Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, η έντονα ανοδική πορεία των τιμών των ενεργειακών προϊόντων είχε σημαντικές επιπτώσεις στην εθνική οικονομία, καθώς επιβάρυνε, τόσο τους οικιακούς καταναλωτές, όσο και τις επιχειρήσεις, τονίζει το ΚΕΠΕ, που κυκλοφόρησε σήμερα την δέκατη Ανάλυση Επικαιρότητας για το 2024 με τίτλο «Διερεύνηση των επιδράσεων της ενεργειακής κρίσης 2021-2022 στην ενεργειακή ένδεια των ελληνικών νοικοκυριών σε επίπεδο περιφερειών».

Όπως αναφέρει το Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών στη σύνοψη και τα συμπεράσματα της έρευνας που διεξήγαγε:

Από την ανάλυση, φαίνεται καθαρά η άνοδος του ποσοστού των νοικοκυριών με οικονομική αδυναμία για ικανοποιητική θέρμανση τον χειμώνα, η οποία το 2022 ανήλθε στο 19,2% για το σύνολο των νοικοκυριών, όταν στα φτωχά νοικοκυριά το ποσοστό αυτό άγγιξε το 39,7%. Εκτός όμως από τη γενικότερη εικόνα της ενεργειακής φτώχειας των ελληνικών νοικοκυριών, κυρίως των φτωχών, σε επίπεδο χώρας, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ανάλυση του φαινομένου σε περιφερειακό επίπεδο.

Στο σύνολο των νοικοκυριών, την ίδια περίοδο, η περιφέρεια που παρουσιάζει το υψηλότερο ποσοστό με οικονομική αδυναμία για ικανοποιητική θέρμανση τον χειμώνα είναι της Δυτικής Ελλάδας (30,3%) και ακολουθούν οι περιφέρειες Πελοποννήσου και Αττικής, ενώ στα φτωχά νοικοκυριά η περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας φτάνει στο 58,9% και ακολουθούν οι περιφέρειες Νοτίου Αιγαίου, Στερεάς Ελλάδας, Δυτικής Μακεδονίας, Αττικής και Κεντρικής Μακεδονίας.

Όσον αφορά τη μεταβολή του ποσοστού στην υπό εξέταση περίοδο, 2018-2022, τη μεγαλύτερη χειροτέρευση στο σύνολο των νοικοκυριών παρουσιάζουν οι περιφέρειες Αττικής και Κεντρικής Μακεδονίας, ενώ στα φτωχά νοικοκυριά οι περιφέρειες Στερεάς Ελλάδας και Νοτίου Αιγαίου. Για την περίοδο 2020-2021, όταν ξεκίνησε η ενεργειακή κρίση τα νοικοκυριά της περιφέρειας Ιονίων Νήσων επλήγησαν σημαντικά στην ικανότητα θέρμανσης τον χειμώνα, όταν ο υπό εξέταση δείκτης αυξήθηκε κατά 14,4 ποσοστιαίες μονάδες. Ωστόσο στα φτωχά νοικοκυριά, οι περιφέρειες στις οποίες η κατάσταση επιδεινώθηκε σημαντικά είναι πολύ περισσότερες. Τη μεγαλύτερη επίπτωση αντιμετώπισαν τα νοικοκυριά της Δυτικής Μακεδονίας (26,9%) με επόμενες τις περιφέρειες Νοτίου και Βορείου Αιγαίου και Ιονίων Νήσων.

Πέρα από το κόστος της ενέργειας και το ύψος του εισοδήματος, τα οποία αποτελούν τους βασικούς παράγοντες που επιδρούν στην ενεργειακή φτώχεια, υπάρχουν και άλλες παράμετροι που συνδέονται, τόσο με τα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά του νοικοκυριού (μέγεθος, πηγή εισοδήματος, φύλο, ηλικία κ.ά.), όσο και με τα χαρακτηριστικά της οικίας (επιφάνεια, έτος κατασκευής, είδος σπιτιού, ενεργειακή θωράκιση, μέσο θέρμανσης κλπ.), αλλά και γεωγραφικές παράμετροι που σχετίζονται με την περιφέρεια (πυκνότητα πληθυσμού, κλιματικές συνθήκες κλπ.).

Ταυτόχρονα, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι σήμερα, τόσο σε εθνικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, βρισκόμαστε σε μια διαδικασία πράσινης μετάβασης προς μία οικονομία χαμηλών ή ακόμα και μηδενικών εκπομπών άνθρακα, γεγονός που δημιουργεί ένα πλαίσιο περιορισμών, αλλά ταυτόχρονα και ευκαιριών στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας. Μέχρι σήμερα, σημαντικό μέρος των προσπαθειών διαχείρισης του φαινομένου εστιάζει σε πολιτικές επιδοματικού χαρακτήρα που, όπως είναι γνωστό, συμβάλλουν κυρίως στη βραχυπρόθεσμη ανακούφιση των ευάλωτων νοικοκυριών και όχι στην εξάλειψη του προβλήματος. Ταυτόχρονα, δαπανώνται δημόσιοι πόροι που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν αποδοτικότερα για την επίτευξη μακροχρόνιων αποτελεσμάτων.

Μάλιστα, το γεγονός ότι η ενεργειακή κρίση του 2021-2022 ξεπεράστηκε και ακολούθησε αποκλιμάκωση και σταθεροποίηση των τιμών της ενέργειας δεν θα πρέπει να αποτελεί παράγοντα εφησυχασμού σε ό,τι αφορά τον κίνδυνο ενεργειακής ένδειας των νοικοκυριών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη, ξαφνική και έντονη άνοδος της εγχώριας χονδρεμπορικής τιμής της ηλεκτρικής ενέργειας, εντός του Νοεμβρίου 2024, ως αποτέλεσμα του συνδυασμού διαφόρων παραγόντων, συνθηκών και γεγονότων που επικράτησαν τόσο στην εγχώρια, όσο και την ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας*.

Συνεπώς η αντιμετώπιση του φαινομένου της ενεργειακής φτώχειας δεν θα πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά σε εφήμερα μέτρα ανακούφισης των ευάλωτων καταναλωτών, αλλά είναι απαραίτητη η στροφή των δημόσιων πολιτικών προς μια ολοκληρωμένη μακροπρόθεσμη στρατηγική, η οποία θα είναι ενταγμένη στο πλαίσιο της πράσινης μετάβασης, με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης και προστασίας των καταναλωτών, και θα βασίζεται τόσο σε κοινωνικές, όσο και σε περιβαλλοντικές και ενεργειακές πολιτικές.

*Μεταξύ άλλων, στην άνοδο της τιμής συνέβαλαν συνθήκες όπως η επιδείνωση των καιρικών συνθηκών που είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση της ζήτησης για ενέργεια, η ταυτόχρονη χαμηλή ηλιοφάνεια και μεγάλη άπνοια που συνέβαλαν στη μείωση της παραγωγής από ΑΠΕ και την ανάγκη αυξημένης χρήσης ορυκτών καυσίμων (φυσικό αέριο και λιγνίτης) με υψηλότερο κόστος παραγωγής, η παρατεταμένη ανομβρία που περιόρισε σημαντικά την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, αλλά και παράγοντες όπως οι ανεπαρκείς διασυνοριακές διασυνδέσεις και οι στρεβλώσεις του ευρωπαϊκού συστήματος κατανομής ενέργειας που οδηγούν σε περιορισμούς της μεταφορικής ικανότητας από την Κεντρική προς την Νοτιοανατολική Ευρώπη, καθώς και έκτακτα γεγονότα, όπως η διακοπή παροχής φυσικού αερίου από τη Ρωσία προς την Αυστρία που συνέβαλε στην απότομη άνοδο της διεθνούς τιμής του αερίου. Ωστόσο, η ανάλυση της επίδρασης των παραπάνω παραγόντων στο κόστος της ενέργειας για τα νοικοκυριά δεν εμπίπτει στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας.

Στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας για την Εξάλειψη της Φτώχειας, το Ελληνικό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της φτώχειας παρουσίασε μια έρευνα με στοιχεία από την πρόσφατη έκθεση της ΕΛΣΤΑΤ καθώς και μέσω έρευνας που διεξήγαγε το ΕΔΚΦ σε συνεργασία με οργανώσεις – μέλη του δικτύου και άλλες κοινωνικές οργανώσεις.

Σύμφωνα, λοιπόν, με την έρευνα, το μεγαλύτερο πρόβλημα της περιόδου δεν είναι άλλο από αυτό της ενεργειακής φτώχειας. Συγκεκριμένα, το 84,6% των ερωτηθέντων (ωφελούμενοι των οργανώσεων) δήλωσε πως αντιμετωπίζουν ενεργειακή φτώχεια.

Κατά τη διάρκεια της παρουσίασης της έρευνας, ο Σπύρο Ψύχας, μέλος του διοικητικού συμβουλίου του ΕΔΚΦ και η υπεύθυνη επικοινωνίας του Δικτύου, Μαντώ Μπαμπούλα, έδωσαν περισσότερη έμφαση στην ενεργειακή φτώχεια, την υγεία και τη στέγη, τρεις θεματικές ενότητες που αναδείχθηκαν ως ζωτικές και με τα περισσότερα και εκτενέστερα ζητήματα.

Παράλληλα όπως τόνισε ο κ. Ψύχας υψηλό ποσοστό καταγράφει η παιδική φτώχεια καθώς σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ το 32% των παιδιών κινδύνεψε από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό.

«Η αξιοπρεπής διαβίωση είναι βασικό και αναφαίρετο δικαίωμα όλων των ανθρώπων, όχι μόνο των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά κι αυτών που φιλοξενούνται», επισήμανε από την πλευρά της η πρόεδρος του Ελληνικού δικτύου για την καταπολέμηση της φτώχειας, Παναγιώτα Αρβανίτη. Ακόμη, η κ. Αρβανίτη προσέθεσε ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας παρατηρήθηκε ότι η χρήση της τεχνολογίας έχει αυξήσει τις ανισότητες.

Στην ανάγκη να αναπτυχθούν ενταξιακές ή συμπεριληπτικές πολιτικές αναφέρθηκε από την πλευρά της η πρόεδρος του Κέντρου υποδοχής και αλληλεγγύης του δήμου Αθηναίων, Μελίνα Δασκαλάκη. «Σε επίπεδο οριζόντιο να αντιμετωπιστούν οι ευαλωτότητες όχι με επιδόματα αλλά με διαφορετικές αλλαγές, με ενταξιακές ή συμπεριληπτικές πολιτικές» επισήμανε και προσέθεσε ότι χρειάζονται μέτρα διαρθρωτικά και όχι επιδοματικά. Επιπλέον τόνισε ότι πρέπει να βρεθούν τρόποι για να αξιοποιηθεί το απόθεμα των κτιρίων που είναι διαθέσιμα. «Παίρνοντας τα κτίρια που είναι διαθέσιμα, αξιοποιώντας την εμπειρία της στέγασης από τα προγράμματα και αξιοποιώντας το ανθρώπινο δυναμικό που έχει μάθει να διαχειρίζεται ζητήματα στέγασης και με χρηματοδότηση που είτε θα προέλθει από εθνικούς πόρους , είτε από ευρωπαϊκούς, είτε από ανεξάρτητους, εμείς σχεδιάζουμε ως δήμος ένα πρόγραμμα στέγης, σημειακές παρεμβάσεις με τη λογική της ενίσχυσης σε ανθρώπους που έχουν ή μπορούν να έχουν εισόδημα, βοηθώντας ευρύτερα τη γειτονιά και την κοινότητα», σημείωσε.

Με τα χρήματα αυτά θα χρηματοδοτούνται δράσεις για την ενίσχυση των πιο ευάλωτων ομάδων, που μπορεί να περιλαμβάνουν επιδοτήσεις για ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων, εγκατάσταση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αλλά και προμήθεια ηλεκτρικών οχημάτων.

Τις εκτιμήσεις αυτές ανέφεραν χθες πηγές προσκείμενες στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενόψει της προετοιμασίας για την εφαρμογή της νέας νομοθεσίας για τον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που παρουσίασε η Κομισιόν τον Ιούλιο του 2021.

Υποχρέωση

Ήδη οι παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας όπως και μια σειρά βιομηχανικοί κλάδοι (διυλιστήρια, μεταλλουργίες, κ.α.) είναι υποχρεωμένοι να διαθέτουν δικαιώματα εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα για το CO2 που εκπέμπουν. Η υποχρέωση αυτή επεκτείνεται από το 2025 στις μεταφορές και τα κτίρια, που σημαίνει ότι η βενζίνη, το ντίζελ κίνησης και θέρμανσης και το φυσικό αέριο θα επιβαρύνονται με το κόστος που αναλογεί στο διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπεται στην ατμόσφαιρα κατά την καύση τους. Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα θα διαθέσει συνολικά 72,2 δισ. ευρώ κατά την περίοδο 2025-2032 για την στήριξη των κοινωνικών ομάδων που πλήττονται περισσότερο από την αύξηση του κόστους της ενέργειας.

Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, η Ελλάδα περιλαμβάνεται στην πεντάδα των χωρών με τις υψηλότερες αναμενόμενες εισροές από το Κοινωνικό Ταμείο για το κλίμα, καθώς τα κονδύλια που πρόκειται να λάβει κατά την περίοδο 2025-2032 είναι τριπλάσια σε σχέση με αυτά που αναλογούν με βάση τις εκπομπές από τα κτίρια και τις μεταφορές.

Στήριξη

Τα κονδύλια θα διατεθούν για την στήριξη των ευάλωτων νοικοκυριών χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, τους χρήστες των μεταφορών και τις πολύ μικρές επιχειρήσεις που επηρεάζονται από τα νέα μέτρα. Περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων στήριξη επενδύσεων για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και των ανακαινίσεων κτιρίων, την καθαρή θέρμανση και ψύξη και την ενσωμάτωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας κατά τρόπο που να μπορεί να μειώσει με βιώσιμο τρόπο τόσο τις εκπομπές CO2 όσο και τους λογαριασμούς ενέργειας για τα ευάλωτα νοικοκυριά και τις πολύ μικρές επιχειρήσεις. Το ταμείο θα χρηματοδοτήσει επίσης την αγορά οχημάτων μηδενικών και χαμηλών εκπομπών ενώ όπου χρειάζεται θα μπορεί να παρέχει και άμεση εισοδηματική στήριξη.

Πάντως χθες ο Γενικός Γραμματέας Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων, Πέτρος Βαρελίδης, στο Συμβούλιο Υπουργών Περιβάλλοντος της Ε.Ε., κατέθεσε τις επιφυλάξεις της ελληνικής πλευράς για τις υποχρεώσεις που θεσπίζονται για τις οδικές μεταφορές και τα κτιίρια, λόγω της έντονης αβεβαιότητας που επικρατεί στη διακύμανση των τιμών στα δικαιώματα εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Όπως ανέφερε, το κόστος για έναν τόνο διοξειδίου του άνθρακα ανήλθε στις 16 Μαρτίου σε 77 ευρώ, ενώ πριν από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είχε φτάσει τα 97 ευρώ. Οι τιμές αυτές απέχουν κατά πολύ από τις αρχικές προβλέψεις της Επιτροπής, σύμφωνα με τις οποίες το κόστος θα έφτανε σταδιακά στα 50 ευρώ/τόνο έως το 2030. Πρόσθεσε ότι η μεταβλητότητα των τιμών προκαλεί αβεβαιότητα σε ό,τι αφορά τις οικονομικές επιπτώσεις για τους πολίτες, κυρίως για τους πιο ευάλωτους, δεδομένου ότι το κόστος για τη θέρμανση και τις μετακινήσεις αποτελεί σημαντικό ποσοστό των εισοδημάτων τους.