Η πρόσφατη μεταβλητότητα στις τιμές αποτυπώνει αυτή την αβεβαιότητα. Στις 17 Απριλίου, μετά από δηλώσεις του υπουργού Εξωτερικών του Ιράν ότι τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν ανοιχτά, η τιμή του Brent υποχώρησε κατά 10%, αγγίζοντας τα 90 δολάρια το βαρέλι. Ωστόσο, η κατάσταση αντιστράφηκε μέσα σε λίγες ώρες, όταν σημειώθηκε επίθεση σε δεξαμενόπλοιο, οδηγώντας σε νέα άνοδο των τιμών. Παρά τις διακυμάνσεις, οι τιμές παραμένουν χαμηλότερες από τα υψηλά του Μαρτίου, γεγονός που δημιουργεί μια ψευδαίσθηση σταθερότητας, τη στιγμή που ο αποκλεισμός ιρανικού πετρελαίου περιορίζει σημαντικά την παγκόσμια προσφορά.

Η πραγματική εικόνα είναι ήδη επιβαρυμένη, καθώς περίπου 550 εκατ. βαρέλια αργού έχουν χαθεί από την αγορά μέσα σε 50 ημέρες σύγκρουσης, αντιστοιχώντας σχεδόν στο 2% της παγκόσμιας παραγωγής. Παράλληλα, κάθε μήνας διακοπής της διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ αφαιρεί περίπου 2% από την ετήσια προσφορά υγροποιημένου φυσικού αερίου, εντείνοντας περαιτέρω τις πιέσεις στο ενεργειακό σύστημα.

Παρά τα ανησυχητικά αυτά δεδομένα, οι δυτικές οικονομίες εμφανίζουν μέχρι στιγμής μια παραπλανητική ανθεκτικότητα. Τα καύσιμα έχουν αυξηθεί μεν, αλλά όχι σε βαθμό που να διαταράσσει άμεσα την καθημερινότητα, ενώ τα αποθέματα παραμένουν κοντά στα προπολεμικά επίπεδα. Ωστόσο, αυτή η εικόνα βασίζεται σε αποθέματα που είχαν ήδη δρομολογηθεί πριν την έναρξη της κρίσης και πλέον έχουν εξαντληθεί. Από τα τέλη Απριλίου, το «μαξιλάρι» αυτό παύει να υπάρχει, σε μια περίοδο μάλιστα αυξημένης ζήτησης λόγω της θερινής περιόδου.

Σύμφωνα με τον δείκτη που καταρτίζει ο Economist, η ζημιά στην αγορά ενέργειας έχει ήδη συντελεστεί, ενώ χωρίς άμεση αποκατάσταση της ροής από τα Στενά, το κόστος ενδέχεται να εκτοξευθεί, προκαλώντας αλυσιδωτές επιπτώσεις σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία. Ακόμη και σε περίπτωση άμεσης αποκλιμάκωσης, ένα μέρος των απωλειών θεωρείται πλέον μη αναστρέψιμο.

Τρεις βασικοί παράγοντες οδηγούν την αγορά σε οριακό σημείο. Πρώτον, τα διαθέσιμα φορτία πετρελαίου μειώνονται ταχύτατα, καθώς τα αποθέματα που βρίσκονταν ήδη εν πλω έχουν σχεδόν εξαντληθεί. Δεύτερον, τα διυλιστήρια περιορίζουν την παραγωγή λόγω έλλειψης πρώτων υλών. Τρίτον, η ζήτηση παραμένει υψηλή, σε μεγάλο βαθμό τεχνητά, λόγω κρατικών παρεμβάσεων, κυρίως στην Ευρώπη.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η κατάσταση στην Ασία, η οποία απορροφούσε το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών του Κόλπου. Τα αποθέματα μειώνονται με ταχύ ρυθμό, με χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα να βρίσκονται κοντά στην εξάντληση των στρατηγικών τους αποθεμάτων. Μέσα σε έναν μήνα, τα αποθέματα αργού στην περιοχή μειώθηκαν κατά 11%, ενώ η παραγωγή των διυλιστηρίων έχει ήδη περιοριστεί σημαντικά, με τον κίνδυνο περαιτέρω επιδείνωσης τους επόμενους μήνες.

Την ίδια στιγμή, η Κίνα, αν και διαθέτει μεγάλα αποθέματα, δεν αυξάνει την προσφορά και έχει περιορίσει τις εξαγωγές, εντείνοντας τις πιέσεις στην παγκόσμια αγορά. Οι τιμές των καυσίμων στην περιοχή έχουν ήδη εκτοξευθεί, αντανακλώντας την ένταση της κρίσης, ενώ κυβερνήσεις και επιχειρήσεις προχωρούν σε μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης και της παραγωγικής δραστηριότητας.

Στην Ευρώπη, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η ζήτηση διατηρείται τεχνητά υψηλή μέσω επιδοτήσεων, όμως αυτό δημιουργεί σημαντικές στρεβλώσεις. Τα διυλιστήρια αγοράζουν ακριβότερο αργό από τις τιμές που αποτυπώνονται στα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης, οδηγώντας σε αρνητικά περιθώρια κέρδους. Το φαινόμενο της έντονης backwardation επιδεινώνει την κατάσταση, καθώς οι επιχειρήσεις αναγκάζονται να λειτουργούν με ζημία, αγοράζοντας σε υψηλές τιμές και πωλώντας φθηνότερα στο μέλλον.

Ο κίνδυνος εξάντλησης των αποθεμάτων καθίσταται πλέον ορατός, με τα ευρωπαϊκά αποθέματα καυσίμων αεροσκαφών να επαρκούν για περίπου 50 ημέρες υπό τις τρέχουσες συνθήκες. Τυχόν καθυστέρηση στην αποκατάσταση της ροής ενέργειας ή περιορισμοί στις εξαγωγές από τις Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιταχύνουν δραματικά την κρίση.

Ακόμη και στο πιο αισιόδοξο σενάριο, όπου τα Στενά του Ορμούζ επαναλειτουργούν άμεσα, η πλήρης εξομάλυνση της αγοράς θα απαιτήσει μήνες. Οι συνολικές απώλειες ενδέχεται να φτάσουν τα 1,5 δισ. βαρέλια, ποσοστό που αντιστοιχεί περίπου στο 5% της ετήσιας παγκόσμιας παραγωγής, με τον κίνδυνο διπλασιασμού σε περίπτωση παράτασης της κρίσης.

Το ιστορικό προηγούμενο του 2020, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, όταν η ζήτηση πετρελαίου κατέρρευσε και το παγκόσμιο ΑΕΠ υποχώρησε σημαντικά, υπογραμμίζει το μέγεθος του κινδύνου. Η βασική διαφορά σήμερα είναι ότι η πιθανή μείωση της ζήτησης δεν θα είναι αποτέλεσμα περιοριστικών μέτρων, αλλά αναγκαστική προσαρμογή σε ένα σοκ προσφοράς.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: το χρονικό παράθυρο για την αποφυγή μιας πλήρους παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης στενεύει επικίνδυνα, με τις αγορές να βρίσκονται ήδη σε τροχιά αυξημένου ρίσκου και τις επόμενες εβδομάδες να θεωρούνται καθοριστικές για την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας.

Τα συμβόλαια του Brent ενισχύθηκαν κατά 4,46 δολάρια ή 4,7%, κλείνοντας στα 99,39 δολάρια το βαρέλι, ενώ το αμερικανικό αργό West Texas Intermediate σημείωσε άνοδο 3,40 δολαρίων ή 3,7%, διαμορφούμενο στα 94,69 δολάρια.

Η σύγκρουση ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν αποτελεί τη μεγαλύτερη διαταραχή στην παγκόσμια προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου που έχει καταγραφεί, καθώς η Τεχεράνη έχει ουσιαστικά ανακόψει τη διέλευση πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ, μέσω των οποίων διακινείται περίπου το 20% των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου. Κάθε ημέρα που η ναυσιπλοΐα παραμένει περιορισμένη εντείνει την πίεση στα αποθέματα, οδηγώντας σε περαιτέρω σύσφιξη της αγοράς.

«Παραμένουμε επιφυλακτικοί ως προς μια άμεση λύση στη σύγκρουση», σημείωσε ο αναλυτής της PVM, Τζον Έβανς. «Κάθε είδηση συνοδεύεται από μια αντίθετη εξέλιξη».

Σύμφωνα με δύο ιρανικές πηγές που μίλησαν στο Reuters, διαπραγματευτές από τις ΗΠΑ και το Ιράν έχουν ήδη χαμηλώσει τον πήχη των προσδοκιών, εγκαταλείποντας το σενάριο μιας συνολικής ειρηνευτικής συμφωνίας και στρεφόμενοι σε μια προσωρινή συμφωνία-πλαίσιο που θα αποτρέψει την επανέναρξη των εχθροπραξιών.

Αντίθετα, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε εκ νέου ότι οι δύο πλευρές βρίσκονται «πολύ κοντά» σε συμφωνία, μια εκτίμηση που επαναλαμβάνει το τελευταίο διάστημα, χωρίς όμως να επηρεάζει ουσιαστικά τις αγορές.

Παράλληλα, περιορισμένη ήταν και η αντίδραση των τιμών στην ανακοίνωση για 10ήμερη εκεχειρία μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου, σε μια παράλληλη σύγκρουση που επηρεάζει την ευρύτερη περιοχή.

Οι διαταραχές στην προσφορά έχουν ήδη αρχίσει να εξαντλούν τα παγκόσμια αποθέματα, με ιδιαίτερα έντονες πιέσεις στα καύσιμα αεροπορίας σε περιοχές της Ασίας και της Αφρικής. Αναλυτές της ING εκτιμούν ότι περίπου 13 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως έχουν επηρεαστεί από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα αποθέματα αργού μειώθηκαν κατά 913.000 βαρέλια την περασμένη εβδομάδα, την ώρα που οι αναλυτές ανέμεναν αύξηση κατά 154.000 βαρέλια. Παράλληλα, υποχώρησαν και τα αποθέματα βενζίνης και διυλισμένων προϊόντων, καθώς η αυξημένη ζήτηση από χώρες που αναζητούν εναλλακτικές προμήθειες ενίσχυσε τις αμερικανικές εξαγωγές.

«Μπορεί να μην πέφτουν βόμβες αυτή τη στιγμή, αλλά η διέλευση πλοίων από τα Στενά δεν έχει βελτιωθεί σε σχέση με πριν από τον αμερικανικό αποκλεισμό», ανέφερε ο αναλυτής της TP ICAP, Σκοτ Σέλτον. «Αυτό εντείνει τη μείωση των αποθεμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο, κάτι που πλέον αποτυπώνεται και στα στοιχεία των ΗΠΑ».

Πιθανή επανέναρξη συνομιλιών

Αμερικανοί και Ιρανοί αξιωματούχοι εξετάζουν το ενδεχόμενο να επιστρέψουν στο Πακιστάν για νέο γύρο συνομιλιών ακόμη και μέσα στο προσεχές Σαββατοκύριακο.

Πηγή με γνώση των θέσεων της Τεχεράνης ανέφερε ότι το Ιράν θα μπορούσε να επιτρέψει τη διέλευση πλοίων από την πλευρά του Ομάν στα Στενά του Ορμούζ, εφόσον υπάρξει συμφωνία που θα αποτρέψει την επανέναρξη της σύγκρουσης μετά τη δίμηνη εκεχειρία που ξεκίνησε στις 8 Απριλίου.

Ωστόσο, μετά την ανακοίνωση του αμερικανικού αποκλεισμού ιρανικών λιμανιών — εξέλιξη που ακολούθησε την κατάρρευση των συνομιλιών το περασμένο Σαββατοκύριακο — οι διαταραχές ενδέχεται να ενταθούν, αν και ορισμένα δεξαμενόπλοια που τελούν υπό αμερικανικές κυρώσεις έχουν καταφέρει να διέλθουν.

Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, ξεκαθάρισε ότι η Ουάσιγκτον δεν σκοπεύει να ανανεώσει τις εξαιρέσεις από τις κυρώσεις για μέρος των ιρανικών και ρωσικών εξαγωγών πετρελαίου.

Ο περιορισμός των ροών μέσω των Στενών του Ορμούζ έχει μειώσει αισθητά την προσφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου, επηρεάζοντας όχι μόνο τις τιμές των καυσίμων αλλά και τη διαθεσιμότητα βασικών πετροχημικών πρώτων υλών. Πρόκειται για υλικά απαραίτητα για την παραγωγή καθημερινών προϊόντων, από ρούχα και υποδήματα μέχρι πλαστικές συσκευασίες.

Οι επιπτώσεις έχουν ήδη αρχίσει να διαχέονται στην καταναλωτική αγορά, με αυξήσεις σε τιμές πλαστικών, καουτσούκ και πολυεστέρα. Η πίεση είναι πιο έντονη στην Ασία, που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές ενέργειας και συγκεντρώνει μεγάλο μέρος της παγκόσμιας μεταποίησης.

Σε αρκετές χώρες καταγράφονται ήδη προβλήματα: από πανικόβλητες αγορές βασικών υλικών και περιορισμούς στη χρήση πλαστικών, μέχρι ελλείψεις που επηρεάζουν τη γεωργία και την υγειονομική περίθαλψη. Παράλληλα, βιομηχανίες προειδοποιούν για πιθανά προβλήματα στην παραγωγή ιατρικών προμηθειών και άλλων κρίσιμων προϊόντων.

Όπως επισημαίνουν παράγοντες της αγοράς, η μετάδοση των επιπτώσεων από την ενέργεια στα πετροχημικά και τελικά στα καταναλωτικά αγαθά είναι ταχεία, επηρεάζοντας ένα ευρύ φάσμα προϊόντων και κλάδων.

Η κατάσταση αυτή εντείνει τις πληθωριστικές πιέσεις διεθνώς και επιβαρύνει την οικονομική δραστηριότητα, καθώς αυξάνεται το κόστος παραγωγής και μετακυλίεται σταδιακά στους καταναλωτές. Την ίδια στιγμή, η άνοδος των τιμών καυσίμων και πρώτων υλών δημιουργεί επιπλέον δυσκολίες στις μεταφορές και στην εφοδιαστική αλυσίδα.

Παρά τις προσπάθειες κυβερνήσεων να περιορίσουν τις επιπτώσεις μέσω στρατηγικών αποθεμάτων, η έλλειψη κρίσιμων παραγώγων, όπως η νάφθα, παραμένει βασικό πρόβλημα, χωρίς εύκολες εναλλακτικές.

Η πίεση στην αγορά έχει οδηγήσει ήδη σε μειώσεις παραγωγής και σε επίκληση «ανωτέρας βίας» από εταιρείες, ενώ ο ανταγωνισμός για την εξασφάλιση πρώτων υλών εντείνεται.

Οι αυξήσεις τιμών είναι ήδη αισθητές, ιδιαίτερα στα πλαστικά, με ορισμένες κατηγορίες να καταγράφουν σημαντικά άλματα. Παράλληλα, επιχειρήσεις εξετάζουν εναλλακτικά υλικά ή περιορισμό της χρήσης πλαστικού, αν και οι λύσεις αυτές απαιτούν χρόνο και αυξάνουν το κόστος.

Οι εξελίξεις στην Ασία θεωρούνται προάγγελος αντίστοιχων πιέσεων και στη Δύση, καθώς η διαταραχή στις αλυσίδες εφοδιασμού αναμένεται να επεκταθεί τους επόμενους μήνες.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο τις τιμές, αλλά και τη φυσική διαθεσιμότητα βασικών υλικών, ενώ η αβεβαιότητα για την εξέλιξη της σύγκρουσης διατηρεί την αγορά σε κατάσταση αναμονής.

Ακόμη και σε περίπτωση αποκλιμάκωσης, εκτιμάται ότι θα χρειαστούν μήνες μέχρι να αποκατασταθεί η ισορροπία στην αγορά, ιδιαίτερα στον κλάδο των πετροχημικών και των πλαστικών.

Σε ένα περιβάλλον όπου οι κυβερνήσεις έχουν πλέον περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο για επιδοτήσεις, η συζήτηση μετατοπίζεται ξανά προς το πώς θα κατανεμηθεί το κόστος της κρίσης. Σε αυτό το πλαίσιο, επανέρχεται στο τραπέζι η ιδέα της φορολόγησης των υπερκερδών, με φόντο την εμπειρία του 2022 αλλά και τις διαφορές της σημερινής συγκυρίας.

Ποιοι ζητούν την παρέμβαση και γιατί τώρα

Υπό το βάρος των αυξανόμενων τιμών ενέργειας και της γεωπολιτικής αβεβαιότητας, συγκεκριμένες ευρωπαϊκές χώρες αναλαμβάνουν πρωτοβουλία. Πέντε υπουργοί Οικονομικών από τη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία και την Αυστρία, με κοινή επιστολή προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ζητούν την επαναφορά ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού φορολόγησης των υπερκερδών στον ενεργειακό τομέα.

Στην επιστολή τους, οι υπουργοί υποστηρίζουν ότι η εμπειρία της προηγούμενης κρίσης έδειξε πως ένα μέρος των κερδών στον ενεργειακό κλάδο δεν προκύπτει από επιχειρηματικές επιλογές, αλλά από τις ίδιες τις συνθήκες της αγοράς σε περιόδους έντασης. Τονίζουν ότι η απότομη άνοδος των τιμών δημιουργεί «απρόσμενα» περιθώρια για ορισμένους παίκτες, τα οποία δεν συνδέονται με αυξημένο κόστος ή επενδύσεις, αλλά με εξωγενείς παράγοντες όπως οι γεωπολιτικές εξελίξεις και οι περιορισμοί στην προσφορά.

Παράλληλα, επισημαίνουν την ανάγκη για έναν πιο συντονισμένο ευρωπαϊκό μηχανισμό, ώστε να αποφευχθούν οι στρεβλώσεις που προκύπτουν όταν τα μέτρα λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο, αλλά και για να διασφαλιστεί ότι τα έσοδα από μια τέτοια φορολόγηση θα μπορούν να αξιοποιηθούν στοχευμένα για τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Στο ίδιο πλαίσιο, ζητούν από την Επιτροπή να εξετάσει νομικά και τεχνικά εργαλεία που θα επιτρέπουν την εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου με ενιαίο τρόπο σε επίπεδο ΕΕ.

Τι εννοούμε πραγματικά όταν μιλάμε για «υπερκέρδη»

Ο όρος «υπερκέρδη» χρησιμοποιείται πολιτικά ως κάτι σχεδόν αυτονόητο, στην πράξη όμως είναι από τους πιο δύσκολους να οριστούν με ακρίβεια. Δεν πρόκειται απλώς για υψηλά κέρδη, αλλά για κέρδη που προκύπτουν χωρίς αντίστοιχη αύξηση κόστους, επενδύσεων ή παραγωγικής αποδοτικότητας, δηλαδή από μια στρέβλωση ή μια συγκυρία της αγοράς.

Στην ενέργεια, αυτές οι συγκυρίες δημιουργούνται όταν ένα εξωγενές σοκ - όπως ένας πόλεμος ή μια διακοπή ροών - εκτινάσσει τις τιμές σε όλη την αλυσίδα. Το κρίσιμο είναι ότι οι τιμές ανεβαίνουν οριζόντια, αλλά τα κόστη δεν ανεβαίνουν το ίδιο για όλους. Έτσι, κάποιοι παίκτες αρχίζουν να αποκομίζουν περιθώρια που δεν αντανακλούν τη δική τους απόδοση, αλλά την αδυναμία της αγοράς να ισορροπήσει.

Ένα απλό παράδειγμα αποτυπώνει τη λογική: μια μονάδα παραγωγής με κόστος 50 ευρώ/MWh πληρώνεται σε μια αγορά όπου η τιμή έχει εκτιναχθεί στα 200 ευρώ/MWh λόγω ακριβού φυσικού αερίου. Το επιπλέον περιθώριο δεν είναι αποτέλεσμα νέας επένδυσης ή καινοτομίας, αλλά της ίδιας της δομής της αγοράς που «μεταφέρει» το κόστος του ακριβότερου παίκτη σε όλους. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και στη διύλιση ή στο εμπόριο, όταν τα περιθώρια διευρύνονται απότομα λόγω ελλείψεων ή ανακατεύθυνσης φορτίων.

Η δυσκολία ξεκινά ακριβώς εδώ: το «υπερκέρδος» είναι εύκολο να αναγνωριστεί πολιτικά, αλλά δύσκολο να απομονωθεί λογιστικά. Το βασικό ερώτημα είναι αν μπορεί να ξαναστηθεί μηχανισμός φορολόγησης χωρίς να “τρυπάει” λογιστικά.

Τι είχε κάνει η Ευρώπη το 2022

Η σημερινή συζήτηση δεν ξεκινά από το μηδέν. Το 2022, στην κορύφωση της ενεργειακής κρίσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε σε ένα έκτακτο πλαίσιο παρεμβάσεων με διπλό άξονα: αφενός επέβαλε πλαφόν στα έσοδα της ηλεκτροπαραγωγής, αφετέρου εισήγαγε μια προσωρινή εισφορά αλληλεγγύης στα υπερκέρδη των εταιρειών πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα.

Το σκεπτικό ήταν σαφές: σε μια περίοδο όπου οι τιμές εκτοξεύονταν λόγω εξωγενών εξελίξεων, ένα μέρος των κερδών θεωρήθηκε ότι δεν αντανακλούσε πραγματική οικονομική δραστηριότητα, αλλά συγκυριακά οφέλη. Έτσι, επιχειρήθηκε να ανακατευθυνθεί προς τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων.

Στην πράξη, ωστόσο, η εφαρμογή του μέτρου αποδείχθηκε ανομοιογενής. Κάθε κράτος-μέλος αξιοποίησε διαφορετικά εργαλεία, με διαφορετικούς συντελεστές και χρονικά περιθώρια, με αποτέλεσμα το πλαίσιο να λειτουργήσει περισσότερο ως ένα σύνολο εθνικών παρεμβάσεων παρά ως ενιαία ευρωπαϊκή πολιτική.

Η ελληνική εμπειρία: Στοχευμένη παρέμβαση με όρια

Στην Ελλάδα, η παρέμβαση επικεντρώθηκε στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, όπου τα υπερκέρδη μπορούσαν να εντοπιστούν με μεγαλύτερη ακρίβεια λόγω της εκτίναξης των τιμών στη χονδρική. Με βάση τον υπολογισμό της Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας, προσδιορίστηκε ένα σημαντικό ύψος υπερκερδών, επί του οποίου επιβλήθηκε πολύ υψηλός συντελεστής έκτακτης φορολόγησης, με τα έσοδα να κατευθύνονται στη χρηματοδότηση των επιδοτήσεων για τους καταναλωτές.

Η προσέγγιση αυτή είχε ένα βασικό πλεονέκτημα: στηρίχθηκε σε μια αγορά όπου η απόκλιση μεταξύ κόστους και τιμών ήταν μετρήσιμη και διαφανής. Την ίδια στιγμή, όμως, ανέδειξε και τα όρια του μοντέλου. Η φορολόγηση δεν επεκτάθηκε με τον ίδιο τρόπο στους υπόλοιπους κρίκους της ενεργειακής αλυσίδας, όπως η διύλιση και η εμπορία καυσίμων, όπου τα κέρδη διαμορφώνονται με πιο σύνθετους όρους και είναι δυσκολότερο να απομονωθεί τι συνιστά «υπερκέρδος».

Γιατί επανέρχεται τώρα το ίδιο εργαλείο

Η επαναφορά της συζήτησης δεν εξηγείται μόνο από την άνοδο των τιμών, αλλά κυρίως από την αλλαγή των δημοσιονομικών συνθηκών. Σε αντίθεση με το 2022, τα κράτη σήμερα έχουν πολύ μικρότερο περιθώριο για γενικευμένες επιδοτήσεις, ενώ η πολιτική πίεση για στήριξη των καταναλωτών παραμένει ισχυρή.

Σε αυτό το περιβάλλον, η φορολόγηση των υπερκερδών εμφανίζεται ξανά ως ένα εργαλείο που επιτρέπει τη χρηματοδότηση παρεμβάσεων χωρίς άμεση επιβάρυνση των προϋπολογισμών. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια λύση που συνδυάζει πολιτική αποδοχή με δημοσιονομική αναγκαιότητα.

Γιατί η σημερινή συγκυρία είναι πιο σύνθετη από το 2022

Το βασικό πρόβλημα είναι ότι το τοπίο έχει αλλάξει. Το 2022, τα υπερκέρδη στην ηλεκτροπαραγωγή ήταν σχετικά εύκολο να εντοπιστούν, καθώς προέκυπταν από τη λειτουργία της αγοράς και τη μεγάλη απόκλιση τιμών. Σήμερα, τα κέρδη στον ενεργειακό τομέα είναι πιο διάχυτα και συχνά συνδέονται με δραστηριότητες όπως η διύλιση, το διεθνές εμπόριο καυσίμων, οι εισαγωγές LNG και οι στρατηγικές αντιστάθμισης κινδύνου.

Αυτό καθιστά πολύ πιο δύσκολο τον σαφή προσδιορισμό του τι αποτελεί «υπερκέρδος» και αυξάνει τον κίνδυνο είτε να επιβληθούν άδικοι φόροι είτε να δημιουργηθούν παράθυρα αποφυγής.

Η νέα πρωτοβουλία επιχειρεί να μετατρέψει ένα έκτακτο εργαλείο σε πιο σταθερό μηχανισμό πολιτικής. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να σχεδιαστεί ένα σύστημα που να αποτυπώνει με ακρίβεια τα απρόσμενα κέρδη χωρίς να υπονομεύει τις επενδύσεις ή να ενθαρρύνει τη μεταφορά δραστηριοτήτων εκτός Ευρώπης.

Οι ανακοινώσεις έγιναν από τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου, τον υπουργό Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος και τον υφυπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Νίκος Τσάφος, οι οποίοι παρουσίασαν το πλαίσιο μέτρων με έμφαση στην ενίσχυση της παραγωγικής βάσης.

Κεντρικός άξονας του σχεδίου αποτελεί η ενεργοποίηση πόρων ύψους 200 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Εκσυγχρονισμού, με τη μορφή επιχορηγήσεων προς επιχειρήσεις. Όπως υπογράμμισε ο κ. Παπασταύρου, η πρωτοβουλία αυτή έρχεται σε μια συγκυρία όπου η διεθνής αστάθεια —ιδίως λόγω των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή— επηρεάζει άμεσα το ενεργειακό κόστος και κατ’ επέκταση τη βιομηχανία.

Από την πλευρά του, ο κ. Θεοδωρικάκος έδωσε έμφαση στο γεγονός ότι η στήριξη της βιομηχανίας αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα, συνδέοντας ευθέως την παραγωγικότητα με τη βιώσιμη ανάπτυξη της οικονομίας. Το πρόγραμμα αφορά επενδυτικά σχέδια που εντάσσονται στο πλαίσιο στρατηγικών επενδύσεων, με βασική προϋπόθεση την επίτευξη τουλάχιστον 10% εξοικονόμησης ενέργειας σε σχέση με την υφιστάμενη κατάσταση.

Η δημόσια πρόσκληση για συμμετοχή αναμένεται εντός Ιουνίου, ενώ στους επιλέξιμους κλάδους περιλαμβάνονται ενεργοβόρες δραστηριότητες όπως η μεταλλουργία (αλουμίνιο, σίδηρος), η χημική βιομηχανία, η φαρμακοβιομηχανία και η χαρτοβιομηχανία. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει τον στοχευμένο χαρακτήρα του προγράμματος προς κλάδους με υψηλή ενεργειακή ένταση.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι παρεμβάσεις που παρουσίασε ο κ. Τσάφος, οι οποίες εστιάζουν σε δύο βασικούς πυλώνες. Ο πρώτος αφορά τον συντελεστή αντιστάθμισης του κόστους εκπομπών CO₂, όπου, μετά από διαπραγμάτευση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εξασφαλίστηκε υψηλότερο επίπεδο στήριξης έως το 2030. Η εξέλιξη αυτή μεταφράζεται σε πρόσθετη ενίσχυση περίπου 75 εκατ. ευρώ ετησίως για τις μεγαλύτερες ενεργοβόρες βιομηχανίες της χώρας.

Ο δεύτερος πυλώνας αφορά τις χρεώσεις υπηρεσιών κοινής ωφέλειας, όπου προβλέπεται σημαντική ελάφρυνση για τις επιχειρήσεις. Συγκεκριμένα, από την 1η Ιουλίου 2026, θα εφαρμοστεί μείωση κατά 50% στις σχετικές χρεώσεις για τη βιομηχανία σε υψηλή και μέση τάση, μέτρο που αναμένεται να ωφελήσει περίπου 23.000 καταναλωτές, με ετήσιο δημοσιονομικό κόστος 26 εκατ. ευρώ.

Συνολικά, το πακέτο μέτρων επιχειρεί να απαντήσει σε μια από τις βασικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ελληνική βιομηχανία, δηλαδή το υψηλό ενεργειακό κόστος, συνδυάζοντας άμεση χρηματοδότηση, διαρθρωτικές παρεμβάσεις και μακροπρόθεσμη σταθερότητα στο κόστος ενέργειας.

Το μήνυμα προς την αγορά είναι σαφές: η ενίσχυση της βιομηχανίας δεν αποτελεί απλώς μέτρο στήριξης, αλλά βασικό πυλώνα για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας σε ένα περιβάλλον αυξημένων διεθνών πιέσεων.

Στο τραπέζι βρίσκονται παρεμβάσεις όπως η ενίσχυση της τηλεργασίας, η προώθηση των δημόσιων συγκοινωνιών και η εξοικονόμηση καυσίμων στις μεταφορές, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αποφυγή πολιτικών που ενισχύουν τη ζήτηση, όπως οι οριζόντιες μειώσεις φόρων στα ορυκτά καύσιμα. Όπως σημείωσε χθες στο άτυπο συμβούλιο υπουργών ο Επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν, «όσο περισσότερο μπορούμε να εξοικονομήσουμε πετρέλαιο —ιδίως ντίζελ και αεροπορικά καύσιμα— τόσο καλύτερα θα είμαστε».

Προειδοποιήσεις για παρατεταμένη κρίση και άνοδο τιμών
Σε ιδιαίτερα δραματικούς τόνους, ο Ευρωπαίος αξιωματούχος προειδοποίησε ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια «πολύ σοβαρή κατάσταση», χωρίς σαφή χρονικό ορίζοντα λήξης. Όπως ανέφερε, ακόμη και σε περίπτωση άμεσης αποκλιμάκωσης, η καταστροφή ενεργειακών υποδομών στη Μέση Ανατολή θα συνεχίσει να επηρεάζει τις αγορές.

Τα στοιχεία που παρουσίασε αποτυπώνουν το μέγεθος της πίεσης: μέσα σε 30 ημέρες, οι τιμές φυσικού αερίου στην ΕΕ αυξήθηκαν κατά περίπου 70% και του πετρελαίου κατά 60%, ενώ το κόστος εισαγωγών ορυκτών καυσίμων αυξήθηκε κατά 14 δισ. ευρώ. Παρότι δεν υπάρχουν άμεσες ελλείψεις, καταγράφονται ήδη πιέσεις σε κρίσιμα προϊόντα ( π.χ ντίζελ, αεροπορικά καύσιμα) με άμεσο αντίκτυπο και στην ηλεκτρική ενέργεια. Ο ίδιος υπογράμμισε την ανάγκη αποφυγής αποσπασματικών εθνικών παρεμβάσεων, τονίζοντας ότι τα μέτρα πρέπει να είναι στοχευμένα και προσωρινά.

Τα μέτρα που εξετάζονται και η ευρωπαϊκή απάντηση
Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι συνομιλίες των Υπουργών δεν κατέληξαν σε συγκεκριμένες αποφάσεις, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναλαμβάνει να παρουσιάσει σύντομα ένα ολοκληρωμένο πακέτο μέτρων σε επίπεδο ΕΕ. Ο Νταν Γιόργκενσεν δεσμεύτηκε ότι η λεγόμενη «εργαλειοθήκη» θα περιλαμβάνει παρεμβάσεις για τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων, καθώς και εργαλεία για τη σταθεροποίηση της αγοράς.

Στο τραπέζι βρίσκονται μέτρα όπως η μείωση φόρων στην ηλεκτρική ενέργεια και η αξιοποίηση συμβολαίων PPAs και CFDs, με στόχο τον περιορισμό της έκθεσης στη μεταβλητότητα των τιμών. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Politico, στις κλειστές διαβουλεύσεις συζητήθηκε επίσης η ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας μέσω αύξησης της παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές και η πυρηνική ενέργεια, καθώς και η προώθηση των βιοκαυσίμων.

Στο ίδιο πλαίσιο, έντονη ήταν και η ανησυχία για την πλήρωση των αποθηκών φυσικού αερίου ενόψει του επόμενου χειμώνα. Ορισμένα κράτη-μέλη, με τη Γερμανία να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, τάχθηκαν υπέρ της άμεσης αναπλήρωσης των αποθεμάτων, προκειμένου να διασφαλιστεί η επάρκεια και να αποφευχθούν νέες ανατιμήσεις. Η προσέγγιση αυτή συνοψίζεται στη λογική ότι η Ευρώπη πρέπει να εισέλθει στον χειμώνα με «γεμάτες αποθήκες», ακόμη και με αυξημένο βραχυπρόθεσμο κόστος.

Οι ελληνικές θέσεις
Από την πλευρά του, ο Έλληνας υπουργός Σταύρος Παπασταύρου σημείωσε ότι σε σχέση με τη προηγούμενη διάσκεψη στα μέσα Μαρτίου διαμορφώνεται ευρωπαϊκή συναίνεση στη βάση τεσσάρων αρχών: ενότητα, συντονισμός με ευελιξία για τα κράτη-μέλη, προσωρινά και στοχευμένα μέτρα και ενίσχυση της ανταλλαγής πληροφοριών. Τόνισε ότι η κρίση βαθαίνει και πως, θα πρέπει να επανεξεταστούν οι κανόνες του ETS, βρίσκοντας κοινό μέτωπο με άλλες οκτώ χώρες χωρίς όμως αυτή η συζήτηση να εκτρέψει τη στρατηγική διαφοροποίησης που ήδη υλοποιείται στις ανανεώσιμες πηγές. Σε αυτό το πλαίσιο, ο έλληνας υπουργός πρότεινε «τα προσωρινά και στοχευμένα μέτρα στήριξης για την ενέργεια να εξαιρεθούν από τον δείκτη καθαρών δαπανών του δημοσιονομικού πλαισίου, ως εφάπαξ παρεμβάσεις».

Όσον αφορά τον τομέα του φυσικού αερίου, δήλωσε ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα κρίσιμο δίλημμα σχετικά με την αποθήκευση: είτε θα κινηθούμε άμεσα, αποδεχόμενοι υψηλότερες τιμές, για να διασφαλίσουμε την επάρκεια για τον επόμενο χειμώνα, είτε θα περιμένουμε ελπίζοντας σε χαμηλότερες τιμές, διακινδυνεύοντας, ωστόσο, νέες αυξήσεις στις τιμές και έναν πιο δύσκολο χειμώνα.

Πιάνει τριψήφια νούμερα η χονδρεμπορική – Πρόβλεψη Εξάρχου για εκτίναξη αερίου στα €85
Την ίδια στιγμή η ένταση της κρίσης αφήνει σαφές αποτύπωμα στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, ακολουθώντας ανοδικούς ρυθμούς καθώς σήμερα η τιμή της χονδρεμπορικής φτάνει τα 154,99 ευρώ ανά μεγαβατώρα, καταγράφοντας αύξηση 15% σε σχέση με χθες. Στο μείγμα παραγωγής, οι ΑΠΕ και το φυσικό αέριο συμμετέχουν σχεδόν ισοδύναμα, με ποσοστό περίπου 41% η καθεμία.

Ανάλογες αυξήσεις ακολουθούν οι ευρωπαϊκές χώρες με την υψηλότερη τιμή να καταγράφει η Ιταλία με 159,86 ευρώ/MWh, ενώ ακολουθούν η Ρουμανία με 156,26 ευρώ/MWh, η Βουλγαρία με 155,36 ευρώ/MWh και η Ουγγαρία με 154,3 ευρώ/MWh.

Πολύ κοντά κινούνται οι αγορές της Αυστρίας (149,85 ευρώ/MWh), της Γερμανίας (144,21 ευρώ/MWh) και της Γαλλίας (134,7 ευρώ/MWh).

Στον αντίποδα, επωφελούμενες από την αυξημένη διείσδυση των ΑΠΕ οι χώρες της Ιβηρικής χερσονήσου εμφανίζουν τις χαμηλότερε τιμές με την Ισπανία στα 5,15 ευρώ/MWh και την Πορτογαλία στα 5,35 ευρώ/MWh.

Η μέση τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας στη χονδρεμπορική αγορά τον Μάρτιο κατέγραψε σημαντική άνοδο, φτάνοντας τα 101,55 ευρώ ανά μεγαβατώρα, από 78,35 ευρώ τον Φεβρουάριο μια αύξηση κοντά στο 30%.

Την ίδια στιγμή, οι πάροχοι ενέργειας αναμένεται να ανακοινώσουν σήμερα τις νέες χρεώσεις για τα «πράσινα» τιμολόγια του Απριλίου, με τις εκτιμήσεις της αγοράς να κάνουν λόγο για ανατιμήσεις που υπολογίζεται να κινηθούν μεταξύ 15% και 20% σε σύγκριση με τον Μάρτιο.

Ωστόσο, θεωρείται βέβαιο ότι μεγάλοι προμηθευτές, όπως η ΔΕΗ, θα απορροφήσουν σημαντικό μέρος αυτών των αυξήσεων, περιορίζοντας τελικά την επιβάρυνση για τους καταναλωτές.

Την έντονη ανησυχία του για την πορεία των τιμών του φυσικού αερίου δεν έκρυψε χθες από το Βουκουρέστι και το συνέδριο του Economist, ο διευθύνων σύμβουλος της Actor και της Αtlantic See Αλέξανδρος Eξάρχου. Ο επικεφαλής των δύο εταιριών προέβλεψε ότι τον επόμενο χειμώνα, οι τιμές του φυσικού αερίου στο Ολλανδικό Χρηματιστήριο Ενέργειας (TTF) θα είναι ιδιαίτερα αυξημένες -στην καλύτερη περίπτωση θα κυμαίνονται σε περίπου €85 ευρώ ανά MWh από περίπου €53 σήμερα- την ώρα που στην Αμερική (Henry Hub) η ισοδύναμη συγκρίσιμη τιμή ανέρχεται σήμερα σε λιγότερο από €8,5 καλώντας τις χώρες του κάθετου διαδρόμου να προχωρήσουν σε μακροχρόνιες συμφωνίες αμερικανικού LNG πριν οι τιμές γίνουν απαγορευτικές για την αγορά.

Γεωπολιτική αβεβαιότητα και ενεργειακές επιπτώσεις
Τα μηνύματα του κ. Εξάρχου αλλά και του συμβουλίου υπουργών που απηχούν τη βαθιά ανησυχία για τη πορεία και τις επιπτώσεις του πολέμου ήρθαν λίγες ώρες πριν τις νέες δηλώσεις από τη Μέση Ανατολή που αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο αποκλιμάκωσης, χωρίς ωστόσο να μεταβάλλουν ουσιαστικά την εικόνα αβεβαιότητας που επηρεάζει τις ενεργειακές αγορές.

Το Ιράν δήλωσε χθες βράδυ ότι διαθέτει «την αναγκαία βούληση να τερματίσει τον πόλεμο», θέτοντας συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Όπως ανέφερε ο πρόεδρος της χώρας, Μασούντ Πεζεσκιάν, βασική προϋπόθεση για την επίτευξη λύσης είναι η διακοπή των επιθέσεων. Σε ανάλογες δηλώσεις προέβει και ο Ντόναλντ Τραμπ, λέγοντας ότι εκτιμά πως «πλησιάζει το τέλος του πολέμου στο Ιράν».

Ωστόσο, ανάλογες δηλώσεις περί αποκλιμάκωσης έχουν διατυπωθεί επανειλημμένα, χωρίς να έχουν οδηγήσει σε ουσιαστικό τέλος των εχθροπραξιών γεγονός που διατηρεί την επιφυλακτικότητα στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και στις αγορές ενέργειας.

Η τρέχουσα κρίση επιβεβαιώνει τη διαρκή ευαλωτότητα της Ευρώπης στις διεθνείς ενεργειακές εξελίξεις και ενισχύει την ανάγκη για ταχύτερη μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας και μεγαλύτερη ενεργειακή αυτονομία.

Επί της αρχής υπέρ ψήφισαν ΝΔ και ΠΑΣΟΚ ενώ «παρών» δήλωσαν ΣΥΡΙΖΑ, Ελληνική Λύση, Νίκη και Πλεύση Ελευθερίας.

Καταψήφισαν ΚΚΕ και Νέα Αριστερά.

Όπως τόνισε ο υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Γ. Κώτσηρας, κατά το κλείσιμο της συζήτησης του σχετικού νομοσχεδίου στην ολομέλεια, τα μέτρα είναι στοχευμένα και κοστολογημένα προκειμένου να υπάρξει ένα σημαντικό “ανάχωμα’ των δύο μηνών, Απριλίου και Μαΐου, σε μία σύνθετη κρίση. Πρόκειται για μία σημαντική γεωπολιτική αναταραχή που επηρεάζει τις οικονομίες των κρατών και σε αυτή ακριβώς τη δύσκολη συγκυρία η χώρα μας είναι διπλωματικά, αμυντικά και οικονομικά πιο ισχυρή από ποτέ, είπε ο κ. Κώτσηρας.

Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι «οφείλουμε παραλλήλως με την προσπάθεια που κάνουμε να στηρίξουμε την κοινωνία, να κρατήσουμε τις κατάλληλες εφεδρείες προκειμένου να αντέξουμε μία οικονομική πίεση που υπάρχει, της οποίας τις συνέπειες και τη χρονική της έκταση δεν γνωρίζουμε».

Υπενθυμίζεται ότι με την Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου θεσπίζονται μέτρα επιδότησης καυσίμων και στήριξης πολιτών, αγροτών και μεταφορών, λόγω της αύξησης του ενεργειακού κόστους από την κλιμάκωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή, και ισοδυναμούν με δημοσιονομική παρέμβαση ύψους 300 εκατ. ευρώ.

Τα μέτρα στήριξης

1. Επιδότηση diesel κίνησης

Η επιδότηση του diesel κίνησης στην αντλία ανέρχεται σε 20 λεπτά ανά λίτρο (με ΦΠΑ) και θα ισχύσει για το δίμηνο Απριλίου – Μαΐου.

2. Fuel Pass – Ενίσχυση πολιτών

Η ενίσχυση μέσω ψηφιακής κάρτας για χρήση σε πρατήρια καυσίμων, Μέσα Μαζικής Μεταφοράς και ταξί αντιστοιχεί σε επιδότηση περίπου 36 λεπτών ανά λίτρο βενζίνης.

Η επιδότηση μέσω fuel pass διαμορφώνεται ως εξής:

-Για τα αυτοκίνητα:

>60 ευρώ για τις νησιωτικές περιοχές

>50 ευρώ για την υπόλοιπη Ελλάδα

-Για τις μοτοσικλέτες:

>35 ευρώ για τις νησιωτικές περιοχές

>30 ευρώ για την υπόλοιπη Ελλάδα

Τα μέτρα θα ισχύσουν για το δίμηνο Απριλίου – Μαΐου.

3. Επιδότηση λιπασμάτων

Προβλέπεται επιδότηση 15% στην αξία των τιμολογίων αγοράς λιπασμάτων, με αναδρομική ισχύ από τις 15 Μαρτίου και διάρκεια έως το τέλος Μαΐου.

4. Θεσπίζεται αποζημίωση προς επιχειρήσεις, φυσικά ή νομικά πρόσωπα, που ασχολούνται με την παραγωγή τυριού στη Λέσβο, για όσο διάστημα θα διαρκέσουν τα μέτρα απαγόρευσης διάθεσης γαλακτοκομικών προϊόντων λόγω κρουσμάτων αφθώδους πυρετού. Το μέτρο αυτό έχει αναδρομική ισχύ από 15 Μαρτίου 2026.

Ο λόγος που οι τιμές δεν έχουν εκτοξευθεί ακόμη περισσότερο είναι ότι οι επενδυτές εκτιμούν πως οι ροές θα αποκατασταθούν σύντομα. Σύμφωνα με τη Société Generale, τα στοιχήματα που «ποντάρουν» σε πτώση τιμών υπερτερούν εκείνων που προβλέπουν άνοδο για παραδόσεις από τον Ιούλιο και μετά. Αν ληφθούν υπόψη οι καθυστερήσεις στις μεταφορές, οι αγορές προεξοφλούν επιστροφή στην κανονικότητα έως τον Μάιο.

Για να αξιολογήσει αυτές τις προσδοκίες, ο Economist υπολόγισε πόσο θα διαρκούσε η εξομάλυνση αν ο πόλεμος σταματούσε σήμερα. Ακόμη και αν το Ιράν υποχωρούσε στο τελεσίγραφο του Ντόναλντ Τραμπ στις 21 Μαρτίου να ανοίξει τα Στενά εντός 48 ωρών —κάτι εξαιρετικά αβέβαιο— οι αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου θα παρέμεναν ελλειμματικές για μήνες, επιβαρύνοντας την παγκόσμια οικονομία.

Για να επανέλθουν οι αγορές ενέργειας σε ισορροπία μετά το άνοιγμα των Στενών, απαιτούνται τρία βασικά βήματα:

–Πρώτον, οι παραγωγοί του Κόλπου πρέπει να επαναφέρουν την παραγωγή στα προπολεμικά επίπεδα

–Δεύτερον, τα πλοία να μεταφέρουν αυτή την παραγωγή στα διυλιστήρια του εξωτερικού

-Και τρίτον, τα διυλιστήρια να τη μετατρέψουν σε καύσιμα. Κάθε στάδιο αυτής της αλυσίδας απαιτεί χρόνο.

Αν και οι χώρες του OPEC είναι εξοικειωμένες με αυξομειώσεις παραγωγής σε σύντομο χρόνο, οι πρόσφατες περικοπές είναι πιο απότομες και βαθιές από κάθε προηγούμενη εμπειρία. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η πλήρης επαναφορά θα απαιτήσει από δύο έως τέσσερις εβδομάδες.

Πέρα από τις επισκευές, απαιτείται και ειδική διαδικασία απομάκρυνσης υγρασίας από τον εξοπλισμό, ώστε να αποφευχθούν ρωγμές κατά την ψύξη στους -160°C. Αν αυτή η διαδικασία γίνει βιαστικά, υπάρχει κίνδυνος σοβαρών ζημιών. Σύμφωνα με ειδικούς, η πλήρης επαναφορά μπορεί να διαρκέσει έως επτά εβδομάδες.

Ακολουθεί η ναυτιλία. Ακόμη και σε περίπτωση εκεχειρίας, οι κυβερνήτες των περίπου 480 πλοίων που έχουν εγκλωβιστεί στον Κόλπο θα περιμένουν ημέρες χωρίς επιθέσεις πριν επιχειρήσουν έξοδο. Θεωρητικά, η εκκένωση της συσσώρευσης θα μπορούσε να ολοκληρωθεί σε δύο εβδομάδες. Ωστόσο, στην πράξη, λίγα πλοία θα είναι πρόθυμα να επιστρέψουν άμεσα, καθώς οι επιθέσεις έχουν πλήξει λιμενικές εγκαταστάσεις και πλοία, ενώ ενδέχεται να υπάρχουν και βυθισμένα εμπόδια.

Ταυτόχρονα, η ασφάλιση πολεμικού κινδύνου έχει σχεδόν εξαφανιστεί ή έχει γίνει υπερβολικά ακριβή, με τα ασφάλιστρα να έχουν εκτιναχθεί έως και στο 10% της αξίας των πλοίων. Ακόμη και όταν αποκατασταθεί η ασφάλιση, η επιφυλακτικότητα θα παραμείνει υψηλή.

Επιπλέον καθυστερήσεις προκαλεί και η γεωγραφική κατανομή του στόλου. Πολλά δεξαμενόπλοια έχουν μετακινηθεί στον Ατλαντικό και θα χρειαστούν έως και 90 ημέρες για να επιστρέψουν στον Κόλπο.

Ακόμη και όταν το πετρέλαιο φτάσει στα διυλιστήρια, τα προβλήματα δεν τελειώνουν. Πολλές μονάδες στην Ασία έχουν περιορίσει ή διακόψει τη λειτουργία τους λόγω έλλειψης πρώτων υλών. Η επανεκκίνηση των εγκαταστάσεων απαιτεί εβδομάδες ή και μήνες, καθώς περιλαμβάνει ελέγχους, αποκατάσταση υποδομών και σταδιακή θέρμανση των μονάδων.

Ακόμη και αν επιτευχθεί άμεσα συμφωνία μεταξύ του Ντόναλντ Τραμπ και του Ιράν, θα χρειαστούν τουλάχιστον τέσσερις μήνες για να επανέλθει μια σχετική ισορροπία στις αγορές. Η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου αναμένεται να υπολείπεται κατά 3% των αρχικών εκτιμήσεων, ενώ κάθε μήνας διακοπής στο Κατάρ στερεί περίπου 7 εκατ. τόνους LNG από την αγορά.

Οι συνέπειες είναι σοβαρές. Τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου, ήδη χαμηλά, θα συνεχίσουν να μειώνονται, αυξάνοντας τον κίνδυνο πανικού και εκρηκτικών αυξήσεων τιμών. Αντίστοιχα, η αγορά LNG ενδέχεται να οδηγηθεί σε έντονους ανταγωνισμούς για φορτία, θέτοντας σε κίνδυνο την επάρκεια ενόψει χειμώνα.

Παρά τις προσδοκίες για γρήγορη αποκλιμάκωση, η πραγματικότητα είναι πιο σκληρή. Ακόμη και αν επιτευχθεί ειρήνη, οι επιπτώσεις του πολέμου στις αγορές ενέργειας θα διαρκέσουν για μήνες, πιθανώς μέχρι και τον επόμενο χειμώνα.

Σε μια περιοχή με ακραίες θερμοκρασίες και ελάχιστη καλλιεργήσιμη γη, η τοπική παραγωγή τροφίμων δεν επαρκεί, σημειώνει το CNN.

Οι περισσότερες χώρες εξαρτώνται σχεδόν ολοκληρωτικά από εισαγωγές. Η Σαουδική Αραβία καλύπτει από το εξωτερικό πάνω από το 80% των αναγκών της, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα περίπου το 90%, ενώ το Κατάρ φτάνει σχεδόν στο απόλυτο, με ποσοστά που αγγίζουν το 98%.

Ακόμη και χώρες με ισχυρούς υδάτινους πόρους, όπως το Ιράκ, βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις θαλάσσιες εισαγωγές που περνούν από το Ορμούζ. Το ίδιο ισχύει και για κρίσιμες υποδομές, όπως τα εργοστάσια αφαλάτωσης, που εξασφαλίζουν πόσιμο νερό.

Η σύγκρουση έχει μετατρέψει την περιοχή σε ζώνη υψηλού κινδύνου. Επιθέσεις σε εμπορικά πλοία και η γενικευμένη αβεβαιότητα έχουν οδηγήσει σε δραματική μείωση της ναυσιπλοΐας. Πλοία αποφεύγουν να εισέλθουν στα Στενά, ενώ δεκάδες φορτία – μεταξύ αυτών και ευπαθή τρόφιμα – παραμένουν εγκλωβισμένα σε αναμονή.

Η εικόνα θυμίζει τις πιο δύσκολες στιγμές της πανδημίας ή την αναστάτωση που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, σχολιάζει το CNN, με τη διαφορά ότι εδώ η διαταραχή είναι πιο άμεση και πιο συγκεντρωμένη σε έναν κρίσιμο κόμβο. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα, οι εφοδιαστικές αλυσίδες βρίσκονται κοντά στο όριο μιας νέας μεγάλης κρίσης, καθώς το κόστος μεταφοράς αυξάνεται και οι χρόνοι παράδοσης γίνονται απρόβλεπτοι.

Η κρίση αποτυπώνεται ήδη στα κόστη. Οι λεγόμενεςς«ρήτρες πολέμου» ενεργοποιούνται στα ναυτιλιακά συμβόλαια, επιτρέποντας στις εταιρείες να αποφεύγουν επικίνδυνες διαδρομές ή να αλλάζουν προορισμούς.

Έτσι, κοντέινερ με τρόφιμα που είχαν προορισμό τα λιμάνια του Κόλπου καταλήγουν σε Ινδία ή Σρι Λάνκα, δημιουργώντας ένα πρωτοφανές επιχειρησιακό αδιέξοδο για τους εισαγωγείς. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο να φτάσει το φορτίο, αλλά και τι θα γίνει όταν φτάσει σε λάθος χώρα. Την ίδια στιγμή, τα μεταφορικά κόστη έχουν εκτοξευθεί. Διαδρομές που κόστιζαν μερικές χιλιάδες ευρώ πλέον κοστίζουν πολλαπλάσια, ενώ προστίθενται επιπλέον επιβαρύνσεις για ασφάλιση και χερσαία μεταφορά. Το αποτέλεσμα είναι αναπόφευκτο: η αύξηση μετακυλίεται στον τελικό καταναλωτή.

Ήδη επιχειρήσεις του κλάδου προειδοποιούν για αυξήσεις τιμών έως και 20% σε βασικά προϊόντα, όπως γαλακτοκομικά και φρέσκα τρόφιμα.

Αναζητώντας λύση

Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, εταιρείες και κυβερνήσεις προσπαθούν να βρουν εναλλακτικές λύσεις. Χερσαίες διαδρομές μέσω Ευρώπης και Τουρκίας, νέοι εμπορικοί διάδρομοι μεταξύ Ομάν και ΗΑΕ και αυξημένη χρήση αερομεταφορών βρίσκονται στο τραπέζι.

Ωστόσο, όλες αυτές οι λύσεις έχουν περιορισμούς. Είναι πιο ακριβές, πιο αργές και δεν μπορούν να καλύψουν τον όγκο που διακινούν τα Στενά του Ορμούζ. Ακόμη και οι αερομεταφορές, που λειτουργούν ως «ανάσα» για ευπαθή προϊόντα, έχουν δεχθεί πλήγμα από επιθέσεις και προσωρινές διακοπές λειτουργίας μεγάλων αεροδρομίων.

Παρά τις καθησυχαστικές δηλώσεις ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος έλλειψης τροφίμων, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Τα αποθέματα επαρκούν για περιορισμένο χρονικό διάστημα και η αβεβαιότητα για τη διάρκεια της κρίσης παραμένει υψηλή.

Οι κυβερνήσεις της περιοχής επιχειρούν να μειώσουν τις πιέσεις, διευκολύνοντας τη διακίνηση εμπορευμάτων και δημιουργώντας νέους διαδρόμους. Όμως όσο η σύγκρουση συνεχίζεται, το κόστος αυξάνεται και οι επιλογές περιορίζονται.

Στρατιωτική προστασία

Στο τραπέζι βρίσκεται και το ενδεχόμενο στρατιωτικής προστασίας των Στενών, με συνοδεία πλοίων από πολεμικά ναυτικά. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτό το σενάριο, η προτεραιότητα αναμένεται να δοθεί στα πετρελαιοφόρα.

Και αυτό είναι που αποκαλύπτει τη βαθύτερη διάσταση της κρίσης, αναφέρει το CNN: το παγκόσμιο σύστημα μπορεί να κινητοποιηθεί γρήγορα για την ενέργεια, αλλά όχι απαραίτητα με την ίδια ταχύτητα για τα τρόφιμα.

Τα Στενά του Ορμούζ μετατρέπονται ξανά σε σημείο καμπής για την παγκόσμια οικονομία. Όμως αυτή τη φορά, το διακύβευμα δεν είναι μόνο οι τιμές του πετρελαίου. Είναι η καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων, η πρόσβαση σε βασικά αγαθά και η ανθεκτικότητα ενός ολόκληρου περιφερειακού συστήματος.
Και αν κάτι δείχνει ήδη αυτή η κρίση, είναι ότι οι επιπτώσεις της θα φτάσουν πολύ πιο μακριά από τα νερά του Κόλπου.

Του Δημήτρη Τζάνα

Με τον πληθωρισμό ήδη να επανέρχεται και την οικονομία να επιβραδύνεται, ενώ ο Γιάννης Στουρνάρας δεν δίστασε να αναφερθεί δημόσια στον κίνδυνο επανόδου του στασιμοπληθωρισμού αν δεν επανέλθει η ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ το ταχύτερο!

Σαν αποτέλεσμα, οι αγορές αναμένουν την ετυμηγορία των Κεντρικών Τραπεζών το επόμενο διήμερο, της Federal και της ΕΚΤ κυρίως, με τα σενάρια περί πιθανολογούμενης μείωσης των επιτοκίων να είναι πιθανό να δώσουν τη θέση σε εκείνα της αύξησής τους ώστε να αντιμετωπιστεί η πληθωριστική αναζωπύρωση. Παράλληλα, οι αγορές προεξοφλούν τις δυσκολίες πολλών Δυτικών χωρών, των ΗΠΑ ανάμεσά τους, να αναχρηματοδοτήσουν τα κολοσσιαία δημόσια χρέη τους με συνέπεια την αύξηση των αποδόσεων των πολυετών ομολόγων (στο 4,2% τα αμερικανικά 10ετη).

Ενόψει των παραπάνω, με το πετρέλαιο πάνω από τα $100/βαρέλι και την Goldman Sachs να εκτιμά ότι εκεί θα παραμείνει επί μακρόν, οι αγορές διατηρούν την ανθεκτικότητά τους και παρακολουθούν τις καθημερινές δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, οι αποφάσεις του οποίου οδήγησαν στο σκηνικό πολεμικών συγκρούσεων που βιώνουμε.

Με την αυξημένη μεταβλητότητα να αποτυπώνει την εναλλαγή συναισθημάτων και την εναλλασσόμενη εκτίμηση για διάρκεια της κρίσης, επιλέγοντας το σενάριο της σύντομης ολοκλήρωσης της πρωτόγνωρα υψηλής αβεβαιότητας κατάστασης! Την ίδια ώρα, πλήττεται και η αμερικανική οικονομία όπως αποτυπώνουν τα στοιχεία της αγοράς εργασίας του Φεβρουαρίου, πριν δηλαδή την επέλαση «Επική Οργής» στην Τεχεράνη, καθώς καταγράφηκε αρνητικός αριθμός νέων θέσεων εργασίας (απώλεια 92 χιλ. θέσεων εργασίας).

Το ελληνικό χρηματιστήριο συγχρονίζεται με τις διεθνείς αγορές και κινείται με αυξημένη μεταβλητότητα, χωρίς ωστόσο να καταγράφονται συνεδριάσεις μαζικών ρευστοποιήσεων καθώς οι ημερήσιες συναλλαγές έχουν υποχωρήσει κάτω από τα €300 εκ.

Αν και η βραχυχρόνια τάση είναι πλέον πτωτική, η μακροπρόθεσμη παραμένει ανοδική καθώς κομβικής σημασίας στηρίξεις του Γενικού Δείκτη δεν έχουν παραβιαστεί, ιδιαίτερα εκείνη της περιοχής των 2050 μονάδων όπου προσδιορίζεται ο ΜΚΟ των 200 ημερών.

Την ίδια ώρα, η Moody’s διατηρεί την επενδυτική βαθμίδα για την ελληνική οικονομία και αποδίδει τα εύσημα για τη δημοσιονομική πρόοδο, ανησυχώντας ωστόσο για τη δυσμενή εξέλιξη του δημογραφικού προβλήματος στην διατήρηση υψηλών ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης.

Την ίδια ώρα, οι γεωπολιτικές εξελίξεις της περιοχής αναγκάζουν την J.P. Morgan να αποσύρει την αισιοδοξία της για τις ελληνικές μετοχές αλλάζοντας τη στάση της σε neutral. Με τις διοικήσεις των ελληνικών τραπεζών και των λοιπών blue chips να καλούνται να τις οδηγήσουν σε συνέχιση της θετικής πορείας των μεγεθών τους εν μέσω ενός περιβάλλοντος αυξημένων κινδύνων και πληθωριστικής απειλής, με την επαναφορά των επιλεκτικών πλαφόν για την αντιμετώπισή της.

Ένα στοίχημα που έχει τις προϋποθέσεις να κερδηθεί αν η κρίση σύντομα τιθασευτεί !

* Ο Δημήτρης Τζάνας είναι Σύμβουλος Διοίκησης Κύκλος ΑΧΕΠΕΥ