Σύμφωνα με μελέτη που διεξήχθη από το Τμήμα Υγιεινής και Τροπικής Ιατρικής του Πανεπιστημιακού Κολεγίου του Λονδίνου οι ετήσιοι θάνατοι που συνδέονται με τη ζέστη προβλέπεται να αυξηθούν έως και έξι φορές τα επόμενα 50 χρόνια εξαιτίας της κλιματικής, αλλά και της πληθυσμιακής αλλαγής σε Αγγλία και Ουαλία.

Για την έκθεσή τους, η οποία δημοσιεύθηκε στο PLoS Climate, οι ερευνητές ανέλυσαν τις επιπτώσεις 15 διαφορετικών σεναρίων κλιματικής αλλαγής και κοινωνικοοικονομικών συνθηκών κατά τα επόμενα 50 χρόνια, συγκρίνοντας τα επίπεδα ζέστης, προσαρμογής για την προστασία από τις επιπτώσεις ενός θερμαινόμενου κλίματος, τη γήρανση του πληθυσμού, τις περιφερειακές κλιματικές διαφορές και τον πιθανό αντίκτυπο από τις διακοπές ρεύματος.

Όπως εξηγούν, όλοι οι παράγοντες συντελούν σε μία από τις πιο ολοκληρωμένες προβλέψεις σχετικά με τον αντίκτυπο της κλιματικής αλλαγής στον πληθυσμό της Αγγλίας και της Ουαλίας για τον επόμενο αιώνα.

Οι ερευνητές κατέληξαν ότι ακόμα και με 1,6 βαθμούς αύξησης της θερμοκρασίας και με υψηλά επίπεδα προσαρμογής, ο ετήσιος αριθμός θανάτων θα αυξηθεί έως και έξι φορές.

Σύμφωνα με την έκθεση, το σημερινό σενάριο των 634 ετήσιων θανάτων αναμένεται να αυξηθεί σε 3.007 ετησίως τη δεκαετία του 2050, 4.004 τη δεκαετία του 2060 και έως 4.592 τη δεκαετία του 2070. Το χειρότερο σενάριο, με επιπλέον 4,3 βαθμούς θερμοκρασίας την ίδια περίοδο και ελάχιστη προσαρμογή, σχετίζεται με πιο δραματική αύξηση των θανάτων, σε 10.317 τη δεκαετία του 2050, 19.478 τη δεκαετία του 2060 και 34.027 τη δεκαετία του 2070. Εκτιμάται δε, ότι τα ποσοστά θνησιμότητας στο Βορρά θα αυξηθούν λιγότερο από εκείνα στον θερμότερο νότο.

Η επικεφαλής συγγραφέας, Κλερ Χέβισαϊντ του Τμήματος Δημόσιας Υγείας, Περιβάλλοντος και Κοινωνίας της Σχολής Υγιεινής και Τροπικής Ιατρικής του Λονδίνου, έκανε λόγο για «απογοητευτική εικόνα των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής, υπό μια σειρά πιθανών κοινωνικών και οικονομικών οδών. Κατά τα επόμενα πενήντα χρόνια, οι επιπτώσεις στην υγεία από ένα θερμαινόμενο κλίμα θα είναι σημαντικές. Μπορούμε να μετριάσουμε τη σοβαρότητά τους μειώνοντας τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και με προσεκτικά σχεδιασμένες προσαρμογές, αλλά πρέπει να ξεκινήσουμε τώρα».

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι παλαιότερες μελέτες δεν έλαβαν υπόψη τις επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού, γεγονός που οδήγησε σε λανθασμένη εκτίμηση της θνησιμότητας.

Διαπίστωσαν ότι όσο μεγαλύτερη είναι η προσαρμογή, τόσο χαμηλότερη είναι η θνησιμότητα που σχετίζεται με τη ζέστη. Ωστόσο, ενώ σε χαμηλότερες θερμοκρασίες η προσαρμογή παίζει σημαντικότερο ρόλο στη μείωση της θνησιμότητας, σε υψηλότερες η αποτελεσματικότητά της μειώνεται.

Η Ρεμπέκα Κόουλ του Τμήματος Δημόσιας Υγείας, Περιβάλλοντος και Κοινωνίας της Σχολής Υγιεινής και Τροπικής Ιατρικής του Λονδίνου, και εκ των συντακτών της έκθεσης δήλωσε ότι ο τρόπος με τον οποίο προσαρμοζόμαστε στο μεταβαλλόμενο κλίμα θα έχει τεράστια επίδραση στην ευημερία των ανθρώπων. Συμπλήρωσε, μάλιστα, ότι με την έρευνα αποκαλύπτεται πώς η αύξηση των θανάτων που σχετίζονται με τη ζέστη δεν είναι μόνο συνέπεια της αύξησης της θερμοκρασίας, αλλά οφείλεται και στον τρόπο με τον οποίο χτίζουμε τις πόλεις μας, φροντίζουμε τους ευάλωτους πληθυσμούς και αντιμετωπίζουμε την κοινωνική ανισότητα. Τόνισε, λοιπόν, ότι απαιτούνται συντονισμένες στρατηγικές προσαρμογής, πολύ περισσότερες από εκείνες των τελευταίων 30 ετών.

«Εκτιμάμε ότι 47.690 θάνατοι (…) οφείλονταν στη ζέστη το 2023, θνησιμότητα που βρίσκεται στη δεύτερη θέση για την περίοδο 2015-2023, πίσω από το έτος 2022», συνοψίζει το κείμενο, που δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Nature Medicine.

Η μελέτη, που εκπονούν σε ετήσια βάση ομάδες του Ινστιτούτου της Βαρκελόνης για την Παγκόσμια Υγεία, είχε καταλήξει την περασμένη χρονιά στο συμπέρασμα πως η ζέστη ήταν εξαιρετικά φονική το 2022, προκάλεσε πάνω από 60.000 θανάτους στην Ευρώπη.

Οι καύσωνες, η διάρκεια και η συχνότητα των οποίων χειροτερεύουν εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, πιθανόν βαραίνουν στους δείκτες θνησιμότητας στη νότια Ευρώπη (Ιταλία, Ελλάδα…) αλλά πλήττουν επίσης χώρες πολύ λιγότερο συνηθισμένες στη ζέστη, όπως τα κράτη της Βαλτικής.

Η έρευνα, που βασίστηκε σε δεδομένα για 35 χώρες, εκτιμά ότι οι θάνατοι θα ήταν ακόμη περισσότεροι αν οι αρχές δεν λάμβαναν μέτρα.

Όπως υπενθυμίζουν οι συντάκτες της, οι ευρωπαϊκές χώρες αντιλήφθηκαν το επίπεδο του κινδύνου όταν επλήγησαν από τον καύσωνα του 2003. Υπολογίζεται πως είχε σκοτώσει κάπου 70.000 ανθρώπους στην Ευρώπη, ωστόσο είναι δύσκολες οι ακριβείς συγκρίσεις με τις εκτιμήσεις για την τρέχουσα περίοδο για λόγους μεθοδολογίας.

Τις τελευταίες εβδομάδες ο καιρός παίζει τα δικά του παιχνίδια. Από τη ζέστη και τις ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες πέφτουμε στο κρύο και τα χιόνια. Πόσο επηρεάζουν οι καιρικές εναλλαγές, όμως, τον ανθρώπινο οργανισμό;

Η θερμική καταπόνηση (στρες) προκαλείται στον ανθρώπινο οργανισμό στην προσπάθεια του να προσαρμοστεί στο εξωτερικό του περιβάλλον, όταν αισθάνεται σε αυτό θερμότερα ή ψυχρότερα από το επιθυμητό.

Η αίσθηση αυτή δεν εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία του αέρα, αλλά από τον συνδυασμό της με άλλες μετεωρολογικές παραμέτρους όπως την υγρασία, την ταχύτητα του ανέμου και την ακτινοβολία, καθώς και από τη φυσιολογία του ανθρώπινου σώματος αναφέρει το meteo.

Τα δύο βασικά ερωτήματα

Πώς υπολογίζουμε τη θερμική καταπόνηση;

Ο Παγκόσμιος Δείκτης Θερμικού Κλίματος (UTCI, °C) είναι ένας θερμικός δείκτης που ενσωματώνει όλες τις μετεωρολογικές παραμέτρους που προαναφέρθηκαν και χρησιμοποιείται ευρέως για την εκτίμηση της θερμικής καταπόνησης λόγω ζέστης ή κρύου.

H θερμοκρασία που υπολογίζεται από τον UTCI μπορεί να αντιστοιχηθεί σε μια κατηγορία κλίμακας θερμικής καταπόνησης (στρες) που κυμαίνεται από ακραία καταπόνηση λόγω κρύου μέχρι ακραία καταπόνηση λόγω ζέστης (Πίνακας 1). Για παράδειγμα, θερμοκρασία UTCI από 26 °C μέχρι 32 °C αντιστοιχεί στην κατηγορία «μέτρια καταπόνηση λόγω ζέστης» ενώ από -13 °C μέχρι 0 °C στην κατηγορία «μέτρια καταπόνηση λόγω κρύου».

Για την εκτίμηση της θερμικής καταπόνησης στην Ελλάδα, ο δείκτης UTCI υπολογίστηκε από μετεωρολογικά δεδομένα υψηλής ανάλυσης (~10 km) της βάσης δεδομένων ERA5-Land της ευρωπαϊκής υπηρεσίας Copernicus για την περίοδο 1991 – 2020.

Ποια είναι η γεωγραφική κατανομή του δείκτη θερμικής καταπόνησης;

Για να αντιληφθούμε καλύτερα πώς κατανέμεται γεωγραφικά στη χώρα μας ο δείκτης UTCI, υπολογίσαμε το ποσοστό των ωρών στις οποίες μια περιοχή επηρεάζεται από θερμική καταπόνηση, τόσο το καλοκαίρι όσο και τον χειμώνα.

Ο χάρτης στην Εικόνα 1 παρουσιάζει το ποσοστό των ωρών με τουλάχιστον μέτρια καταπόνηση λόγω ζέστης (UTCI>26°C) για τους θερινούς μήνες (Ιούνιο, Ιούλιο, Αύγουστο) σε όλη την Ελλάδα.

Τη θερινή περίοδο το ποσοστό των ωρών με τουλάχιστον μέτρια θερμική καταπόνηση λόγω ζέστης (UTCI>26°C) κυμαίνεται από 18,4% έως 60,7% (μέση τιμή = 42,2%). Το ελάχιστο παρατηρείται στα νησιά των Κυκλάδων (π.χ. Νάξος) και το μέγιστο στην Κεντρική Μακεδονία (π.χ. περιοχή Σερρών), Κεντρική Ελλάδα (π.χ. περιοχή Λάρισας και Φθιώτιδας) και Πελοπόννησο (π.χ. περιοχές Αργολίδας και Λακωνίας).

Ο χάρτης στην Εικόνα 2 παρουσιάζει το ποσοστό των ωρών με τουλάχιστον μέτρια καταπόνησηλόγω κρύου (UTCI<0°C) για τους χειμερινούς μήνες (Δεκέμβριο, Ιανουάριο, Φεβρουάριο) σε όλη την Ελλάδα.

Τη χειμερινή περίοδο το ποσοστό των ωρών με τουλάχιστον μέτρια θερμική καταπόνηση λόγω κρύου (UTCI<0°C) κυμαίνεται από 8,7% έως 72,5% (μέση τιμή = 42,7%).

Το ελάχιστο παρατηρείται σε περιοχές της Κρήτης και στα Δωδεκάνησα ενώ τα μέγιστα σε περιοχές της Θράκης και της Δυτικής Μακεδονίας.

Είναι αξιοσημείωτο ότι η θερμική καταπόνηση λόγω κρύου είναι αυξημένη και στα νησιά του Βορείου Αιγαίου και στις Κυκλάδες, όχι τόσο λόγω της θερμοκρασίας αέρα, αλλά κυρίως λόγω της αυξημένης σχετικής υγρασίας και των ισχυρών ανέμων, καταδεικνύοντας τη χρησιμότητα εφαρμογής θερμικών δεικτών οι οποίοι λαμβάνουν υπόψη τους συνδυασμό τεσσάρων μετεωρολογικών παραμέτρων.

«Το 2023 καταγράφηκε παγκόσμια μέση θερμοκρασία 14,98 βαθμών Κελσίου, δηλαδή 0,17 βαθμό Κελσίου πάνω από το προηγούμενο ετήσιο ρεκόρ του 2016», ανακοίνωσε το ευρωπαϊκό παρατηρητήριο, τα δεδομένα του οποίου χρονολογούνται από το 1850. Οι θερμοκρασίες αυτές «υπερβαίνουν πιθανόν εκείνες όλων των περιόδων εδώ και τουλάχιστον 100.000 χρόνια», σχολίασε η Σαμάνθα Μπέρτζες, υποδιευθύντρια της υπηρείας της Copernicus για την κλιματική αλλαγή (C3S).

Εξάλλου οι μέσες θερμοκρασίες της επιφάνειας των ωκεανών κατά το 2023 «διατηρήθηκαν σε υψηλό και ασυνήθιστο επίπεδο, φθάνοντας εποχικά επίπεδα ρεκόρ από τον Απρίλιο ως το Δεκέμβριο», τροφοδοτούμενα από την επιστροφή του κλιματικού φαινομένου Ελ Νίνιο, πρόσθεσε η Copernicus.

Αυτές οι πρωτοφανείς εδώ και εννέα μήνες θερμοκρασίες απειλούν τη θαλάσσια ζωή, αυξάνουν την ένταση των καταιγίδων και ανεβάζουν τη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας. Εξετάζονται ιδιαίτερα από τους κλιματολόγους, δεδομένου του μείζονος ρόλου που διαδραματίζουν οι ωκεανοί ως ρυθμιστές του κλίματος, καθώς απορροφούν πάνω από το 90% της υπερβάλλουσας θερμότητας που προκαλείται από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Επιπτώσεις στην αγροτική παραγωγή

Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τις μοντελοποιημένες μελέτες της Κομισιόν ποικίλες θα είναι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην αγροτική παραγωγή, δεδομένου του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος που διαθέτουν ορισμένες χώρες στην παραγωγή κάποιων προϊόντων (π.χ. λόγω χαμηλότερου κόστους παραγωγής).

Για παράδειγμα, μέχρι το 2035, η παραγωγή σιταριού προβλέπεται να μειωθεί ελαφρώς στην ΕΕ (-0,3%, -0,4 εκατ. τόνοι), στη Ρωσία (-4%, -4,3 εκατ. τόνοι) και στις ΗΠΑ (-2%, -0,8 εκατ. τόνοι).

Η παραγωγή αραβοσίτου επίσης προβλέπεται να μειωθεί κατά 1% (0,8 εκατ. τόνοι) στην ΕΕ, κατά 3% (-8,2 εκατ. τόνους) στην Κίνα και κατά 2% (-3,1 εκατ. τόνους) στη Βραζιλία.

Η παραγωγή σόγιας προβλέπεται να μειωθεί στις ΗΠΑ (-3% -3,8 εκατ. τόνους), στην ΕΕ (-4%, -0,15 εκατ. τόνους), στην Κίνα (-3%, -0,7 εκατ. τόνους) και στη Βραζιλία (-3%, -4,3 εκατ. τόνοι).

Ο περασμένος μήνας, με τη θερμοκρασία στην επιφάνεια της Γης να φθάνει τους 14,22 ° Κελσίου στην επιφάνεια της υφηλίου, ξεπέρασε κατά 0,32 ° Κελσίου το προηγούμενο μηνιαίο ρεκόρ, που καταγράφτηκε τον Νοέμβριο του 2020.

Ο Νοέμβριος του 2023 ήταν εξάλλου κατά 1,75 ° Κελσίου πιο θερμός από τον μέσο όρο οποιουδήποτε αντίστοιχου μήνα της περιόδου 1850-1900, όπως ορίζεται η προβιομηχανική εποχή.

Το φθινόπωρο του βόρειου ημισφαιρίου (Σεπτέμβριος-Νοέμβριος) ήταν επίσης το πιο ζεστό στην ιστορία «με μεγάλη διαφορά», με τη θερμοκρασία στους 15,3 ° Κελσίου, δηλαδή αυξημένη κατά 0,88 ° Κελσίου σε σύγκριση με τον μέσο όρο.

«Το 2023 συμπεριλαμβάνει πλέον έξι μήνες και δυο εποχές που έσπασαν ρεκόρ. Αυτός ο ασυνήθιστος Νοέμβριος, κατά τη διάρκεια του οποίου είχαμε δυο μέρες που οι θερμοκρασίας ήταν 2 βαθμούς πάνω από την προβιομηχανική εποχή, σημαίνει πως το 2023 (σ.σ. θα) είναι το πιο θερμό έτος που έχει καταγραφεί ποτέ στην ιστορία», υπογράμμισε η Σαμάνθα Μπέρτζες, υποδιευθύντρια της υπηρεσίας κλιματικής αλλαγής Κοπέρνικος (C3S), στην ανακοίνωση που δόθηκε στη δημοσιότητα σήμερα.

Από τον Ιανουάριο, η μέση θερμοκρασία είναι η υψηλότερη που καταγράφτηκε ποτέ κατά τους πρώτους 11 μήνες οποιασδήποτε χρονιάς: 1,46 ° Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο της περιόδου 1850-1900 και 0,13 ° Κελσίου πάνω από τους έντεκα πρώτους μήνες του 2016, της πιο θερμής χρονιάς στην ιστορία μέχρι φέτος.

«Όσο οι συγκεντρώσεις αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου συνεχίζουν να μεγεθύνονται, δεν μπορούμε να περιμένουμε διαφορετικά αποτελέσματα από αυτά που βλέπουμε φέτος. Η θερμοκρασία θα συνεχίσει να αυξάνεται, όπως και οι συνέπειες των κυμάτων καύσωνα και των ξηρασιών», προειδοποίησε ο Κάρλο Μπουοντέμπο, διευθυντής της C3S.

Το κυκλικό κλιματικό φαινόμενο Ελ Νίνιο συνεχίζει να τροφοδοτεί την αύξηση των θερμοκρασιών το 2023 και ακόμη -μέχρι τώρα- δεν έχει φθάσει στο απόγειό του.

Τον Νοέμβριο του 2023 η θερμοκρασία στην επιφάνεια των ωκεανών ήταν επίσης ιστορικά η υψηλότερη καταγεγραμμένη αυτή την περίοδο του χρόνου, 0,25 ° Κελσίου υψηλότερη από το προηγούμενο ρεκόρ, τον Νοέμβριο του 2015. Το ρεκόρ προστίθεται σε αυτά που καταρρίπτονταν κάθε μήνα από τον Απρίλιο φέτος.

Η έκταση της επιφάνειας του πάγου στην Αρκτική κατέγραψε το 8ο μηνιαίο ελάχιστο φέτος τον Νοέμβριο, συρρικνώθηκε σε επίπεδο 4% κάτω του μέσου όρου. Στην Ανταρκτική, η επιφάνεια του πάγου τον περασμένο μήνα ήταν η δεύτερη μικρότερη που έχει καταγραφεί ποτέ, 9% κάτω από τον μέσο όρο, πάντα σύμφωνα με το παρατηρητήριο Κοπέρνικος.

Η ξηρασία συνέχισε να πλήττει τον περασμένο μήνα πολλές περιοχές των ΗΠΑ, της κεντρικής και της ανατολικής Ασίας, κι έγινε πολύ περισσότερο αισθητή στη νότια Αμερική. Αντίθετα, στην Ευρώπη ο καιρός ήταν πιο υγρός, καθώς υπήρξε ιδίως η εκδήλωση της καταιγίδας Κίραν, που έφερε εκτεταμένες βροχοπτώσεις σε μεγάλο μέρος της.

Άνοδο θα παρουσιάσει η θερμοκρασία και τις επόμενες ημέρες, ενώ την Τετάρτη και την Πέμπτη ο υδράργυρος θα φτάσει τους 38 – 39 τοπικά και τους 40 βαθμούς Κελσίου.

Ωστόσο, από την Παρασκευή, το κύμα ζέστης θα εξασθενήσει ενώ μέσα στο Σαββατοκύριακο η θερμοκρασία θα επανέλθει σε κανονικά για την εποχή επίπεδα.

Παράλληλα, η μετεωρολογική υπηρεσία της Βρετανίας επισημαίνει τον κίνδυνο η θερμοκρασία στη Γη να υπερβεί το πλαφόν των 1,5 βαθμών Κελσίου έως το 2024.

Το ρεκόρ του 2016, που αποτελεί μέχρι στιγμής την θερμότερη χρονιά που έχει ποτέ καταγραφεί, «πιθανόν» θα καταρριφθεί κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Ο μέσος όρος των θερμοκρασιών τα επόμενα πέντε χρόνια αναμένεται να καθοριστεί μεταξύ 1,15 και 1,46 βαθμών Κελσίου πάνω από την προβιομηχανική εποχή.

Ο μέσος όρος για το 2015-2019, την θερμότερη περίοδο που έχει ποτέ καταγραφεί, ανήλθε σε 1,09 βαθμό Κελσίου.

Η Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα στοχεύει να συγκρατήσει την άνοδο της θερμοκρασία στους +2 βαθμούς, ιδανικά στον +1,5 βαθμό Κελσίου έως το 2100 σε σύγκριση με την προβιομηχανική περίοδο, κάτι που επιτάσσει τη δραστική και άμεση μείωση των εκπομπών αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Σύμφωνα με το Met Office, υπάρχει ένας «μικρός κίνδυνος» (περίπου 10%) σε μία από τις χρονιές μεταξύ 2020 και 2024 να υπερβεί το φράγμα του 1,5 βαθμού Κελσίου.