Εμβαθύνοντας στις επιδόσεις του τριμήνου:

Σε επίπεδο κλάδων, η πλειοψηφία κινήθηκε ανοδικά (σε αποπληθωρισμένους όρους), με υψηλότερη δυναμική να εντοπίζεται στα τρόφιμα (+18% σε αποπληθωρισμένους όρους) που κάλυψαν τα ⅔ της ανόδου (με το ¼ να προκύπτει από το ελαιόλαδο, που ανέκαμψε από πτώση προηγούμενου έτους). Δυναμικά επίσης κινήθηκαν τα μέταλλα (+8%) και χημικά (+18%) συνεισφέροντας 1,3 και 0,8 ποσοστιαίες μονάδες ανόδου αντίστοιχα.

Η αγορά των ΗΠΑ έχει αναδειχθεί σε μια δυναμική αγορά για τα ελληνικά προϊόντα την τελευταία 6ετία (2019-2024), απορροφώντας το 5,3% των ελληνικών εξαγωγών το 2024 (από 4,5% το 2019) και συνεισφέροντας το 7% της ανόδου 6ετίας. Παρά την άνω δυναμική, το συνολικό μερίδιο των ΗΠΑ στις ελληνικές εξαγωγές παραμένει σχετικά χαμηλό συγκριτικά με το ευρωπαϊκό (καθώς οι ΗΠΑ απορροφούν 20% των ευρωπαϊκών εξαγωγών) – με αποτέλεσμα το ενδιαφέρον των αναλυτών να στρέφεται κυρίως στις υψηλότερες έμμεσες επιδράσεις των δασμών, μέσω του οικονομικού πλήγματος σε βασικούς μας εταίρους.

Ωστόσο, ακολουθώντας μια αναλυτικότερη προσέγγιση, η Εθνική Τράπεζα αναδεικνύει 23 επιμέρους προϊόντα ευάλωτα στις άμεσες επιπτώσεις των δασμών, αφού διατηρούν την τελευταία 6ετία στις ΗΠΑ: (i) σταθερή εξαγωγική παρουσία, (ii) σωρευτικές εξαγωγές άνω των €10 εκατ., και (iii) υψηλή εξάρτηση (άνω του 10% στο σύνολο των εξαγωγών τους). Τα άνω προϊόντα αφορούν κυρίως τους κλάδους τροφίμων, υλικών κατασκευών και ηλεκτρολογικού εξοπλισμού. Ειδικότερα:

Στον κλάδο τροφίμων που έχει και τις υψηλότερες εξαγωγές στις ΗΠΑ (€3,2 δισ. σωρευτικά την περίοδο 2019-2024, καλύπτοντας 7% των εξαγωγών τροφίμων) εντοπίζονται 9 ευάλωτα προϊόντα βάσει των άνω κριτηρίων. Τα κυριότερα είναι οι ελιές και το ελαιόλαδο, με σωρευτικές εξαγωγές από €1 δισ. το καθένα στην 6ετία προς τις ΗΠΑ (και έκθεση της τάξης του 20-30%), λαμβάνοντας υπόψη και τις ροές ελαιόλαδου προς τις ΗΠΑ μέσω Ιταλίας-Ισπανίας (απορροφούν 70% των εξαγωγών μας). Λοιπά τρόφιμα με υψηλή έκθεση στις ΗΠΑ είναι το κρασί (17%) και φρούτα όπως ροδάκινα (επεξεργασμένα) ακτινίδια και σύκα (10%).

Σε λοιπούς κλάδους ξεχωρίζουν προϊόντα όπως το τσιμέντο (έκθεση στις ΗΠΑ για το ½ των εξαγωγών), τα μάρμαρα (έκθεση 18%), ηλεκτρολογικός εξοπλισμός όπως αντιστάσεις και σύνδεσμοι κυκλωμάτων (80% και 30% αντίστοιχα) καθώς και λοιπά καταναλωτικά προϊόντα (π.χ. κοσμήματα, γούνες) με έκθεση εύρους 10-25%.

Δεδομένων των απωλειών αυτών, υψηλή σημασία αποκτά η επίδραση της ύφεσης στους λειτουργικούς δείκτες των επιχειρήσεων, καθώς από το επίπεδο υγείας τους θα εξαρτηθεί η δυναμικότητα και η διατηρησιμότητα της επικείμενης ανάκαμψης.

Η νέα μελέτη που συνέταξε η Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης της Εθνικής Τράπεζας εστιάζει στον εντοπισμό των μεταβολών που έχουν επέλθει στην ελληνική επιχειρηματικότητα κατά την τελευταία οκταετία. Βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης είναι ότι οι επιχειρήσεις βγαίνουν διαρθρωτικά ενδυναμωμένες από την κρίση, και συνεπώς η σταδιακή επαναφορά της εγχώριας ζήτησης σε φυσιολογικά επίπεδα εκτιμάται ότι θα τους παρέχει τη βάση για να ανταγωνιστούν αποτελεσματικά τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και να κερδίσουν μερίδια στις διεθνείς αγορές προϊόντων και κεφαλαίων, αναφέρει το newmoney.

Η κρίση δημιούργησε συσταλτική πίεση στον ελληνικό επιχειρηματικό τομέα μέσω δύο καναλιών: (i) του κλεισίματος ενός σημαντικού αριθμού επιχειρήσεων, καθώς και (ii) της μειωμένης δραστηριότητας των επιχειρήσεων που επιβίωσαν. Εξαίρεση αποτελούν οι κλάδοι των ξενοδοχείων και της βιομηχανίας πετρελαίου (οι οποίοι αύξησαν τις πωλήσεις τους πάνω από 20% την περίοδο 2008-2016), ενώ δευτερευόντως σχετική αντοχή επέδειξαν η βιομηχανία τροφίμων και οι μεταφορές.
Σε αυτό το πλαίσιο, παρατηρήθηκε σημαντική μετατόπιση μεριδίου δημιουργίας λειτουργικών κερδών (της τάξης του ¼) από τομείς εγχώριας ζήτησης (όπως λιανικό εμπόριο, ΜΜΕ, κατασκευές, εστίαση) σε εξωστρεφείς τομείς (όπως βιομηχανίες πετρελαίου, τροφίμων και πλαστικών, ξενοδοχεία και μεταφορές).

Μία πρώτη ματιά στην πορεία των βασικών χρηματοοικονομικών δεικτών του ελληνικού επιχειρηματικού τομέα οδηγεί σε ανησυχητικά συμπεράσματα. Η λειτουργική απόδοση κεφαλαίων (ROA) έχει αποκτήσει απόκλιση 3 ποσοστιαίων μονάδων από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (από περίπου 0,5 ποσοστιαίας μονάδας το 2006) υπό την πίεση (i) της επιδείνωσης του λειτουργικού περιθωρίου κέρδους και (ii) της σχετικά σταθερής υστέρησης σε όρους ταχύτητας κυκλοφορίας ενεργητικού (δηλαδή, της δυνατότητας των απασχόλουμενων κεφαλαίων να παράγουν πωλήσεις).

Ωστόσο, η εικόνα αυτή αποκρύπτει τη βελτιωμένη αποτελεσματικότητα που έχουν επιτύχει οι ελληνικές επιχειρήσεις κατά τη διάρκεια της κρίσης, η οποία είναι κυρίως εστιασμένη σε δύο σημεία:

Το μεικτό περιθώριο κέρδους έχει αυξηθεί στο 28% το 2016 από 24% το 2006. Η βελτίωση αυτή δεν έχει γίνει ακόμα εμφανής σε όρους λειτουργικής κερδοφορίας λόγω του υψηλού επιπέδου του σταθερού κόστους (π.χ. ενοίκια) στις ακόμα συμπιεσμένες - από τη χαμηλή εγχώρια ζήτηση - πωλήσεις.
Το ποσοστό του κύκλου εργασιών που πωλείται με πίστωση (όπως μετριέται από το λόγο των απαιτήσεων προς τις πωλήσεις) έχει βελτιωθεί στο 22% το 2016 από 30% το 2006. Η βελτίωση αυτή δεν έχει γίνει ακόμα εμφανής σε όρους ταχύτητας κυκλοφορίας ενεργητικού λόγω του χαμηλού βαθμού χρήσης των παγίων κεφαλαίων (πάλι ως αποτέλεσμα του εξαιρετικά χαμηλού επιπέδου εγχώριας ζήτησης).

Τα «κρυφά» αυτά δυνατά σημεία του ελληνικού επιχειρηματικού τομέα θα αναδειχθούν έντονα κατά την περίοδο ανάκαμψης.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις μας, μία αύξηση της εσωτερικής ζήτησης κατά 10% (που είναι συμβατή με τις εκτιμήσεις μας για την ανάπτυξη του ΑΕΠ κατά την επόμενη τριετία, και αντιστοιχεί μόλις στο 1/5 των απωλειών της κρίσης) είναι αρκετή για να επαναφέρει την απόδοση των κεφαλαίων (ROA) του ελληνικού επιχιερηματικού τομέα κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ακόμα πιο σημαντική είναι η διαπίστωση ότι η εσωτερική αυτή ανάκαμψη θα οδηγήσει πολλούς κλάδους σε επίπεδο ανταγωνιστικότητας ανώτερο του μέσου ευρωπαϊκού. Συγκεκριμένα, σε ενδεχόμενη ανάκαμψη της εσωτερικής ζήτησης κατά 10%, σχεδόν το ½ του ελληνικού επιχειρηματικού τομέα θα έχει υψηλότερη απόδοση κεφαλαίων έναντι των ανταγωνιστικών ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, καθώς:

Οι κλάδοι πετρελαίου, πλαστικών και μεταφορών ήδη βρίσκονται ψηλότερα σε όρους απόδοσης.
Οι κλάδοι ξενοδοχείων, τροφίμων, ποτών, μη σιδηρούχων μετάλλων και ορυκτών με την ώθηση της εσωτερικής ζήτησης θα ξεπεράσουν σε απόδοση τους ευρωπαϊους ανταγωνιστές τους.

Σημειώνεται ότι η ανάκαμψη της εσωτερικής ζήτησης θα βοηθήσει πρωτίστως και θα αναδείξει τις μεσαίες επιχειρήσεις (με το 70% αυτών να κρίνεται ως διαρθρωτικά ενδυναμωμένο).

Σύμφωνα με τους αναλυτές της Εθνικής το ΑΕΠ αναμένεται να αυξηθεί στο δ' τρίμηνο 2,6% σε ετήσια βάση έπειτα από την αύξηση του 1,3% στο γ' τρίμηνο. Όπως σημειώνουν «η περαιτέρω βελτίωση του οικονομικού κλίματος και η σταδιακή ανάκαμψη της καταναλωτικής εμπιστοσύνης αναμένεται, μαζί με την επιτάχυνση της δημόσιας επενδυτικής δραστηριότητας, να δώσουν σημαντική ώθηση στο ρυθμό ανάπτυξης τα επόμενα τρίμηνα».

Όπως σημειώνουν μάλιστα η οικονομική δυναμική στο δ' τρίμηνο «εκτιμάται ότι προσδίδει αναπτυξιακή ώθηση τουλάχιστον 0,5%, ετησίως, στο μέσο ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ για το 2018 (positive carry) μετά από μία δεκαετία αρνητικών επιδράσεων».
Επιπρόσθετα οι αναλυτές της τράπεζας υπογραμμίζουν πως «η διαφαινόμενη έγκαιρη ολοκλήρωση της 3ης αξιολόγησης – η ταχύτερη που έχει επιτευχθεί κατά την εφαρμογή του 3ου προγράμματος – αναμένεται να δράσει υποστηρικτικά στην αναπτυξιακή προσπάθεια, όπως καταδεικνύει και η εμπειρία από τα προηγούμενα χρόνια, όπου οι περιπτώσεις έγκαιρης ολοκλήρωσης αξιολογήσεων συνοδεύονταν από βελτίωση της εμπιστοσύνης και συγκράτηση της υφεσιακής δυναμικής».

Ανάλυση των στοιχείων γ' τριμήνου

Η Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης της τράπεζας επιχειρεί μία εις βάθος εξέταση των στοιχείων του γ' τριμήνου σχολιάζοντας ότι επιβεβαιώνεται πως «η οικονομική δραστηριότητα έχει εισέλθει σε φάση ανάκαμψης μετά από μία σχεδόν δεκαετία ύφεσης που διακόπηκε, προσωρινά μόνο, το 2014» και πως «η αύξηση του ΑΕΠ σε τριμηνιαία βάση για 3ο συνεχές τρίμηνο σηματοδοτεί την καλύτερη επίδοση από το 2006».

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Δ/νσης Οικονομικής Ανάλυσης της ΕΤΕ, οι τάσεις του 3ου τριμήνου μπορούν να εξηγηθούν καλύτερα εξετάζοντας το ΑΕΠ από την πλευρά της παραγωγής και της διάρθρωσης του εισοδήματος των τομέων που το απαρτίζουν.

Όπως σημειώνει, τα στοιχεία της παραγωγής αποτυπώνουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο της επιχειρηματικής δραστηριότητας, ο οποίος αντανακλάται στην αύξηση της ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας κατά 1,7% ετησίως το 3ο τρίμηνο – η καλύτερη επίδοση της τελευταίας δεκαετίας – με τη βιομηχανία, το εμπόριο, τις μεταφορές και την παροχή υπηρεσιών σχετιζόμενων με τον τουρισμό να αποτελούν τις κινητήριες δυνάμεις.

Αντιστοίχως, η ετήσια αύξηση της λειτουργικής κερδοφορίας προ φόρων, όπως προσεγγίζεται από το ακαθάριστο λειτουργικό πλεόνασμα και το μικτό επιχειρηματικό εισόδημα που παράγει η οικονομία – κατά 1,3% ετησίως το 9μηνο και κατά 1,4% ετησίως το 3ο τρίμηνο του 2017, σημειώνοντας αύξηση τέτοιας κλίμακας στο 9μηνο για πρώτη φορά από το 2008 – πιστοποιεί τη θετική δυναμική που αναπτύσσει το πιο ανταγωνιστικό τμήμα του επιχειρηματικού τομέα μετά από μια πολυετή διαδικασία επώδυνων αναδιαρθρώσεων.

Οι ανωτέρω τάσεις, σύμφωνα με τους αναλυτές, επεξηγούν σε σημαντικό βαθμό και τη φαινομενικά ιδιόμορφη διάρθρωση της αύξησης του ΑΕΠ από το σκέλος της δαπάνης, όπου οι επιχειρήσεις αφήνουν ισχυρό αποτύπωμα, κυρίως, μέσω της συσσώρευσης αποθεμάτων. Είναι αξιοσημείωτο ότι η καθαρή συσσώρευση αποθεμάτων πρόσθεσε 2,2 ποσοστιαίες μονάδες στον ετήσιο ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ το 3ο τρίμηνο του 2017, αντανακλώντας την τάση των επιχειρήσεων να αναπληρώσουν την απομείωση των αποθεμάτων από την ανάκαμψη της ζήτησης στο 1ο εξάμηνο του 2017, που τροφοδοτήθηκε και από την αυξανόμενη δυναμική του τουρισμού (ετήσια αύξηση εισπράξεων 7,4% στο πρώτο 6μηνο του 2017 και 12,6% στο 3ο τρίμηνο του 2017). Οι επιχειρήσεις δεν αρκέστηκαν σε αυτό αλλά επαύξησαν το επίπεδο των αποθεμάτων τους, βασιζόμενες στην περαιτέρω αύξηση των παραγγελιών και των προσδοκιών ζήτησης για το 2ο εξάμηνο του 2017, όπως αποτυπώνεται, μεταξύ άλλων, και στις σχετικές έρευνες εμπιστοσύνης, κυρίως, στο μεταποιητικό τομέα.

Η «ώρα μηδέν» για τους 20.000 δικαιούχους του επικουρικού ταμείου της Εθνικής Τράπεζας (του ΛΕΠΕΤΕ), σύμφωνα με τον «Ελεύθερο Τύπο», πλησιάζει και μέσα σε ένα μήνα θα πρέπει είτε η τράπεζα να αλλάξει την απόφασή της και να βάλει περί τα 10 εκατ. ευρώ για να πληρωθούν οι συντάξεις είτε να πληρώσει το Ταμείο από τα αποθεματικά που δεν έχει και στην ουσία να δώσει μισές συντάξεις, καθώς χωρίς το «χρήμα της Εθνικής» οι παροχές κόβονται κατά 50%.

Όπως σημειώνει η εφημερίδα, ο Λογαριασμός Επικούρησης Προσωπικού Εθνικής Τράπεζας (ΛΕΠΕΤΕ) δεν είναι Ταμείο του Δημοσίου, αλλά ειδικός λογαριασμός παροχών που εδώ και 70 χρόνια χορηγεί επικουρικές σε συνταξιούχους της Εθνικής και ακριβώς εξαιτίας του ειδικού καθεστώτος, δεν υπόκειται σε κανέναν από τους μνημονιακούς νόμους που «έκοψαν συντάξεις» από το 2010 και μετά.

Η μέση επικουρική φθάνει τα 500 ευρώ, καταβάλλονται 14 επικουρικές ετησίως, ενώ για όσους αποχώρησαν με διευθυντικές θέσεις η μηνιαία επικουρική φθάνει και στα 1.000 ευρώ.

Το ΛΕΠΕΤΕ αποτελεί Ταμείο «εκτός ασφαλιστικού συστήματος», αλλά η Εθνική έχει εκ του καταστατικού του την υποχρέωση να καλύπτει τα ελλείμματά του, ακόμη και όταν εξέλιπαν οι εισφορές των εργαζομένων στον εν λόγω λογαριασμό!

Από το 2005 και μετά έμειναν να πληρώνουν περίπου 4.000 παλαιοί «Εθνικάριοι», καθώς ο νόμος 3371/2005 είχε προβλέψει τη μεταφορά όλων των τραπεζοϋπαλλήλων στο τότε επικουρικό του ΙΚΑ (ΕΤΕΑΜ) και νυν ΕΤΕΑ. Η διοίκηση της Εθνικής Τράπεζας κατέβαλε το μερίδιό της στο Ταμείο με τη μορφή δανείου-χρηματοδοτικής διευκόλυνσης που ήταν αντίστοιχο μιας εργοδοτικής εισφοράς 9,5% καλύπτοντας τα ελλείμματα που δημιουργούνταν και διογκώνονταν μετά το 2005 προκειμένου να μη θιγούν οι συντάξεις.

Το θέμα έφτασε όμως σε επίπεδο… τρόικας, καθώς μετά την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών η αρμόδια ευρωπαϊκή εποπτική αρχή των πιστωτικών ιδρυμάτων (SSM) διαπίστωσε ότι η συνέχιση της δανειοδότησης της ΕΤΕ προς ένα ελλειμματικό ταμείο συνιστά αύξηση του πιστωτικού κινδύνου στον οποίο δεν μπορεί να ανταποκριθεί.

Στο πλαίσιο αυτό η διοίκηση της τράπεζας έστειλε επιστολή προς τους εργαζόμενους και μέλη του Ταμείου, εξηγώντας τους ότι «δεν είναι πλέον δυνατές η παροχή πρόσθετων ταμειακών διευκολύνσεων από την ΕΤΕ στο ΛΕΠΕΤΕ και η αύξηση του σχετικού πιστωτικού κινδύνου».

Στην ουσία η τράπεζα με την επιστολή της ξεκαθάρισε ότι δεν έχει εκ του νόμου καμία υποχρέωση να καλύπτει τα ελλείμματα του ΛΕΠΕΤΕ και κατέληγε παροτρύνοντας τα μέλη του Ταμείου να βρουν λύση σε ένα τρίμηνο, δηλαδή ως το τέλος Οκτωβρίου του 2017, ώστε «η μη παροχή πρόσθετων ταμειακών διευκολύνσεων από την Εθνική να μη θέσει σε κίνδυνο τη συνέχιση της καταβολής των συντάξεων του ΛΕΠΕΤΕ».

Κοντολογίς η τράπεζα με την επιστολή Φραγκιαδάκη «έκοψε την πίστωση» στο Ταμείο, αφήνοντας ένα περιθώριο ως το τέλος Οκτωβρίου για να βρουν λύση τα μέλη του Ταμείου, δηλαδή οι εργαζόμενοι και οι συνταξιούχοι.

Η νέα μελέτη που συνέταξε η Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης της Εθνικής Τράπεζας εστιάζει στον εντοπισμό των κινητήριων δυνάμεων που έχουν τεθεί σε λειτουργία (κυρίως από τη δυναμική των ξένων τουριστών και την αναβάθμιση των υποδομών του κλάδου) αλλά και των παραγόντων που φρενάρουν την περαιτέρω ανάπτυξη των ελληνικών ξενοδοχείων (κυρίως εποχικότητα και ποιότητα τουριστικού μείγματος), σύμφωνα με το newmoney.

Βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης είναι η ύπαρξη σημαντικού κενού έναντι των ανταγωνιστικών προορισμών, το οποίο αν καλυφθεί με (i) επαναφορά των ξενοδοχειακών επενδύσεων στο προ κρίσης επίπεδό τους και (ii) στρατηγική τους στόχευση για δημιουργία τουριστικού προϊόντος υψηλής προστιθέμενης αξίας, θα αυξήσει τις τουριστικές εισπράξεις κατά 40% (με άνω του ½ αυτών να κατευθύνεται στα ξενοδοχεία).

Ο ελληνικός ξενοδοχειακός κλάδος αύξησε την εξωστρέφειά του και υπερκάλυψε την πτώση της εγχώριας ζήτησης – με αποτέλεσμα η συνολική ζήτηση σε όρους αφίξεων να ανέβει κατά 12% στη διάρκεια της κρίσης. Αιχμή της ανόδου αποτέλεσαν οι μεμονωμένοι ξένοι τουρίστες (αύξηση του μεριδίου τους στην εξωτερική ζήτηση ξενοδοχείων σε 45% το 2016 από 25% το 2008).

Η εξέλιξη αυτή είναι σημαντική, καθώς οι μεμονωμένες κρατήσεις είναι πιο προσοδοφόρες (8% υψηλότερες κ.μ.ο. έναντι των κρατήσεων μέσω πρακτορείων) – με τη διαφορά να αγγίζει το 20% το 2016. Επίσης αξιοσημείωτη εξέλιξη της περιόδου κρίσης είναι η ποιοτική αναβάθμιση (που συνοδεύτηκε από αύξηση κλινών κατά 10% την περίοδο 2008-2016), με περισσότερο από το 80% των νέων κλινών να αφορούν ξενοδοχεία 4-5 αστέρων, διαμορφώνοντας το συνολικό τους μερίδιο στο 43% των κλινών το 2016, έναντι 37% το 2008. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, οι πωλήσεις των ελληνικών ξενοδοχείων αυξήθηκαν κατά 18% την περίοδο 2008-2015 και το περιθώριο λειτουργικού κέρδους επανήλθε κατά την τελευταία τετραετία στα επίπεδα προ κρίσης (24% το 2015 από 20% το 2010).

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η θετική μακροοικονομική εικόνα του κλάδου δεν είναι ομοιόμορφη για όλα τα ξενοδοχεία. Συγκεκριμένα, βάσει έρευνας πεδίου της ΕΤΕ σε δείγμα 200 μικρομεσαίων ξενοδοχείων, ξεχωρίζει στον κλάδο η παρουσία ενός σημαντικού κομματιού δυναμικών ξενοδοχείων (που καλύπτουν το ½ των πωλήσεων) το οποίο φαίνεται να είναι η μηχανή ανάπτυξης του τουριστικού τομέα στην Ελλάδα. Ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα του δυναμικού αυτού κομμάτιου είναι:

η υψηλή ποιότητα
η υψηλή εξωστρέφεια και
το μεγάλο μερίδιο πελατών υψηλού εισοδήματος.
Παρά τη σημαντική δυναμική του τουριστικού κλάδου κατά τα τελευταία χρόνια, η απόσταση που τον χωρίζει από τις ανταγωνιστικές χώρες παραμένει αισθητή και συνεπώς δυνητικά αξιοποίησιμη για περαιτέρω ανάπτυξη. Συγκεκριμένα, ξεχωρίζουμε δύο πτυχές του ελληνικού τουριστικού προϊόντος που επιδέχονται στρατηγικές βελτίωσης: (i) ποιότητα τουριστικού μείγματος και (ii) εποχικότητα.

Εστιάζοντας στην πρώτη παράμετρο, σημειώνουμε ότι η ημερήσια δαπάνη των ξένων τουριστών στην Ελλάδα (περίπου το 1/2 αυτής κατευθύνεται στα ξενοδοχεία) παραμένει την τελευταία δεκαετία κοντά στα €70 – επίπεδο χαμηλότερο κατά 15% από τον μέσο όρο των άμεσα ανταγωνιστικών προορισμών. Πιθανή ερμηνεία αυτής της εξέλιξης αποτελεί η ποιοτική σύνθεση των τουριστών, καθώς αυξάνεται το μερίδιο αφίξεων από τη ΝΑ Ευρώπη σε 11% το 2016 από 4% το 2005 (εν μέρει λόγω της σταδιακής βελτίωσης των σχετικών υποδομών οδικής σύνδεσης, όπως η Εγνατία Οδός και οι νέοι συνοριακοί σταθμοί, αλλά και της αύξησης του κατά κεφαλήν εισοδήματος στις χώρες αυτές). Επιβεβαιωτικά στοιχεία για αυτή την εξέλιξη ανέδειξε η προαναφερθείσα έρευνα πεδίου της ΕΤΕ, δεικνύοντας ότι το μερίδιο ξένων τουριστών υψηλού εισοδήματος μειώθηκε σε 23% το 2016 από 27% το 2008.

Όσον αφορά το δεύτερο διαρθρωτικό πρόβλημα, η εποχικότητα του ελληνικού τουρισμού παραμένει υψηλή, με άνω των 3/4 των διανυκτερεύσεων να αφορούν την περίοδο Ιουνίου-Σεπτεμβρίου (έναντι 60% για ανταγωνιστικούς προορισμούς), με αποτέλεσμα να περιορίζεται:

η πληρότητα έτους στο 27% (έναντι 40% για τους ανταγωνιστές) και
η απόδοση των ξενοδοχειακών υποδομών, η οποία είναι 8% χαμηλότερη έναντι των ανταγωνιστών σε όρους λειτουργικής κερδοφορίας ανά μονάδα παγίων (παρά τη στήριξη της κερδοφορίας από τις υψηλές τιμές των καλοκαιρινών μηνών).

Συνεπώς, μεσοπρόθεσμα (i) η διεύρυνση της τουριστικής περιόδου στα πρότυπα των άμεσα ανταγωνιστικών προορισμών σε συνδυασμό με (ii) την προσέγγιση της ποιοτικής σύνθεσης των τουριστών στην Ελλάδα με αυτή σε άμεσους ανταγωνιστικούς προορισμούς, θα μπορούσε να αυξήσει τις τουριστικές εισπράξεις κατά €5 δισ. ετησίως (αύξηση 40%).

Οι απαιτούμενες επιπλέον επενδύσεις για την υλοποίηση αυτής της στρατηγικής είναι σωρευτικά €6 δις σε ξενοδοχεία και €16 δις σε λοιπές τουριστικές υποδομές – με τις αναβαθμισμένες υποδομές να προσελκύουν υψηλότερου εισοδήματος τουρίστες λειτουργώντας αυξητικά τόσο για τις τιμές των ξενοδοχείων όσο και για την ευρύτερη κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών. Οι παραπάνω υποδομές θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν σε ορίζοντα πενταετίας, αν οι ετήσιες τουριστικές επενδύσεις επιστρέψουν κοντά στο προ κρίσης επίπεδό τους.

Επιπλέον, ο περιορισμός της εποχικότητας συνάδει με την προώθηση των αστικών προορισμών, των οποίων τα ξενοδοχεία τονίζουν ως σημαντικό παράγοντα ανάπτυξης την ανάδειξη ειδικών μορφών τουρισμού (συνεδριακός, ιατρικός, αθλητικός κτλ.).

Σε ένα δυσμενέστερο σενάριο όπου ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης των επενδύσεων περιορίζεται στο 3%, και συμβαδίζει με ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ ύψους 1%, ετησίως, η αύξηση της απασχόλησης, σύμφωνα με την ανάλυση της Εθνικής, θα είναι κατά 70 χιλιάδες θέσεις χαμηλότερη στην τριετία 2017-2019, με το ποσοστό ανεργίας να παραμένει υψηλότερο του 20% το 2019, αναφέρει το newmoney.
Στην έκθεση οι αναλυτές υπογραμμίζουν πως η σημαντική αύξηση της απασχόλησης, παρά τη στασιμότητα του ΑΕΠ τα τελευταία τρία χρόνια, αντανακλά την επώδυνη αναδιάρθρωση και τη σταδιακή αύξηση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας, και τονίζουν πως η ανάκαμψη των επιχειρηματικών επενδύσεων αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας υψηλότερης ποιότητας.

Οπως αναφέρει η ΕΤΕ, η ελληνική αγορά εργασίας εμφανίζει δυναμική διατηρήσιμης ανάκαμψης την τελευταία τριετία, σε ένα περιβάλλον μειούμενης ή στάσιμης οικονομικής δραστηριότητας. Η βελτίωση αυτή έρχεται μετά τη δραματική συρρίκνωση της απασχόλησης στον ιδιωτικό τομέα κατά 1,1 εκατομμύριο θέσεις (ή 23% σωρευτικά) μεταξύ 2009 και 2013 -εκ των οποίων οι 780 χιλιάδες ήταν μισθωτοί και οι 320 χιλιάδες αυτοαπασχολούμενοι και άμισθοι εργαζόμενοι σε οικογενειακές επιχειρήσεις. Οι ανωτέρω απώλειες οδήγησαν το ποσοστό ανεργίας στο ιστορικό υψηλό του 27,8% το 2ο εξάμηνο του 2013.

Η δημιουργία νέων θέσεων απασχόλησης σε ένα περιβάλλον αδύναμης οικονομικής δραστηριότητας και σχετικά υψηλής αβεβαιότητας είναι αξιοσημείωτη. Η απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα αυξήθηκε κατά 150 χιλιάδες θέσεις (ή 5,2% σωρευτικά) από τα μέσα του 2014 μέχρι και το 1ο τρίμηνο του 2017, με τον μέσο ετήσιο ρυθμό αύξησης της απασχόλησης να ανέρχεται στο υγιές 1,5%, σε μια περίοδο που το ΑΕΠ παρέμεινε σχεδόν στάσιμο. Το ποσοστό ανεργίας έχει υποχωρήσει κατά 6 ποσοστιαίες μονάδες, στο 21,7% τον Απρίλιο του 2017 (χαμηλό πενταετίας), παραμένοντας, ωστόσο, υπερδιπλάσιο του μέσου όρου της ευρωζώνης.

Αναμφισβήτητα, η βελτίωση αυτή ξεκινά από πολύ χαμηλή αφετηρία, μετά την πολυετή συρρίκνωση. Είναι εύλογες οι επισημάνσεις που γίνονται, συχνά, αναφορικά με την ποιότητα τμήματος των θέσεων εργασίας που δημιουργούνται, δεδομένου του σημαντικού ρόλου των ευέλικτων μορφών απασχόλησης με σχετικά μικρό αριθμό εβδομαδιαίων ωρών εργασίας και συχνά επισφαλή χαρακτηριστικά. Ωστόσο, δεδομένου του πολύ υψηλού ποσοστού ανεργίας και της φυγής τουλάχιστον 450 χιλιάδων Ελλήνων προς το εξωτερικό την τελευταία οκταετία -γεγονός που αποδυναμώνει το μακροχρόνιο αναπτυξιακό δυναμικ-, η δυνατότητα της οικονομίας να ανοίγει νέες θέσεις στον ιδιωτικό τομέα με αυξανόμενο ρυθμό αποτελεί αναγκαιότητα στο αρχικό στάδιο σταθεροποίησης και ανάκαμψης της οικονομίας.
Δεδομένου, μάλιστα, και του ασθενούς πλέγματος κοινωνικής προστασίας όπως και των δημοσιονομικών περιορισμών, η ανωτέρω εξέλιξη αποτελεί και κοινωνική αναγκαιότητα, προκειμένου να εξασφαλιστεί μία αναγκαία ροή εισοδήματος προς ένα σημαντικό αριθμό νοικοκυριών. Παράλληλα, η επιταχυνόμενη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας είναι απαραίτητη, προκειμένου να ανακοπεί η περαιτέρω εκροή πολύτιμου ανθρώπινου κεφαλαίου, η οποία αποδυναμώνει τις μελλοντικές προοπτικές ανάκαμψης της οικονομίας. Αυτό θα συμβεί εάν το άνοιγμα νέων θέσεων συνδυαστεί με βελτιούμενη ποιότητα απασχόλησης, όσο η οικονομική ανάκαμψη θα αρχίσει να παγιώνεται.

Οι παράγοντες που στήριξαν την απασχόληση
Από την ανάλυση των τάσεων της απασχόλησης την τελευταία τριετία, βάσει στατιστικών δεδομένων και εμπειρικών συσχετίσεων που επιχειρεί η Δ/νση Οικονομικής Ανάλυσης της ΕΤΕ, προκύπτουν τα ακόλουθα βασικά συμπεράσματα:
* Η προσαρμογή του εργασιακού κόστους διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στη φάση σταθεροποίησης, συνεισφέροντας στην επιβράδυνση της μείωσης της απασχόλησης και του υψηλού ρυθμού κλεισίματος επιχειρήσεων, που χαρακτήρισε τα πρώτα χρόνια της κρίσης. Συγκεκριμένα, η προσαρμογή του εργασιακού κόστους επιταχύνθηκε από τα τέλη του 2012, μέσω της πίεσης από την αυξανόμενη ανεργία και σχετικών νομοθετικών παρεμβάσεων στην αγορά εργασίας. Η σωρευτική μείωση του μοναδιαίου κόστους εργασίας κατά 12,6%, σε απόλυτες τιμές, και κατά 17,7%, συγκριτικά με τους εμπορικούς εταίρους, την περίοδο 2012-2016, αντέστρεψε πλήρως την απώλεια ανταγωνιστικότητας κόστους κατά την προηγούμενη δεκαετία. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της εμπειρικής ανάλυσης της ΕΤΕ, η προσαρμογή στο εργασιακό κόστος συνεισέφερε στην αύξηση της απασχόλησης κατά 57 χιλιάδες θέσεις την τελευταία τριετία.
* Η αυξημένη κινητικότητα της εργασίας μέσω των ευέλικτων μορφών απασχόλησης συνεισέφερε σημαντικά στις αυξημένες επιδόσεις της συγκεκριμένης αγοράς. Οι ευέλικτες μορφές εργασίας (μερική απασχόληση αλλά και συμβάσεις ορισμένου χρόνου) αποτέλεσαν ένα ακόμη χαρακτηριστικό της επώδυνης προσαρμογής, με το ήμισυ, περίπου, των νέων θέσεων εργασίας που δημιουργήθηκαν την τελευταία τριετία να είναι μερικής ή εκ περιτροπής απασχόλησης (ήτοι 68 χιλιάδες θέσεις από σύνολο 150 χιλιάδων).
* Το μερίδιο της μερικής απασχόλησης στο σύνολο της απασχόλησης αυξήθηκε στο 10,4% το 2016 από 7,4% το 2013, και συνεχίζει να υπολείπεται σε σύγκριση με χώρες όπως η Πορτογαλία και η Ισπανία, όπου τα αντίστοιχα ποσοστά ανέρχονται σε 12,2% και 15%, αντίστοιχα. Πολλές επιχειρήσεις, ειδικά σε τομείς που απαιτούν χαμηλή εξειδίκευση, και κυρίως μικρομεσαίες, προσέφυγαν σε ευέλικτες μορφές εργασίας προκειμένου, μεταξύ άλλων, να αντιμετωπίσουν την αβεβαιότητα αναφορικά με την πορεία των εργασιών τους, καθώς και την έντονη εποχικότητα της ζήτησης σε ορισμένους κλάδους.

Οι ανωτέρω τάσεις αποτυπώνονται στις ραγδαία αυξανόμενες ροές μισθωτής απασχόλησης που καταγράφονται στο σύστημα ΕΡΓΑΝΗ και φανερώνουν τη μεγάλη εργασιακή κινητικότητα και ευελιξία της αγοράς. Είναι ενδεικτικό ότι οι σωρευτικές ετήσιες προσλήψεις και αποχωρήσεις προσέγγισαν το 60% της συνολικής απασχόλησης (ή 2 εκατομμύρια περίπου σε ετήσια βάση) το 2016, περίπου τριπλάσιες από την περίοδο 2010-2013. Τα ποσοστά αυτά είναι πρωτόγνωρα για την ελληνική οικονομία και καταδεικνύουν ότι σημαντικός αριθμός εργαζομένων αλλάζει θέση εργασίας ή ανανεώνει τις συμβάσεις του μία ή περισσότερες φορές το χρόνο. Το χαρακτηριστικό αυτό αναμένεται να υποβοηθήσει την αναδιάταξη της απασχόλησης στους πλέον αποδοτικούς τομείς κατά τη φάση της ανάκαμψης και να συνοδευτεί με αύξηση των μέσων εργάσιμων ωρών μηνιαίως, αλλά και του μέσου ωρομισθίου, ώστε τα τελευταία να συμβαδίζουν με τη σταδιακή βελτίωση της παραγωγικότητας.

* Ένας περιορισμένος αριθμός περισσότερο ανταγωνιστικών κλάδων και επιχειρήσεων, με υγιείς οικονομικές επιδόσεις, πρωταγωνίστησαν στη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Συγκεκριμένα, το 87% των νέων θέσεων απασχόλησης στον ιδιωτικό τομέα την τελευταία τριετία (ήτοι 130 χιλιάδες θέσεις) δημιουργήθηκε στους υποκλάδους παροχής καταλύματος και εστίασης, της μεταποίησης, καθώς και στο βαθύτατα αναδιαρθρωμένο κλάδο λιανικού και χονδρικού εμπορίου. Οι ανωτέρω κλάδοι, εκτός από την έντονη αναδιάρθρωση των περασμένων ετών, χαρακτηρίζονται και από συγκριτικά υψηλή άμεση ή έμμεση εξωστρέφεια, μέσω εξαγωγών ή/και συσχέτισης με την πορεία του τουρισμού.

* Αξιοσημείωτη είναι η συρρίκνωση του αριθμού των ελεύθερων επαγγελματιών και των άμισθων βοηθών σε οικογενειακές επιχειρήσεις την τελευταία διετία, που συνδέεται, μεταξύ άλλων, με αλλαγές στο φορολογικό και ασφαλιστικό πλαίσιο, αλλά και την πίεση που ασκούν οι ηλεκτρονικές πληρωμές στη δραστηριότητα και τη φορολογική συμμόρφωση των συγκεκριμένων κατηγοριών. Η μετατροπή τμήματος της μη-εξαρτημένης εργασίας σε μισθωτή εκτιμάται ότι συνεισέφερε στην αύξηση της συνολικής απασχόλησης κατά 14 χιλιάδες νέες θέσεις (κυρίως την περίοδο 2015-16), λόγω της συρρίκνωσης της παραοικονομίας.

* Παράλληλα, πρώιμα σημάδια ανάκαμψης της επιχειρηματικότητας, κυρίως σε τομείς υπηρεσιών και ειδικά σχετιζόμενων με τον τουρισμό, αλλά και στον αγροτικό τομέα, εκτιμάται ότι συνεισέφεραν στην αύξηση του αριθμού των εργοδοτών/μικρών επιχειρηματιών κατά 52 χιλιάδες θέσεις την περίοδο 2014-2016. Η εξέλιξη αυτή μεταφράσθηκε άμεσα και σε τουλάχιστον ισάριθμες νέες θέσεις μισθωτής απασχόλησης και υποδηλώνει το τέλος του κύκλου έντονης συρρίκνωσης της επιχειρηματικότητας, η οποία συνοδεύτηκε από το κλείσιμο του ενός τρίτου, περίπου, των πολύ μικρών και μικρών επιχειρήσεων της χώρας, κατά την περίοδο 2009-2013.
Η παγίωση της θετικής δυναμικής και η αύξηση της ποιότητας της απασχόλησης, σύμφωνα με την Εθνική, συναρτώνται από την ανάκαμψη των παραγωγικών επενδύσεων

Οι πλέον πρόσφατες τάσεις στην αγορά εργασίας είναι ενθαρρυντικές. Ο ετήσιος ρυθμός αύξησης της απασχόλησης παραμένει ισχυρός, το μέσο ωρομίσθιο εμφανίζει τάση σταθεροποίησης, η μέση διάρκεια των συμβολαίων ορισμένου χρόνου έχει ανακάμψει από το ιστορικό χαμηλό στις αρχές του 2016, ενώ εξωστρεφείς τομείς δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας.
Η διατήρηση, όμως, και επαύξηση αυτής της δυναμικής συναρτάται άμεσα από την ανάκαμψη των παραγωγικών επενδύσεων μετά την πολυετή από-επένδυση, η οποία έχει οδηγήσει το λόγο του δείκτη απασχόλησης ως προς τις επιχειρηματικές επενδύσεις σε επίπεδο 23% υψηλότερο από τον 30-ετή μέσο όρο, προκαλώντας αρνητικές συνέπειες στην παραγωγικότητα.

Η διόρθωση αυτής της προφανούς δυσαρμονίας μεταξύ απασχόλησης και κεφαλαίου θα απαιτήσει, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Δ/νσης Οικονομικής Ανάλυσης της ΕΤΕ, μία, τουλάχιστον, πενταετία, κατά τη διάρκεια της οποίας ο ρυθμός αύξησης των επενδύσεων παγίου κεφαλαίου (εκτός κατοικιών) θα πρέπει να διατηρηθεί, κατά μέσο όρο, σε επίπεδο υψηλότερο του 8%, ετησίως. Μία τέτοια αύξηση των επενδύσεων είναι απαραίτητη προκειμένου να υποστηρίξει τη δημιουργία θέσεων εργασίας με υψηλότερη ποιότητα, παραγωγικότητα και αμοιβές, σε ένα μεγαλύτερο εύρος τομέων οικονομικής δραστηριότητας, που να χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη ένταση εξειδικευμένης εργασίας και κεφαλαίου.