγμα αυτό είναι ένας σημαντικός μηχανισμός στους νευρώνες καθώς προσδιορίζει τη μοίρα όλων των πρωτεϊνών του κυττάρου» σημείωσε ο δρ Γουίλσον. Η δυσλειτουργία αυτού του συμπλέγματος έχει συνδεθεί με νευροεκφυλιστικά νοσήματα και συγκεκριμένα με τη νόσο Αλτσχάιμερ και τη νόσο του Πάρκινσον.

Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι το mtd/OXR1 διατηρεί τη σωστή λειτουργία του retromer και είναι ζωτικής σημασίας για τη νευρωνική λειτουργία, την υγιή γήρανση του εγκεφάλου και την αύξηση του προσδόκιμου ζωής που παρατηρούνται όταν μειώνεται η κατανάλωση θερμίδων.

«Η διατροφή επιδρά σε αυτό το γονίδιο. Οταν κάποιος τρώει λιγότερο ουσιαστικά βελτιώνει τον μηχανισμό πρωτεϊνών που χρησιμοποιούν τα κύτταρά του επειδή τα κύτταρά του ενισχύουν την έκφραση του OXR1» είπε ο Γουίλσον.

Αύξηση του προσδόκιμου ζωής

Η ερευνητική ομάδα είδε επίσης ότι η αύξηση της έκφρασης του mtd στις μύγες τις έκανε να ζήσουν περισσότερο. Το εύρημα αυτό οδήγησε τους επιστήμονες του Buck στην υπόθεση ότι στους ανθρώπους η αύξηση της έκφρασης του OXR1 μπορεί επίσης να οδηγήσει σε μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής. «Επόμενό μας βήμα είναι να εντοπίσουμε τι ακριβώς αυξάνει τα επίπεδα του OXR1 κατά τη γήρανση ώστε να επιβραδύνουμε τη γήρανση του εγκεφάλου» υπογράμμισε η δρ Ελερμπι.

Και ο δρ Γουίλσον κατέληξε λέγοντας ότι «η διατροφή επηρεάζει όλες τις διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα μέσα στον οργανισμό μας. Πιστεύω ότι αυτή η μελέτη ενισχύει την άποψη ότι όλοι πρέπει να ακολουθούμε υγιεινή διατροφή. Γιατί τελικά το τι τρώμε επηρεάζει πολύ περισσότερα από ό,τι πιστεύουμε».

Πολλοί είναι οι επιστήμονες που έχουν προσπαθήσει με έρευνες να καταρρίψουν αυτή τη θέση αλλά όπως, φαίνεται ο μύθος του 10% κρατάει ανυποχώρητη στάση, ως ένας πολύ διαδεδομένος αστικός μύθος.

Ο μύθος του διανοητικού 10% είναι ένας ευρέως διαδεδομένος κοινωνικός μύθος, σύμφωνα με τον οποίο, οι περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν μόνο το 10 τοις εκατό (ή άλλο παρόμοιο μικρό ποσοστό) του ανθρώπινου εγκεφάλου. Έχει λανθασμένα αποδοθεί σε ανθρώπους όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν.

Επίσης, ο μύθος συνοδεύεται και από την εικασία πως ένας άνθρωπος μπορεί να καλλιεργήσει το αχρησιμοποίητο μέρος του εγκεφάλου και να αυξήσει την ευφυΐα του.

Παρόλο που ορισμένοι συντελεστές ευφυίας μπορούν να αυξηθούν μέσω εξάσκησης, η ιδέα του ότι μεγάλα μέρη του εγκεφάλου παραμένουν αχρησιμοποίητα και πως θα μπορούσαν να ενεργοποιηθούν για συνειδητή χρήση, είναι αβάσιμη. Ενώ υπάρχουν ακόμη αρκετά μυστήρια σε σχέση με τη λειτουργία του εγκεφάλου, κάθε μέρος του εγκεφάλου έχει μια γνωστή λειτουργία.

Πώς ξεκίνησε

Δεν είναι σαφές το πότε και πώς ακριβώς δημιουργήθηκε αυτή η θέση αλλά πολλοί ερευνητές καταλήγουν ότι οι ρίζες της μάλλον χρονολογούνται πίσω στο 1936 όταν δημοσιεύτηκε ένα βιβλίο αυτοβοήθειας από τον Αμερικανό συγγραφέα και λέκτορα, Dale Carnegie, το οποίο έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές, με τίτλο: «Πώς να κερδίσετε φίλους και να επηρεάσετε τον κόσμο».

Όπως φαίνεται, ο Carnegie όταν αναφέρθηκε στο 10% του ανθρώπινου εγκεφάλου, επηρέασε όχι μόνο το κοινό, αλλά και τον Αμερικανό ψυχολόγο, William James, ο οποίος το 1907 εμπνέεται και γράφει στο περιοδικό Science: «Είμαστε ζωντανοί μόνο κατά 50% αφού χρησιμοποιούμε μόνο ένα μικρό μέρος των φυσικών και ψυχικών μας πόρων».

Μια ακόμα πιθανή προέλευση του μύθου οφείλεται στις θεωρίες περί εφεδρικών ενεργειών των Ουίλλιαμ Τζέιμς και Μπόρις Σάιντις (William James Sidis, Boris Sidis), ψυχολόγων του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, οι οποίοι εφήρμοσαν αυτές τις θεωρίες στην επιταχυνόμενη καλλιέργεια του παιδιού-ιδιοφυία Ουίλλιαμ Τζέιμς, με αποτέλεσμα ο τελευταίος να έχει δείκτη ευφυίας (IQ) 250-300 κατά την ενηλικίωσή του.

Έτσι, ο Ουίλλιαμ Τζέιμς προώθησε την θεωρία πως ο άνθρωπος χρησιμοποιεί μόνο ένα κλάσμα της συνολικής διανοητικής του ικανότητας, το οποίο είναι πιθανόν ένας βάσιμος ισχυρισμός, ωστόσο απέχει πολύ από τον μύθο του 10%.

Υπάρχει επίσης μια πεποίθηση μεταξύ των επιστημόνων ότι οι νευρώνες αποτελούν περίπου το 10% των κυττάρων του εγκεφάλου. Αυτό μπορεί να συνέβαλε στον μύθο του 10%. Ο μύθος από τότε μέχρι σήμερα, επαναλήφθηκε αρκετές φορές σε άρθρα, ταινίες, εκπομπές μέχρι που κατέληξε να γίνει μια «αβάσιμη αλήθεια».

Η αλήθεια

Σύμφωνα με τον νευρολόγο Barry Gordon στο Scientific American, το μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου μας είναι σχεδόν πάντα ενεργό. Ο μύθος του 10% καταρρίπτεται και από μελέτη που βρίσκεται δημοσιευμένη στο Frontiers in Human Neuroscience. Μια κοινή τεχνική απεικόνισης του εγκεφάλου, που ονομάζεται λειτουργική απεικόνιση μαγνητικού συντονισμού (η γνωστή μαγνητική τομογραφία – fMRI), μπορεί να μετρήσει τη δραστηριότητα στον εγκέφαλο, ενώ ένα άτομο εκτελεί διαφορετικά καθήκοντα.

Χρησιμοποιώντας αυτήν και παρόμοιες μεθόδους, οι ερευνητές κατέληξαν στο ότι το μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου μας είναι ενεργό κατά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, ακόμα και όταν ένα άτομο εκτελεί μια πολύ απλή ενέργεια. Το μεγαλύτερο τμήμα του εγκεφάλου είναι ενεργό, ακόμα και όταν ένα άτομο ξεκουράζεται ή κοιμάται. Το ποσοστό του εγκεφάλου που χρησιμοποιείται ανά πάσα στιγμή, διαφέρει από άτομο σε άτομο. Εξαρτάται επίσης από το τι κάνει ή σκέφτεται εκείνη την στιγμή.

Άρα, την επόμενη φορά που θα σκεφτούμε πόσο ποσοστό του εγκεφάλου μας χρησιμοποιούμε, ας επιχειρήσουμε να ενεργοποιήσουμε περισσότερες λειτουργίες του για να ανακαλύψουμε μόνοι μας την αλήθεια.