Η μελλοντική της εξέλιξη, είναι στενά συνυφασμένη με την πορεία του προϊόντος στην Ουκρανία, που είναι ο παγκόσμιος ηγέτης στον χώρο, διαθέτοντας τεράστιες ποσότητες πρωτογενούς παραγωγής (ηλιάνθου) και μια πολύ ισχυρή μεταποιητική βιομηχανία κι εκτεταμένο παγκόσμιο δίκτυο διάθεσης του προϊόντος.

Σήμερα, η αγορά ηλιελαίου στην Ευρώπη βρίσκεται στην καρδιά της δίνης της Ρωσο-ουκρανικής σύρραξης. Η φετινή παραγωγή (EU 27) ηλιελαίου, υποχώρησε στα 7,4 εκατ. τόνους, η χαμηλότερη εδώ και 10 χρόνια και 18% κάτω από πέρυσι.

Η Ουκρανία, είναι ο πολύ μεγάλος προμηθευτής, που ουσιαστικά ελέγχει την ευρωπαϊκή αγορά, προσφέροντας πάνω από το 90% των εισαγόμενες ποσότητες ηλιελαίου. Η Σερβία και η Βοσνία Ερζεγοβίνη, προσφέρουν 3 και 1% αντίστοιχα.

Ουκρανία: Ο πόλεμος μεταφέρεται τώρα στην παραγωγή

Με την έναρξη του πολέμου και τα προβλήματα που προέκυψαν τόσο στην πρωτογενή παραγωγή όσο και την μεταποίηση και τις αλυσίδες εφοδιασμού, η Ουκρανία έκανε μια στροφή προς την παραγωγή ηλίανθου σε βάρος των σιτηρών, διαθέτοντας παράλληλα και μια τεράστια βιομηχανία σύνθλιψης του σπόρου και παραγωγής ηλιελαίου.

Σκοπός ήταν η εξαγωγή προϊόντων που μπορούν να διακινηθούν και με τους δρόμους της στεριάς, δηλαδή μικρότερου όγκου και υψηλότερης αξίας έναντι των σιτηρών που μπορούν να εξαχθούν μόνο δια θαλάσσης. Το ηλιέλαιο, είχε όλες τις σχετικές προϋποθέσεις και για το λόγο αυτό η καλλιέργειά του επεκτάθηκε σημαντικά.

Αλλά όπως συμβαίνει πολλές φορές τελευταία, το πράγμα σκάλωσε που αλλού, στην σύγχρονη μάστιγα της κλιματικής αλλαγής: Η παρατεταμένη ξηρασία το 2024 και 2025, μείωσε τις αποδόσεις, ενώ και οι λοιπές, λόγω έκρυθμης κατάστασης, απώλειες δεν ήταν και αυτές μικρές. Η συνολική παραγωγή ηλιόσπορου θα είναι φέτος κατώτερη των 11 εκατ. τόνων, της συνήθους δηλαδή παραγωγής, ενώ τους πρώτους μήνες (Σεπτέμβριος -Δεκέμβριος) της τρέχουσας καμπάνιας έχουν εξαχθεί μόλις 12.000 τόννοι ηλιέλαιο, το χαμηλότερο εδώ και δεκαετίες.

Ήδη από τα μέσα του 2025, οι προσφερόμενες ποσότητες ηλιόσπορου στην βιομηχανία ήταν περιορισμένες και ακριβές. Πολλές μικρές βιομηχανίες ηλιελαίου έκλεισαν την άνοιξη του 2025 ελλείψει ή ακριβής πρώτης ύλης, μέχρι τον αλωνισμό του φθινοπώρου.

Αλλά κι εδώ τα πράγματα δεν ήταν ευχάριστα ούτε στην πρωτογενή παραγωγή, ούτε στην μεταποίηση. Το νότιο τμήμα της χώρας, από εκεί που ξεκινάει ο θερισμός, λόγω ξηρασίας, είχε πολύ μειωμένες αποδόσεις κι έπρεπε να περιμένουν μέχρι να ξεκινήσει καλά ο αλωνισμός βορειότερα που οι αποδόσεις ήταν υψηλότερες, ώστε να υπάρχει μια εικόνα για την συνολική παραγωγή και να μπορέσουν να διαμορφωθούν τιμές παραγωγού.

Στο ενδιάμεσο η Ρωσία, άλλαξε τακτική πολέμου και στοχεύει πια με σφοδρότητα ενεργειακούς και παραγωγικούς στόχους. Πολλά εργοστάσια ηλιελαίου βομβαρδίστηκαν, με πλέον χαρακτηριστικό αυτό της Dnipro Oilseed Extraction Plant, εργοστάσιο που ανήκει στην πολυεθνική Βunge όπου χύθηκαν στον δρόμο 300 τόνοι ηλιέλαιο, προκαλώντας κυκλοφοριακό έμφραγμα στην πόλη για πολλές ημέρες λόγω ολισθηρότητας του δρόμου.

Έτσι λίγο πριν τις γιορτές, οι τιμές ηλιόσπορου άρχισαν να ανεβαίνουν και να φτάσουν στα τέλη Ιανουαρίου περί τα 600 δολ. ΗΠΑ ο τόνος, για προϊόν περιεκτικότητας 50% σε λάδι. Αντίστοιχα, οι τιμές ηλιελαίου ανέβηκαν κι αυτές στα 1270 δολ / τόνο, αυξημένες κατά 50 δολ ο τόνος από την έναρξη της ελαιοκομικής περιόδου, το φθινόπωρο του 2025.

Οι παραπάνω αυξήσεις, είναι συνδυασμός μειωμένων σχετικά προσφερόμενων ποσοτήτων ηλιάνθου αλλά και προβλημάτων στην βιομηχανία ηλιελαίου από βομβαρδισμούς αλλά και συνεχείς διακοπές ρεύματος που δημιουργούν προβλήματα και καθυστερήσεις στην παραγωγή.

Το άλλο μεγάλο πρόβλημα είναι αυτό της ασφαλούς διακίνησης τόσο της πρώτης ύλης όσο και του τελικού προϊόντος. Το ρίσκο της διακίνησης μέσα από κατεστραμμένες υποδομές είναι μεγάλο, κι εκτιμάται ότι αυτό θα μεταφερθεί στην πρωτογενή παραγωγή του 2026: οι αγρότες θα διστάσουν να καλλιεργήσουν σωστά (λιπάσματα, φάρμακα) βλέποντας νέους κινδύνους στην διάθεση της σοδειά τους.

Οι άλλοι μεγάλοι παίκτες της ευρύτερης περιοχής μας

Πέραν της Ουκρανίας, η άλλη μεγάλη γεωργική χώρα της ευρύτερη περιοχής, το Καζακστάν, έχει θέσει πολύ υψηλούς στόχους στην παραγωγή ηλιελαίου και συναφών προϊόντων. Ήδη το 2026 θα προσθέσει 3 ακόμη εργοστάσια επεξεργασίας ηλιάνθου με σκοπό να αναρριχηθεί στην πρώτη δεκάδα παγκοσμίως των χωρών παραγωγής ηλιελαίου. Το 2025, ήταν ο τρίτος σημαντικότερο προμηθευτής της ΕΕ σε ηλιόπαστα, μια πολύ θρεπτική ζωοτροφή.

Η Ρωσία από την μεριά της, κατέχει και αυτή περίοπτη θέση στη διεθνή αγορά, αλλά από εκεί τα στοιχεία είναι πια περιορισμένα.

Τέλος η Αργεντινή, είχε φέτος μια εξαιρετική χρονιά σε αποδόσεις ηλιόσπορου και ήδη έχει ξεκινήσει τεράστιες εξαγωγές που συγκυριακά θα φτάσουν μέχρι την Μαύρη θάλασσα. Η κύρια αγορά της βρίσκεται στις χώρες του Ατλαντικού με πρώτη τη Νότιο Αφρική.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο της αγοράς, είναι οι πολύ μεγάλες ποσότητες ηλιάνθου που αγοράζει φέτος η Τουρκία. Συγκεκριμένα, έχει απορροφήσει το μεγαλύτερο μέρος της φετινής Ρουμάνικης αγοράς, συμβάλλοντας έτσι στην εκτόξευση της τιμής σε 710 δολ/τόνος FOB λιμάνι της Κωνστάντζα.

Συμπερασματικά, η διεθνής αγορά ηλίανθου και ηλιελαίου παρουσιάζει μια δύσμορφη εικόνα: η κλιματική κρίση και ο πόλεμος, έχουν υποβαθμίσει τον κυρίαρχο ρόλο των παραδοσιακών ηγετών της αγοράς, ενώ άλλοι φιλόδοξοι παίκτες προσπαθούν να πλασαριστούν διεκδικώντας μεγάλα κέρδη.

Οι τιμές στην ευρύτερη περιοχή μας βρίσκονται σε μικρή ανοδική πορεία, λόγω προβλημάτων στην προσφορά. Στις περιπτώσεις όμως αυτές, είναι σύνηθες να συμβαίνουν υποκαταστάσεις από άλλα προϊόντα πχ σογιέλαιο, ελαιοκράμβης και με μη προσδιορίσιμες επιπτώσεις στην αγορά και τις τιμές.

Οι Ισπανοί αγόρασαν 107 εκατομμύρια λίτρα όλων των ειδών ελαιόλαδου στο πρώτο μισό του 2024, σε σύγκριση με 179 εκατομμύρια λίτρα ηλιέλαιου, σύμφωνα με τη μεγαλύτερη ένωση εμφιάλωσης ελαιολάδου στην Ισπανία, Anierac.

Μέχρι σήμερα, το ελαιόλαδο ήταν το δημοφιλέστερο λάδι για μαγείρεμα στα ισπανικά νοικοκυριά, αντιπροσωπεύοντας το 62% των πωλήσεων κατ’ όγκο το 2023, την ώρα που το ηλιέλαιο αντιπροσώπευε σχεδόν το 34%, σύμφωνα με το υπουργείο Γεωργίας.

«Είναι ξεκάθαρο ότι η κατανάλωση ελαιόλαδου καταγράφει πτώση στην Ισπανία», δήλωσε ο Πριμιτίβο Φερνάντες, εκπρόσωπος Τύπου της Anierac. «Υπάρχουν νοικοκυριά που συνήθιζαν να αγοράζουν μονάχα ελαιόλαδο και για πρώτη φορά αγοράζουν τώρα ηλιέλαιο και ελαιόλαδο», προσέθεσε.

Στρέφονται στο φθηνότερο ηλιέλαιο

Οι πωλήσεις ελαιόλαδου κατ’ όγκο μειώθηκαν κατά 18% από το πρώτο μισό του 2023, σύμφωνα με την Anierac, ενώ οι πωλήσεις του ηλιέλαιου αυξήθηκαν κατά 25% κατ’ όγκο πέρυσι, βάσει των επίσημων στοιχείων.

Ένα μπουκάλι ηλιέλαιο κόστιζε κατά μέσο όρο 1,86 ευρώ το λίτρο πέρυσι, ενώ τα ακριβότερα είδη ελαιόλαδου κόστιζαν 6 ευρώ το λίτρο, 50% περισσότερο σε σύγκριση με το 2022, βάσει των επίσημων στοιχείων.

Η Ισπανία συνήθως προμηθεύει περίπου το 40% του ελαιολάδου παγκοσμίως, όμως τα κύματα καύσωνα την Άνοιξη και μια παρατεταμένη ξηρασία μείωσαν τις συγκομιδές ελιάς τα τελευταία χρόνια, με αποτέλεσμα τον διπλασιασμό των τιμών του ελαιόλαδου σε επίπεδα ρεκόρ.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τα φτωχά ισπανικά νοικοκυριά να δυσκολεύονται να προμηθευτούν το βασικό συστατικό της μεσογειακής διατροφής, επιλέγοντας το φθηνότερο ηλιέλαιο, σύμφωνα με μια έκθεση του υπουργείου Γεωργίας σχετικά με τις τάσεις στην κατανάλωση τροφίμων το 2023.

Κίνητρα από την κυβέρνηση και τα σούπερ μάρκετ

Στα τέλη του προηγούμενου έτους, το ελαιόλαδο καταναλωνόταν κυρίως από τα νοικοκυριά της μεσαίας και μεγαλοαστικής τάξης, επισημαίνεται στην έκθεση.

Πέρυσι, μπουκάλια του ενός λίτρου έξτρα παρθένου ελαιόλαδου πωλούνταν περίπου 14,5 ευρώ σε ορισμένα σούπερ μάρκετ, με αποτέλεσμα να εντάσσονται στις κατηγορίες των προϊόντων λιανικής που τους τοποθετούν ετικέτες ασφαλείας.

Τον Ιούνιο, η ισπανική κυβέρνηση μείωσε τον ΦΠΑ στο ελαιόλαδο προκειμένου να το καταστήσει πιο προσιτό, ακόμα κι αν οι τιμές έχουν καταγράψει μικρή πτώση φέτος.

Η μεγαλύτερη αλυσίδα σούπερ μάρκετ της Ισπανίας Mercadona μείωσε την τιμή του ελαιόλαδου κατά 25% φέτος και αυτή την εβδομάδα προσφέρει τα μπουκάλια του ενός λίτρου σε τιμή κάτω των 7 ευρώ, με στόχο να προσεγγίσει τους καταναλωτές, ανέφερε μία πηγή από την εταιρεία.

Δεκάδες βίντεο με Τούρκους να αγοράζουν σε κατάσταση πανικού ό,τι απόθεμα φυτικού λαδιού είχε απομείνει στα καταστήματα έκαναν το γύρο του διαδικτύου. Σε ένα από αυτά μάλιστα ένας ηλικιωμένος κρατά με περηφάνια σε χέρια του δύο μπιτόνια με ηλιέλαιο. Πρωτόγνωρες εικόνες για τους νέους στην Τουρκία, αλλά οικείες για τους μεγαλύτερους που θυμούνται τις οικονομικές κρίσεις στη δεκαετία του ΄70 και του ΄80.

Ακόμα όμως και πριν την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία το ηλιέλαιο δεν ήταν φθηνό στην Τουρκία. Πριν από ένα χρόνο κόστιζε 19 τουρκικές λίρες και σήμερα αγγίζει τις 40, δηλαδή περίπου 2,50 ευρώ. Μια ασύλληπτα υψηλή τιμή, αν αναλογιστεί κανείς ότι περισσότεροι από 10 εκατομμύρια τούρκοι εργαζόμενοι λαμβάνουν τον κατώτατο μισθό των 312 ευρώ, ενώ περίπου 3,5 εκατομμύρια εργάζονται για ακόμα λιγότερα χρήματα.

Όσο φθάνει το μάτι οι καλλιέργειες ηλίανθου στην αν. Θράκη

Χάρη στην αύξηση της καλλιέργειας ηλίανθου στην Τουρκία η κατάσταση αποκλιμακώθηκε σε κάποιο βαθμό χωρίς όμως να καλυφθεί η τεράστια ζήτηση. Η ανατολική Θράκη είναι η καρδιά της καλλιέργειας ηλίανθου στην Τουρκία, μιας και από εδώ προέρχεται σχεδόν το 50% του ηλιελαίου τουρκικής παραγωγής.

Εύλογο κατά συνέπεια το ερώτημα πολλών Τούρκων για ποιο λόγο η χώρα τους αναγκάζεται να εισάγει τόσο μεγάλες ποσότητες ηλιελαίου. Ας σημειωθεί ότι η Τουρκία δεν εισάγει μόνο το 70% του ηλιελαίου από την Ρωσία και την Ουκρανία, αλλά και το 70% των αναγκών της σε σιτάρι. Ο φόβος για ελλείψεις στον τουρκικό πληθυσμό δεν είναι εντελώς αδικαιολόγητος ιδίως μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής.

Ζητούμενο η σταδιακή απεξάρτηση από τις εισαγωγές

Σε συνέντευξη στην DW o Μπάκι Ρέμζι Σουϊκμέζ, πρόεδρος του τουρκικού επιμελητηρίου αγρονόμων μηχανικών δηλώνει: «Η Τουρκία θα πρέπει να θωρακιστεί για την αντιμετώπιση κρίσεων». Μόνο με ένα μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και κρατικές επιχορηγήσεις θα περιοριστεί η εξάρτηση από τις εισαγωγές ηλιελαίου, σιταριού και καλαμποκιού, εκτιμά ο τούρκος ειδικός ζητώντας, όπως και αρκετοί συνάδελφοί του, από την κυβέρνηση του ΑΚΡ την εκπόνηση πενταετούς σχεδίου αντιμετώπισης ελλείψεων αγροτικών προϊόντων.

Μετά από εντατικές διαπραγματεύσεις Άγκυρας-Μόσχας τα πλοία κοντέινερ με το ηλιέλαιο πήραν εν τέλει την Τετάρτη πράσινο φως από τις ρωσικές αρχές να αποπλεύσουν για την Τουρκία. Αρκετά μέσα ενημέρωσης διέκοψαν την ροή προγράμματος για να μεταδώσουν την έκτακτη είδηση. Και μόνο αυτό δείχνει πόσο κρίσιμη είναι η κατάσταση στην Τουρκία.

Πηγή: DW