Τι σημαίνει αυτό; Ενώ με τους νέους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ η Ελλάδα έχει εξαντλήσει τα περιθώρια να υπερβεί τον προϋπολογισμό της, ζητά να κάνει χρήση της ειδικής εξαίρεσης την οποία προσωρινά -λόγω ενεργειακής κρίσης εξαιτίας του πολέμου στη Μ. Ανατολή- επέτρεψε η Κομισιόν στα κράτη μέλη, να παρακάμψουν τους κανόνες και να δαπανήσουν περισσότερα.

Μπορεί το 1 δισ. ευρώ το οποίο θα δαπανήσει η χώρα, να το δώσει για παροχές; Η απάντηση είναι «όχι». Ούτε παροχές, ούτε επιδόματα για να στηρίξει επιχειρήσεις και νοικοκυριά να καταναλώνουν περισσότερα καύσιμα τώρα που είναι ακριβά. Αντιθέτως επιτρέπεται να διατεθεί μόνο για μέτρα μείωσης της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων στη χώρα. Η Κομισιόν μάλιστα έχει εκδώσει από πριν δύο μήνες και λίστα πού ακριβώς επιτρέπεται να πάνε τα λεφτά.

Πού θα πάνε 1 δισ. ευρώ; Σε μπαταρίες και συστήματα αποθήκευσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, σε αναβαθμίσεις κρατικών κτιρίων (πχ σχολεία) για εξοικονόμηση ενέργειας, ή και σε επιδοτήσεις για νοικοκυριά προκειμένου να εγκαταστήσουν αντλίες θερμότητας που καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια.

Ποιος ο λόγος όμως το Κράτος, ενώ έχει πλεονάσματα, να θέλει να ξοδέψει 1 δισ. για μπαταρίες και εξοικονόμηση ενέργειας, αν δεν μπορούνε να πάνε τα λεφτά για παροχές;

Την απάντηση τη δίνουν οι αναλύσεις διεθνών οργανισμών: για να μην πληρώνει πανάκριβα άλλο πια η χώρα κάθε ενεργειακή κρίση.

Πιο συγκεκριμένα:

· ΕΕ, ΟΟΣΑ, ΔΝΤ συμφωνούν στις εκθέσεις τους ότι η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες με τη μεγαλύτερη εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα (ιδιαίτερα στις μεταφορές) και παραμένει εκτεθειμένη στις διεθνείς ενεργειακές κρίσεις.

· Κομισιόν και ΔΝΤ τονίζουν ότι τα κενά σε αποθήκευση και σε διασύνδεση με την ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας εξακολουθούν να αποτελούν βασικά «βαρίδια» για τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, για την ενεργειακή ασφάλεια και την πράσινη μετάβαση.

· Το ΔΝΤ υπολόγισε ότι επειδή έκαναν επενδύσεις σε ΑΠΕ, οι Ευρωπαίοι καταναλωτές γλίτωσαν ήδη 12% ακριβότερα μέσα στην ενεργειακή κρίση.

Στη βάση αυτή, οι επενδύσεις σε αποθήκευση και δίκτυα μπορούν να περιορίσουν τις διακυμάνσεις των τιμών, ιδίως σε ώρες που μειώνεται η παραγωγή από ΑΠΕ.

Το στοίχημα της αποθήκευσης

Η Ελλάδα υπέβαλε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αίτημα για την επέκταση της υφιστάμενης εθνικής ρήτρας διαφυγής, ώστε να καλύπτει και επενδύσεις που ενισχύουν την ενεργειακή ανθεκτικότητα. Η σχετική ευελιξία (υπέρβαση) αφορά δαπάνες έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και έως 0,6% σωρευτικά για την περίοδο 2026-2028. Αυτό «μεταφράζεται» σε 1-1,1 δισ. επιπλέον δαπάνες μόνο για Ενέργεια για 3 χρόνια, δηλαδή από 300-400 εκατ. ευρώ για το 2026, το 2027 και το 2028.

Ωστόσο οι επενδύσεις θα χρηματοδοτηθούν από εθνικούς πόρους κάθε κράτους. Και ενώ θα επιτραπούν κατ’ εξαίρεσιν προσωρινά από το ανώτατο όριο αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών, θα εξακολουθήσουν να προσμετρώνται στο πρωτογενές αποτέλεσμα και στο δημόσιο χρέος. Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει μικρότερα πλεονάσματα.

Τι «αγοράζει» με αυτό το κόστος η χώρα

Η επένδυση σε μπαταρίες και συστήματα αποθήκευσης έρχεται να καλύψει ένα από τα σημαντικότερα κενά του ενεργειακού συστήματος: τη δυνατότητα να κρατά τη φθηνή πράσινη ενέργεια όταν περισσεύει και να τη διοχετεύει στην αγορά όταν οι τιμές ανεβαίνουν.

Το αν αυτή η δαπάνη και η «ρήτρα διαφυγής» από τους κανόνες, θα φανούν χρήσιμες για την οικονομία, θα κριθεί από το πόσο γρήγορα θα περιορίσει το κόστος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις —και πόσο δημοσιονομικό χώρο θα αφήσει για στοχευμένες παρεμβάσεις στους πιο ευάλωτους.

Ενέργεια που «πετιέται»

Το βασικό πρόβλημα είναι ότι η ανάπτυξη των ΑΠΕ προχώρησε ταχύτερα από την ανάπτυξη των υποδομών που απαιτούνται για την εξισορρόπηση του συστήματος. Η χώρα μπορεί να παράγει μεγάλες ποσότητες ηλιακής και αιολικής ενέργειας, αλλά δεν μπορεί πάντα να τις αξιοποιήσει τη στιγμή που παράγονται ούτε να τις μεταφέρει εκεί όπου υπάρχει ζήτηση.

Τα στοιχεία για τις περικοπές παραγωγής ΑΠΕ αποτυπώνουν το μέγεθος του προβλήματος. Σύμφωνα με στοιχεία του ΑΔΜΗΕ και ανάλυση του Green Tank, οι περικοπές πράσινης παραγωγής αυξήθηκαν από περίπου 228 GWh το 2023 σε περίπου 900 GWh το 2024, ενώ κατά τους πρώτους μήνες του 2025 είχαν ήδη ξεπεράσει τα επίπεδα ολόκληρου του προηγούμενου έτους.

Το 2025 οι περικοπές εκτιμάται ότι έφθασαν περίπου τις 1.867 GWh, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 6,6% της παραγόμενης πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας. Την ίδια στιγμή, η συμμετοχή του φυσικού αερίου στην ηλεκτροπαραγωγή παρέμεινε ιδιαίτερα υψηλή, γεγονός που περιορίζει το όφελος από τη μεγάλη αύξηση των ΑΠΕ.

Η μπαταρία λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στις δύο αυτές στιγμές: αποθηκεύει την ενέργεια όταν υπάρχει υπερπαραγωγή και τη διοχετεύει στο σύστημα όταν αυξάνεται η ζήτηση ή περιορίζεται η παραγωγή από τον ήλιο και τον άνεμο. Με τον τρόπο αυτό μπορεί να μειώσει τις ανάγκες λειτουργίας ακριβών μονάδων φυσικού αερίου και να περιορίσει τις απότομες διακυμάνσεις στις τιμές χονδρικής.

Τι κερδίζει η Ελλάδα

Το πρώτο όφελος αφορά την ενεργειακή ασφάλεια. Όσο η Ελλάδα παραμένει εξαρτημένη από τα ορυκτά καύσιμα, η παραγωγή και ο τομέας των μεταφορών εξακολουθούν να βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά στα πετρελαϊκά προϊόντα. Εξαρτώνται δηλαδή από ξένες πετρελαιοπαραγωγούς χώρες, διεθνείς τιμές, ναύλους, εμπορικούς δρόμους, πολέμους κλπ.

Οι επενδύσεις στόχο έχουν να ωφελήσουν και επιχειρήσεις του κλάδου της ενέργειας, ενώ για τα νοικοκυριά το πιο απτό όφελος θα προέλθει κυρίως από νέα προγράμματα που αναμένεται να σχεδιαστούν για αντλίες θερμότητας, ηλιακούς θερμοσίφωνες, ενεργειακές αναβαθμίσεις και πιο αποδοτικό εξοπλισμό. Δηλαδή, λιγότερη κατανάλωση, μικρότερη εξάρτηση από τις διεθνείς τιμές ενέργειας και πιο ανθεκτικός οικογενειακός προϋπολογισμός.

«Κρυφό» περιθώριο για «ανάσες» σε ευάλωτους

Το άλλο κρίσιμο ερώτημα που τίθεται είναι εάν η ρήτρα δημιουργεί χώρο για άλλες παροχές. Εδώ η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Ο μηχανισμός αποκλείει έναν νέο γύρο οριζόντιων ενισχύσεων, στη φάση αυτή τουλάχιστον. Ωστόσο ανοίγει—εξ αντανακλάσεως— ένα μικρό δημοσιονομικό «παράθυρο» για στοχευμένες παρεμβάσεις για τους πιο ευάλωτους, εφόσον ενταχθούν στη ρήτρα επιλέξιμες εθνικές ενεργειακές δαπάνες και απελευθερωθεί αντίστοιχος χώρος αλλού.

Ήδη πάντως στο Γενικό Λογιστήριο του Κράτους έχει αρχίσει άτυπα μια «απογραφή» ενεργειακών δαπανών που χρηματοδοτούνται αποκλειστικά με εθνικούς πόρους, κυρίως μέσω του εθνικού σκέλους του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων. Το πρόβλημα είναι ότι τα μεγάλα έργα στην Ενέργεια χρηματοδοτούνται ήδη από ευρωπαϊκά κονδύλια και συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα, άρα το καθαρό νέο περιθώριο δεν είναι μεγάλο. Ρεαλιστικά, δύσκολα ίσως θα ξεπεράσει τα 100 εκατ. ευρώ για να μπορέσει να καλύψει άλλους σκοπούς και ανάγκες.

Χωρίς μπαταρίες αποθήκευσης, τις ώρες που τα φωτοβολταϊκά παράγουν μαζικά, μέρος της ενέργειας χάνεται ή οι τιμές υποχωρούν ακόμη και σε μηδενικά επίπεδα. Αντιθέτως το βράδυ, όταν η ηλιακή παραγωγή μηδενίζεται, το σύστημα επιστρέφει στο ακριβότερο φυσικό αέριο.

Το δεύτερο όφελος αφορά στην ανταγωνιστικότητα. Όταν οι τιμές του φυσικού αερίου ή του πετρελαίου αυξάνονται διεθνώς, το κόστος μεταφέρεται γρήγορα στη χονδρική αγορά ηλεκτρισμού και, στη συνέχεια, στις επιχειρήσεις και στα νοικοκυριά. Η αποθήκευση δεν εξαλείφει τις διεθνείς ανατιμήσεις, μπορεί όμως να μειώσει την έκθεση της χώρας σε αυτές, αξιοποιώντας περισσότερη εγχώρια παραγωγή από ΑΠΕ.

Το τρίτο όφελος είναι η καλύτερη αξιοποίηση των ήδη εγκατεστημένων έργων ΑΠΕ. Χωρίς αποθήκευση, κάθε νέα μονάδα φωτοβολταϊκών ή αιολικών αυξάνει τον κίνδυνο να υπάρχει παραγωγή σε ώρες χαμηλής ζήτησης, με αποτέλεσμα περικοπές, μηδενικές τιμές ή ανάγκη περιορισμού της λειτουργίας των μονάδων. Με αποθήκευση, η ίδια παραγωγή μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη εμπορική και συστημική αξία.

Τι σημαίνει για τους λογαριασμούς

Η επένδυση του 1 δισ. ευρώ δεν συνεπάγεται αυτόματα άμεση και οριζόντια μείωση των λογαριασμών ρεύματος. Το όφελος για τους καταναλωτές θα προκύψει σταδιακά, εφόσον οι μπαταρίες μειώσουν το κόστος χονδρικής, περιορίσουν τη χρήση ακριβών θερμικών μονάδων και βελτιώσουν την ευστάθεια του συστήματος.

Για τα νοικοκυριά, πιο άμεση μπορεί να είναι η επίδραση μέσα από νέα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης: αντλίες θερμότητας, ηλιακούς θερμοσίφωνες, μονώσεις, αποδοτικότερο εξοπλισμό και παρεμβάσεις περιορισμού της κατανάλωσης. Η λογική είναι διπλή: μικρότερη κατανάλωση και μικρότερη εξάρτηση από την τιμή της ενέργειας.

Για τις επιχειρήσεις, το ζητούμενο είναι η μείωση του ενεργειακού κόστους παραγωγής και η μεγαλύτερη προβλεψιμότητα. Σε ενεργοβόρους κλάδους, ακόμη και μια περιορισμένη μείωση στη μεταβλητότητα των τιμών μπορεί να επηρεάσει το κόστος λειτουργίας, τις επενδυτικές αποφάσεις και την ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων.

Αυτό σημειώνεται στα συμπεράσματα του δεύτερου μέρους της ανάλυσης του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών της Ελλάδας (ΚΕΠΕ) με τίτλο «οι δυο όψεις της ενεργειακής κρίσης στην Ελλάδα». Η ανάλυση, επικεντρώνεται στις διακλαδικές διασυνδέσεις των διαφόρων κλάδων της ελληνικής οικονομίας με τον κλάδο της ενέργειας, ανάλυση η οποία καταδεικνύει, όπως σημειώνει το ΚΕΠΕ, τον βαθμό στον οποίο κάθε κλάδος της οικονομίας εξαρτάται από τον κλάδο της ενέργειας για την αγορά και πώληση εισροών. Μια διερεύνηση που γίνεται ακόμα πιο επιτακτική μετά τις τελευταίες εξελίξεις στην Ουκρανία.

Επιπλέον σημειώνεται ότι, παρόλο που η ενεργειακή εξάρτηση είναι υψηλή για το σύνολο της οικονομίας, οι βιομηχανικοί κλάδοι είναι σχετικά πιο ευάλωτοι στην αύξηση του ενεργειακού κόστος, ενώ και οι επιπτώσεις στα νοικοκυριά (διαδικασία αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης) δεν είναι καθόλου αμελητέα.

Σύνοψη

Πιο αναλυτικά τα κύρια ευρήματα συνοψίζονται στα εξής:

1. O τομέας της ενέργειας χαρακτηρίζεται από υψηλές προς τα εμπρός διασυνδέσεις με τους υπόλοιπους κλάδους της οικονομίας και όλοι οι κλάδοι της οικονομίας εμφανίζουν υψηλές προς τα πίσω διασυνδέσεις με τον τομέα της ενέργειας.

2. Αντιθέτως, τόσο οι προς τα πίσω διασυνδέσεις του ενεργειακού τομέα με τους υπόλοιπους κλάδους, όσο και οι προς τα μπρος διασυνδέσεις των διαφόρων κλάδων με τον τομέα της ενέργειας, βρέθηκαν αρκετά ασθενείς. Συνεπώς, ο ρόλος του τομέα της ενέργειας στην οικονομία είναι περισσότερο ως πωλητής εισροών στους υπόλοιπους κλάδους παρά ως αγοραστής εισροών.

3. Οι κλάδοι της ελληνικής οικονομίας δεν εμφανίζουν σημαντικές αλληλεξαρτήσεις με τον κλάδο της ενέργειας, αλλά παρατηρείται ισχυρή μονόπλευρη εξάρτηση όλων των κλάδων της οικονομίας από τον κλάδο της ενέργειας για την αγορά εισροών. Το γεγονός αυτό, και σε συνδυασμό με τα ευρήματα του πρώτου μέρους της ανάλυσης, καθιστούν την ελληνική οικονομία περισσότερο εκτεθειμένη στις εξελίξεις των διεθνών ενεργειακών αγορών σε σύγκριση με το πρόσφατο παρελθόν. Συνεπώς, έχει ελάχιστα μέσα να αμυνθεί στις πρόσφατες αυξήσεις των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αέριου με αποτέλεσμα να έχουμε οδηγηθεί σε μια πρωτοφανή για τα σύγχρονα ελληνικά δεδομένα ενεργειακή κρίση.

4. Ο κλάδος που φαίνεται να επηρεάζεται περισσότερο από την παρατεταμένη ενεργειακή κρίση αφορά ένα από τα βασικότερα δημόσια αγαθά, την «Συλλογή, επεξεργασία και παροχή νερού» και, συνεπώς, θα πρέπει να αναμένουμε να του ασκηθούν ισχυρές πιέσεις ως προς το κόστος λειτουργίας του. Το γεγονός ότι ο εν λόγω κλάδος παραμένει υπό δημόσιο έλεγχο καθιστά σχετικά ευκολότερη την άσκηση κρατικών πολιτικών άμβλυνσης των όποιων επιπτώσεων.

5. Τέλος, παρόλο που, όπως ήδη αναφέραμε, η ενεργειακή εξάρτηση είναι υψηλή για το σύνολο της οικονομίας, οι βιομηχανικοί κλάδοι είναι σχετικά πιο ευάλωτοι στην αύξηση του ενεργειακού κόστος, ενώ και οι επιπτώσεις στα νοικοκυριά (διαδικασία αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης) δεν είναι καθόλου αμελητέα.

Όπως αναφέρει, το ΚΕΠΕ «Με την ολοκλήρωση της ανάλυσης των διακλαδικών σχέσεων του ενεργειακού κλάδου της ελληνικής οικονομίας πραγματοποιήσαμε ένα πρώτο βήμα χαρτογράφησης των αιτιών της τρέχουσας ενεργειακής κρίσης και του εντοπισμού των κλάδων που οι επιχειρήσεις τους επιβαρύνονται από την κρίση αυτή, ενώ δεν παραλείψαμε να εξετάσουμε και τις συνέπειες της στα ελληνικά νοικοκυριά. Η χαρτογράφηση αυτή μπορεί να βοηθήσει τους φορείς οικονομικής πολιτικής να κατανοήσουν τις διασυνδέσεις της οικονομίας στο καίριο ζήτημα που αφορά τον κλάδο της ενέργειας, ο οποίος πρέπει να είναι στο επίκεντρο όχι μόνο λόγω της τρέχουσας κρίσης και τον εξελίξεων στην Ουκρανία αλλά και επειδή αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε αναπτυξιακού σχεδιασμού.