«Η πολιτεία λειτούργησε με τρόπο σχεδόν σοσιαλιστικό» προκειμένου να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της πανδημίας, είπε πρόσφατα ο Πρωθυπουργός.

Του Π.Κ. Ιωακειμίδη

Όσο κι αν ορισμένοι το αρνούνται, η κοινωνική διάσταση της πανδημίας του κορωνοϊού έχει τώρα πλήρως τεκμηριωθεί. Σειρά από μελέτες και αναλύσεις πιστοποιούν ότι δυστυχώς η πανδημία έχει στις ασυμμετρικές επιπτώσεις της έντονη κοινωνική διάσταση και ευδιάκριτη ιδεολογική πτυχή. Βεβαίως η προστασία της δημόσιας υγείας δεν μπορεί να έχει ούτε κοινωνικό ούτε ιδεολογικό περιεχόμενο.

Ο κορωνοϊός όμως στις επιπτώσεις του πλήττει διαφορετικά κοινωνικές τάξεις και ομάδες.

Μπροστά στον κορωνοϊό (και στις επιπτώσεις του) δεν είμαστε όλοι ίσοι. Μπορεί ο κορωνοϊός αυτός καθ’ εαυτόν να μην κάνει διάκριση ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, σε βασιλείς, πρίγκιπες, πρωθυπουργούς ή απλούς πολίτες… Χτυπά όλους αδιακρίτως. Αλλά οι επιπτώσεις του όμως δεν πλήττουν το ίδιο όλους.

Στην ανάλυση του Τμήματος Οικονομικών και Κοινωνικών Υποθέσεων του ΟΗΕ (DESA – Department of Economic and Social Affairs) ευθέως τονίζεται ότι χαμηλής εξειδίκευσης εργαζόμενοι και αναπτυσσόμενες χώρες είναι σε κίνδυνο κάθετης οικονομικής κατάρρευσης ως αποτέλεσμα της πανδημίας. Κάτι παρόμοιο λέει και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).

Η ανάλυση επισημαίνει ειδικότερα ότι η πανδημία πλήττει περισσότερο κλάδους της οικονομίας που στηρίζονται στην προσωπική φυσική επαφή όπως λιανικό εμπόριο, αναψυχή και ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, τουρισμός, μεταφορές που καλύπτουν στον αναπτυγμένο κόσμο το ένα τέταρτο περίπου των θέσεων απασχόλησης με σχετικά χαμηλόμισθους, χαμηλών δεξιοτήτων εργαζομένους.

Αυτοί πυκνώνουν ήδη τις τάξεις των ανέργων μεταξύ άλλων σε αυξανόμενο αριθμό ήδη εκατομμυρίων στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά βεβαίως και στην Ευρώπη. Και παρά την οικονομική στήριξη που προσφέρεται από τους κρατικούς προϋπολογισμούς, η απώλεια εισοδήματος είναι αναπόφευκτη.

Από την πλευρά του ο Own Jones γράφει στην «Guardian» ότι «η ανισότητα σκοτώνει» («inequality kills») επισημαίνοντας ότι οι ασθενείς Covid-19 με υποκείμενα νοσήματα που διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο – αυτοί που υποφέρουν από άσθμα και διαβήτη – εντοπίζονται σε υψηλότερο βαθμό στις φτωχότερες περιοχές του Λονδίνου και του Ηνωμένου Βασιλείου ευρύτερα.

Στις ΗΠΑ το 70% των νεκρών της πανδημίας ανήκει σε φτωχές μειονότητες. Ενώ ο En. Bergamini του Bruegel συνοψίζει λέγοντας ότι ο ιός αποκαλύπτει τις κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες στον ευρωπαϊκό χώρο.

Παράλληλα ο κορωνοϊός μπορεί να αποδειχθεί η ολική καταστροφή για τις
φτωχότερες χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου όταν φθάσει – που θα φθάσει – εκεί. Το επισημαίνουν τόσο η έκθεση του ΟΗΕ όσο και ο Economist σε ανάλυσή του. Η Αφρική είναι ιδιαίτερα ευάλωτη.

Η Σιέρα Λεόνε π.χ. διαθέτει μόνο έναν αναπνευστήρα! Το Σουδάν μόνο τέσσερις. Και εάν, όπως τονίζει ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντονι Γκουτέρες, η πανδημία δεν αντιμετωπισθεί σε παγκόσμια κλίμακα, δεν θα έχει επιτευχθεί η εκρίζωσή της. Η κοινωνική επομένως διάσταση στις επιπτώσεις του κορωνοϊού είναι δεδομένη (όπως τελικά σε κάθε ασθένεια αλλά σε μια πανδημία ακόμη περισσότερο).

Αλλά και η ιδεολογική διάσταση είναι σαφώς ορατή. Οι πάντες σχεδόν σήμερα στηρίζουν την ενίσχυση του κράτους και ιδιαίτερα του κράτους πρόνοιας για την παροχή επαρκών υπηρεσιών υγείας.

Όπως γράφει ο καθηγητής του LSE Κ. Φέδερστον, «ο κορωνοϊός προσγειώνει τον νεοφιλελευθερισμό». «Το αποτέλεσμα του κορωνοϊού», γράφει, «μπορεί να είναι ότι τώρα είμαστε όλοι σοσιαλδημοκράτες» («Η Καθημερινή», 29/3). Ή όπως λέγει ο Amartya Sen (βραβείο Νομπέλ) θα πρέπει τώρα να γίνουμε…

* Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Tου Π.Κ.Ιωακειμιδη

(α) Κάτι να πάει εντελώς στραβά στα πειράματα υποσωματιδιακής φυσικής και να παραχθεί ένα υποσωματίδιο με άγνωστες ιδιότητες και επιδράσεις που θα ανατρέψει ενδεχομένως όλο το φυσικό σύστημα οδηγώντας σε μια καταστροφική κατάρρευση (η δημιουργία μιας μικρής μαύρης τρύπας π.χ.). Οι φόβοι αυτοί είχαν εκφρασθεί έντονα όταν άρχισε να λειτουργεί το κέντρο ερευνών CERN στη Γενεύη πριν από μερικά χρόνια.

(β) Ένα άγνωστο ουράνιο σώμα (αστεροειδής, κ.λπ.) να χτυπήσει τον πλανήτη πριν να έχουμε προλάβει να το εξουδετερώσουμε. Και καθημερινά σχεδόν ανακαλύπτονται τυχαία ή από ερασιτέχνες αστεροειδείς κ.λπ. που διέρχονται κοντά στη Γη (αλλά ευτυχώς δεν τη χτυπούν όπως συνέβη στο παρελθόν και μεταξύ άλλων οδήγησαν στην εξαφάνιση των δεινοσαύρων) και (γ) και περισσότερο πιθανό απ’ όλα τα παραπάνω να ξεσπάσει μια θανατηφόρα υψηλά μεταδοτική ασθένεια, κυρίως με ένα ταχύτατα εξαπλούμενο ιό, για την οποία δεν υπάρχουν αποτελεσματικά αντίμετρα.

Όπως γράφουν οι D. Darling και D. Schultze – Makush στο βιβλίο τους «Megacatastrophes, Nine Strange Ways the World Could End»/ «Μεγαλοκαταστροφές, εννέα περίεργοι τρόποι με τους οποίους μπορεί να τελειώσει ο κόσμος» (Λονδίνο, One World Publications) αυτό είναι το πλέον εφιαλτικό σενάριο για το οποίο η ανθρωπότητα έχει επενδύσει ελάχιστα για την αντιμετώπισή του.

Ενώ οι προϋποθέσεις για ένα τέτοιο σενάριο έχουν αυξηθεί δραματικά (ραγδαία αύξηση πληθυσμού, ευκολία κάθε είδους μετακινήσεων πληθυσμών, ανεπαρκή συστήματα υγείας, κ.λπ.). Παρεμφερείς απόψεις έχει εκφράσει και ο διάσημος βρετανός αστροφυσικός M. Rees στο βιβλίο του «Our Final Century»/ «Ο Τελευταίος Αιώνας μας» (Λονδίνο, Heinemman). Κανείς βέβαια δεν γνωρίζει εάν με τον κορωνοϊό βρισκόμαστε ή δεν βρισκόμαστε κοντά σε μια τέτοιας έκτασης καταστροφή.

Οι υπεύθυνοι λένε ότι δεν βρισκόμαστε και επομένως απαιτείται ψυχραιμία.

Αλλά και μόνο το ξέσπασμα της επιδημίας που απειλεί να γίνει πανδημία θέτει ένα καίριο ζήτημα – που στη βάση του είναι ζήτημα ασφάλειας – για τις προτεραιότητες που θέτουμε ως εθνικά πολιτικά συστήματα αλλά και ως παγκόσμιο σύστημα. Εάν ασφάλεια σημαίνει πέρα και πάνω απ’ όλα την ασφάλεια, προστασία της ανθρώπινης ζωής είναι σαφές ότι οι κάθε είδους ασθένειες από τους μεταδοτικούς ιούς, καρκίνο, κ.λπ., αφαιρούν πολλές περισσότερες ζωές συγκριτικά με οτιδήποτε άλλο.

Μόνο από καρκίνο πεθαίνουν παγκοσμίως κάθε χρόνο περίπου 10 εκατομμύρια άτομα, εξαφανίζεται περίπου μια ολόκληρη Ελλάδα (στη χώρα μας έχουμε περίπου 32.000 θανάτους ετησίως). Κι όμως εάν συγκρίνουμε τους δημόσιους οικονομικούς πόρους που διαθέτουμε για την καταπολέμηση ασθενειών και στα συστήματα υγείας με αυτούς που κατευθύνουμε για την αμιγώς πολεμική μηχανή (στρατιωτικές δαπάνες) φαίνεται καθαρά ότι έχουμε μια στρεβλή διάταξη των πραγματικών προτεραιοτήτων ασφάλειας.

Από την άποψη αυτή είναι σημαντικό ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση / νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή εστιάζει τη δράση της σε δύο πραγματικές απειλές: την κλιματική κρίση (Green Deal) και την καταπολέμηση του καρκίνου.

*Στη μνήμη του δίδυμου αδελφού μου Χαράλαμπου (που έφυγε από καρκίνο)

*Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος ΥΠΕΞ

Το Κίνημα Αλλαγής (ΚΙΝΑΛ) είναι «ένας νέος φορέας, η σύγχρονη έκφραση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας στην Ελλάδα» είπε πρόσφατα η επικεφαλής του Φ. Γεννηματά. Πράγματι αυτό θα πρέπει να είναι το ΚΙΝΑΛ – η έκφραση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, κάτι που δεν μπορεί και δεν θέλει να είναι ούτε ο ΣΥΡΙΖΑ ούτε η ΝΔ. Αλλά ποια είναι τα στοιχεία που ορίζουν τη σύγχρονη ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, και η έμφαση εδώ είναι στο «σύγχρονη».

Του Π.Κ. Ιωακειμίδη*

Παρακολουθώντας την εξελικτική πορεία των ευρωπαϊκών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων και ιδιαίτερα των κομμάτων εκείνων που κατάφεραν το τελευταίο χρονικό διάστημα να περάσουν στην εξουσία σε χώρες όπως Φινλανδία, Δανία, Σουηδία, Πορτογαλία ή να ισχυροποιήσουν την πολιτική τους θέση (Ισπανία, Ιταλία) θα έλεγα ότι τρία είναι τα προσδιοριστικά αυτά στοιχεία: (α) δίκαιη κοινωνία, (β) μεταρρύθμιση, νέα agenda και (γ) ευρωπαϊκή ενοποίηση.

(α) Δίκαιη κοινωνία. Συνιστά βεβαίως τον κεντρικό παραδοσιακό στόχο της σοσιαλδημοκρατίας που εξακολουθεί να παραμένει στον πυρήνα της πολιτικής στρατηγικής κάθε σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. Και είναι το στοιχείο που εν ευρεία εννοία και ερμηνεία προσδιορίζει τον άξονα Αριστερά – Δεξιά και σήμερα.

Η προώθηση της δίκαιης κοινωνίας συνεπάγεται μεταξύ άλλων την καταπολέμηση των ποικιλόμορφων ανισοτήτων που έχουν εμφανισθεί στις κοινωνίες της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας – εισοδηματικές ανισότητες, ψηφιακές ανισότητες, τεχνολογικές υστερήσεις, αποκλεισμοί κάθε μορφής, περιθωριοποίηση κ.λπ.

Το πώς ακριβώς ελαχιστοποιούνται οι ανισότητες αυτές και επιτυγχάνεται η δικαιότερη κοινωνία χωρίς να υπονομεύονται τα περιθώρια ελευθερίας και ανάπτυξης, είναι ένα εξαιρετικά σύνθετο ζήτημα (η κατανόηση του οποίου μπορεί να ξεκινήσει από την προβληματική που εκφράζει ο A. Sen στην Ιδέα της Δικαιοσύνης / The Idea of Justice). Αλλά σοσιαλδημοκρατία χωρίς την επιδίωξη της δίκαιης κοινωνίας δεν νοείται.

(β) Μεταρρύθμιση. Η αποδοχή του μεταρρυθμισμού με τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής και προγραμματικής agenda αποτέλεσε την επιτακτική επιλογή για τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα προκειμένου να βγουν από την πολύπλευρη κρίση.

Οσα προχώρησαν προς την κατεύθυνση αυτή τα κατάφεραν και βρίσκονται ήδη στην εξουσία. Στη λογική αυτή τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα άνοιξαν την agenda τους σε σύγχρονα θέματα όπως αυτά της κλιματικής αλλαγής, της προστασίας του περιβάλλοντος, μετανάστευσης, ασφάλειας, τεχνολογικών αλλαγών, εκδημοκρατισμού της δημοκρατίας κ.ά. – θέματα που μέχρι σχετικά πρόσφατα αγνοούσαν ή παρέκαμπταν με αποτέλεσμα να μονοπωλούνται από άλλες πολιτικές δυνάμεις.

Με άλλα λόγια τα κόμματα αυτά δεν παρέμειναν προσκολλημένα στο παρελθόν. Κοίταξαν μπροστά, στο μέλλον, στη νέα εποχή και στις προκλήσεις της.

(γ) Ευρωπαϊκή ενοποίηση. Ολα σχεδόν τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα λειτουργούν σήμερα ως οι κατ’ εξοχήν υποστηρικτές της βαθύτερης ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, πολιτικής και οικονομικής, με οριακές διαφοροποιήσεις. Κατανοούν με άλλα λόγια ότι η ευρωπαϊκή υπερεθνική ενοποίηση συνιστά σήμερα ένα βαθύτατα αριστερό project, προϋπόθεση για την αντιμετώπιση των οποιωνδήποτε αρνητικών συνεπειών της παγκοσμιοποίησης και όχι μόνο.

Ταυτόχρονα όμως προωθούν και τον εκδημοκρατισμό του θεσμικού συστήματος της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) αλλά και την ανάδειξη της «κοινωνικής Ευρώπης».

Είναι προφανές ότι στην ευρωπαϊκή αυτή λογική οφείλει να εντάσσεται ένα σύγχρονο ελληνικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα όπως το ΚΙΝΑΛ.

*Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του FEPS.

Ο ΣΥΡΙΖΑ όμως δεν είναι (ή τουλάχιστον δεν είναι ακόμη) μια γνήσια Ευρωπαϊκή δύναμη.

Του Π. Ιωακειμίδη*

Οπωσδήποτε δεν είναι αυτό που ήταν το 2015 και πριν όταν θεωρούσε λίγο-πολύ την Ευρώπη (Ευρωπαϊκή ένωση – ΕΕ) ως ένα… μόρφωμα καπιταλιστικής ολοκλήρωσης. Έκανε ορισμένα αξιόλογα βήματα προσαρμογής στην αδήριτη πραγματικότητα αφού όμως πρώτα σκέφτηκε ακόμη και να αποχωρήσει από την ευρωζώνη (ΟΝΕ), ουσιαστικά δηλαδή από την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς αποχώρηση από την ΟΝΕ θα οδηγούσε μοιραία και σε έξοδο από την ΕΕ.

Οι οποιεσδήποτε όμως προσαρμογές που έκανε δεν έχουν μεταμορφώσει το ΣΥΡΙΖΑ σε αυτό που θεωρείται Ευρωπαϊκό πολιτικό κόμμα. Η Ευρωπαϊκή πολιτική του ΣΥΡΙΖΑ, σύμφωνα τουλάχιστον με τις επίσημες τοποθετήσεις του, εστιάζεται σε ένα ουσιαστικά σημείο: την καταπολέμηση της λιτότητας και των ανισοτήτων και την επίτευξη οικονομικής και κοινωνικής σύγκλισης.

Μιλά για την Ευρώπη της αλληλεγγύης. Όλα αυτά είναι σημαντικά στοιχεία. Και καλά κάνει και τα αναδεικνύει. Αλλά πρόκειται για στοιχεία και στοχεύσεις που όλες σχεδόν οι πολιτικές δυνάμεις τα τονίζουν, ακόμη και οι εθνολαϊκιστικές, ευρωσκεπτικιστικές δυνάμεις.

Μια πολιτική δύναμη μπορεί να χαρακτηρισθεί ως “Ευρωπαϊκή” χωρίς επιθετικούς προσδιορισμούς εάν και στο μέτρο που μπορεί αποδεχθεί και στηρίζει την Ευρωπαϊκή ενοποίηση και την Ένωση ως ένα “πολιτικό σχέδιο” (political project) όπως ήταν από τη γέννησή της και παραμένει μέχρι σήμερα, παρά τις οποιεσδήποτε αμφισβητήσεις.

Και πολιτικό σχέδιο σημαίνει ότι η Ένωση στοχεύει και κατευθύνεται προς την Πολιτική Ένωση (που για ορισμένους τουλάχιστον θα πρέπει να είναι sui generis ομοσπονδία εθνικών κρατών).

Ο ΣΥΡΙΖΑ και ο πρωθυπουργός Αλ. Τσίπρας προσωπικά δεν αναφέρονται στην Πολιτική Ένωση ως τον τελεολογικό στόχο (finalite politique) της ενοποίησης. Αναφέρονται μονομερώς στην οικονομική ένωση κυρίως.

Η Πολιτική Ένωση προϋποθέτει και συνεπάγεται μια άλλη φιλοσοφία, άλλη Ευρωπαϊκή πολιτική, με άλλους στόχους και περιεχόμενο. Ειδικότερα θα μπορούσε να επισημανθεί ότι η ενοποίηση ως πολιτικό σχέδιο με στόχο την Πολιτική Ένωση συνεπάγεται:

Πρώτον, αποδοχή και στήριξη της υπερεθνικότητας, την εκχώρηση δηλαδή μεγαλύτερου μέρους εθνικής κυριαρχίας για την οικοδόμηση ανεξάρτητων κεντρικών θεσμών και οργάνων, ανεξάρτητων δηλαδή από τον έλεγχο των εθνικών κυβερνήσεων.

Και ταυτόχρονα τη διαμόρφωση της Ευρωπαϊκής κυριαρχίας όπως επιμόνως τονίζει ο Γάλλος πρόεδρος, Ε. Μακρόν.

Στην πράξη στήριξη της υπερεθνικότητας σημαίνει την ανάδειξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (European Commission), του κατ’ εξοχήν υπερεθνικού οργάνου της Ένωσης, σε οιονεί κυβέρνηση του όλου ενωσιακού συστήματος παράλληλα με την ενίσχυση των άλλων υπερεθνικών στοιχείων και διαδικασιών (κοινοτική μέθοδος διαμόρφωσης πολιτικής, κλπ).

Συνεπάγεται επίσης τη βαθμιαία εγκατάλειψη της ομοφωνίας στη λήψη των αποφάσεων και το πέρασμα στην ειδική πλειοψηφία (QMV) σε όσους σημαντικούς τομείς εξακολουθεί να εφαρμόζεται η ομοφωνία (κοινή εξωτερική πολιτική, φορολογική ενοποίηση, κ.α.).

Για όλες αυτές τις πτυχές ο ΣΥΡΙΖΑ λέγει πολύ λίγα ή σχεδόν τίποτα.

Δεύτερον, αποδοχή και ανόθευτη εφαρμογή όλων των δημοκρατικών αρχών πάνω στις οποίες οικοδομείται η Ένωση σύμφωνα τουλάχιστον με τις Συνθήκες. Από τον πλήρη σεβασμό του κράτους δικαίου, των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της ελεύθερης έκφρασης, πολυφωνίας, κλπ.

Και παράλληλη αποδοχή ότι το σύστημα της Ένωσης θα πρέπει σ’ όλες τις εκφάνσεις του να είναι δημοκρατικά νομιμοποιημένο. Και στο πεδίο αυτό τα “ευρωπαϊκά ελλείμματα” του ΣΥΡΙΖΑ είναι εμφανή.

Η προσήλωσή του στο κράτος δικαίου θεωρείται αρκούντως προβληματική με τις άγαρμπες παρεμβάσεις του στη δικαιοσύνη ενώ η προσήλωσή του στις αρχές της πολυφωνίας και ελεύθερης έκφρασης δοκιμάζονται επίσης, είτε με την προσπάθεια ελέγχου ή ακόμη και φίμωσης μέσων ενημέρωσης ή με την αναίσχυντη προπαγάνδα που ασκούν κρατικά μέσα ενημέρωσης.

Σε επίπεδο Ένωσης, η δημοκρατική νομιμοποίηση θα πρέπει τελικά να προκύπτει (αλλά όχι μόνο) είτε από την άμεση εκλογή ή την εκλογή από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όλων των ανώτατων πολιτικών θεσμικών αξιωμάτων της Ένωσης.

Τρίτον, προώθηση της ενοποίησης σε τομείς πολιτικών πέραν απ’ αυτόν της οικονομίας και της ΟΝΕ. Η ολοκλήρωση της ημιτελούς ευρωζώνης είναι επιτακτικός στόχος και ορθώς την στηρίζει ο ΣΥΡΙΖΑ. Αλλά εξαντλείται σ’ αυτό το πεδίο και στην ανάπτυξη της κοινωνικής πολιτικής.

Σε μια ένωση που στοχεύει σε υπερεθνική Πολιτική Ένωση η ανάπτυξη ή ολοκλήρωση κοινών πολιτικών είναι εξ ίσου επιτακτική με βάση και τις προκλήσεις, απειλές και προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη.

Αναφέρομαι ιδιαίτερα στην ανάπτυξη της κοινής εξωτερικής πολιτικής (ΚΕΠΠΑ) και της κοινής αμυντικής πολιτικής και κοινής άμυνας (ΚΕΠΑΑ) με στόχο την οικοδόμηση της Κοινής Αμυντικής Ένωσης μέχρι το 2025.

Στο πεδίο αυτό ο ΣΥΡΙΖΑ όχι μόνο δεν λέγει κάτι ιδιαίτερα συγκεκριμένο αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις βρίσκεται σε εντελώς άλλο μήκος κύματος είτε μπλοκάροντας αποφάσεις (κριτική για κατάσταση ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε Κίνα) είτε κινούμενος σε αντίθετη κατεύθυνση με την ευρύτερη πλειοψηφία (στήριξη καθεστώτος Μαδούρο σε Βενεζουέλα).

Βεβαίως η συμφωνία των Πρεσπών προσέδωσε στο ΣΥΡΙΖΑ “στοιχεία ευρωπαϊκότητας” στον εξωτερικό προσανατολισμό του χωρίς όμως αυτό να αναιρεί τη γενικότερη αμφισημία που εκφράζει στο πλαίσιο της Ένωσης.

Τέταρτον, τέλος δεν μπορεί να αγνοηθεί η κουλτούρα και αισθητική του ΣΥΡΙΖΑ όπως εκφράζεται από τις καθεστωτικές λογικές και τα φαινόμενα τύπου Πολάκη που ελάχιστη σχέση έχουν με την ευρωπαϊκή ενοποιητική κουλτούρα, πολύ περισσότερο με την κουλτούρα της Ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας.

Εν κατακλείδι, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει να διανύσει πολύ δρόμο για να γίνει Ευρωπαϊκό κόμμα. Εάν τελικά γίνει…

*Καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ενώ το νέο Ευρωκοινοβούλιο θα έχει επίσης την εξουσία να εγκρίνει και όλα τα μέλη της Επιτροπής (27 εάν αποχωρήσει το Ηνωμένο Βασίλειο, 28 εάν όχι).

Του Παναγιώτη Κ. Ιωακειμίδη

Αυτή είναι μια σημαντική θεσμική καινοτομία της Συνθήκης της Λισαβόνας (η οποία δεν υπήρχε σε προηγούμενες συνθήκες). Και στη συγκεκριμένη περίπτωση η εκλογή του νέου προέδρου «θα παιχθεί» ανάμεσα στους υποψηφίους (Spitzenkandidaten) των δύο μεγάλων ευρωπαϊκών κομμάτων, του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος (ΕΛΚ – PPE) που συγκεντρώνει τις συντηρητικές Χριστιανοδημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις και του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος (PES, S-D ).

Οι δύο υποψήφιοι των κομματικών αυτών σχηματισμών, ο Γερμανός Μάνφρεντ Βέμπερ για το Λαϊκό Κόμμα και ο Ολλανδός Φρανς Τίμερμανς για το Σοσιαλιστικό, είναι οι βασικοί διεκδικητές της προεδρίας της Επιτροπής. Πρόκειται για δύο σαφώς διαφορετικού χαρακτήρα και πορείας προσωπικότητες.

Ο πρώτος, ο Βέμπερ, εξόχως συντηρητικός και μάλλον πολωτικός και χωρίς καμιά κυβερνητική ή διοικητική εμπειρία, ενώ ο δεύτερος, ο Τίμερμανς, τυπικός Σοσιαλδημοκράτης, συναινετικός και με πολυετή και πολυσχιδή θητεία σε υψηλές θέσεις.

Τα τελευταία πέντε χρόνια ως αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με πετυχημένη κατά κοινή ομολογία θητεία. Επομένως το προφίλ του τελευταίου εμφανίζεται να ταιριάζει περισσότερο με τον ρόλο του προέδρου της Επιτροπής που πρώτα απ’ όλα, ως υπερεθνικό όργανο, θα πρέπει να εκφράζει το σύνολο της Ευρώπης και όχι επιμέρους κράτη-μέλη, και θα πρέπει να λειτουργεί συναινετικά.

Αλλά σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας (άρθρο 17) η επιλογή του προέδρου της Επιτροπής θα πρέπει να γίνει σε πρώτη φάση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (20-21 Ιουνίου 2019), «λαμβάνοντας υπόψη το αποτέλεσμα των εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο», όπως διαλαμβάνει η Συνθήκη. Η κάπως γενικόλογη αυτή φράση δεν δεσμεύει νομικά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να επιλέξει σώνει και καλά έναν συγκεκριμένο υποψήφιο.

Απλώς ο υποψήφιος θα πρέπει να προέρχεται από το πολιτικό κόμμα που έχει κερδίσει την πλειοψηφία στις ευρωεκλογές. Ωστόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ερμηνεύσει τη φράση αυτή ότι συνεπάγεται την επιλογή του συγκεκριμένου υποψηφίου (Spitzenkandidat). Καθώς σε διαφορετική περίπτωση δεν θα «τον εκλέξει» ως πρόεδρο της Επιτροπής, όπως έχει την τελική εξουσία να κάνει σύμφωνα επίσης με νέα καινοτομία της Συνθήκης.

Αυτή ακριβώς η πρακτική ακολουθήθηκε το 2014 και προέκυψε ως πρόεδρος ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, τότε υποψήφιος με το ΕΛΚ. Επομένως εάν ο Βέμπερ καταφέρει να συγκεντρώσει την πλειοψηφία τότε είναι πολύ πιθανόν να αναδειχθεί ως νέος πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αν και ορισμένες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Γαλλία, θα δώσουν μάχη για να αποφύγουν μια «προεδρία Βέμπερ» για τα επόμενα πέντε χρόνια.Από το συντηρητικό στρατόπεδο υπάρχουν και άλλοι διεκδικητές της προεδρίας της Επιτροπής, όπως π.χ. ο σημερινός διαπραγματευτής για το Brexit και πρώην επίτροπος Μισέλ Μπαρνιέ κ.ά.

Επομένως μπορεί να έχουμε μια εξόχως συγκρουσιακή διαδικασία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Ιουνίου για τον νέο πρόεδρο, ιδιαίτερα εάν η νέα σύνθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου χαρακτηρίζεται από υψηλό κατακερματισμό των πολιτικών δυνάμεων και επομένως δεν προκύπτει σαφής, ξεκάθαρη πλειοψηφία.

Τώρα σε ό,τι αφορά τα υπόλοιπα μέλη της Επιτροπής: μετά την εκλογή του προέδρου οι κυβερνήσεις οφείλουν να προτείνουν (δεύτερο δεκαπενθήμερο Ιουλίου) τον υποψήφιο επίτροπο της χώρας ο οποίος θα πρέπει να γίνει αποδεκτός πρώτα απ’ όλα από τον νεοεκλεγέντα πρόεδρο, ώστε το Συμβούλιο να εγκρίνει (με ειδική πλειοψηφία) τον συνολικό κατάλογο των υποψηφίων επιτρόπων που θα υποβληθεί για τελική έγκριση επίσης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Μετά την έγκριση αυτή οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να ανακαλέσουν υποψήφιο επίτροπο. Μόνο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο στο τέλος Σεπτεμβρίου θα υποβάλει όλους τους υποψηφίους σε ακροάσεις, μπορεί να αναγκάσει κάποιον να αποσυρθεί ή να τον αποσύρει ο πρόεδρος της Επιτροπής, κάτι που έχει γίνει στο παρελθόν. Και αφού πρόεδρος και μέλη της Επιτροπής εγκριθούν ως Σώμα από το ΕΚ, θα αναλάβουν τα καθήκοντά τους την 1η Νοεμβρίου.

Η διαδικασία και το χρονοδιάγραμμα αυτό έχουν ενδιαφέρον ιδιαίτερα για την Ελλάδα, καθώς εάν οι γενικές βουλευτικές εκλογές πραγματοποιηθούν τον Οκτώβριο, τότε η σημερινή κυβέρνηση Τσίπρα θα είναι αυτή που θα προτείνει τον Ιούλιο τον νέο επίτροπο, ο οποίος όμως θα αναλάβει καθήκοντα την 1η Νοεμβρίου, αφού πιθανότατα η κυβέρνηση θα έχει αποχωρήσει από την εξουσία. Και το ερώτημα: Αν και ο επίτροπος δεν εκπροσωπεί την κυβέρνηση, είναι θεμιτό μια απερχόμενη κυβέρνηση να προτείνει τον νέο επίτροπο; Η απάντηση είναι βεβαίως όχι.

Θα ήταν αναγκαία κάποια συνεννόηση, διαβούλευση με την αντιπολίτευση. Αλλά δεν φαίνεται πιθανό ότι ο Αλ. Τσίπρας θα προχωρήσει σε κάτι τέτοιο. Η όλη του λογική είναι προς την αντίθετη κατεύθυνση. Και δεν αποκλείεται ο κ. Τσίπρας να θέλει τη διεξαγωγή των γενικών εκλογών τον Οκτώβριο ώστε μεταξύ άλλων να έχει και τη δυνατότητα να προτείνει τον εκλεκτό του ως νέο μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Ο κ. Π. Κ. Ιωακειμίδης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ, είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του FEPS.

Επιστρέφει η Ευρώπη στην περίοδο των μεγάλων γεωγραφικών, πολιτικών, πολιτιστικών διαιρέσεων, ρηγμάτων και συγκρούσεων που επικράτησαν μετά την Μεταρρύθμιση (Reformation) πριν πεντακόσια χρόνια περίπου; Επιστρέφει υποστηρίζει ο γνωστός καθηγητής ιστορίας του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, Br. Simms σε ένα πρόσφατο αμφιλεγόμενο δοκίμιο του (βλέπε, Br. Simms, “Europe ’sNew Reformation”, New Statesman, 6 Φεβρουαρίου 2019).

Του Π.Κ. Ιωακειμίδη*

Η περίοδος των διαιρέσεων, ρηγμάτων και συγκρούσεων που ξεκίνησε στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα για θρησκευτικούς, δογματικούς λόγους αρχικά διήρκησε περίπου διακόσια χρόνια.

Ήταν συγκρούσεις και ρήγματα ανάμεσα στις τότε πολιτικές οντότητες αλλά και οξύτατες πολικο- ιδεολογικέςαντιπαραθέσεις στο εσωτερικό των οντοτήτων αυτών.

Ο Simms εκτιμά ότι κάτι ανάλογο συμβαίνει σήμερα στην Ευρώπη που θα διαρκέσει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ανοίγει μια νέα ιστορική περίοδος κατακερματισμού που είναι άγνωστο πώς και πότε θα κλείσει, αν και αυτή τη φορά δεν είναι η θρησκεία και εκκλησία στο επίκεντρο της.

Στο επίκεντρο είναι το ερώτημα ένα θα υπάρχει μια υπερεθνική τάξη πραγμάτων/σύστημα, ως υπέρτατηεξουσία, που θα διασφάλιζε την σταθερότητα και ειρήνη στην Ευρώπη (Ευρωπαϊκή Ένωση) ή εναλλακτικά οι επιμέρους πολιτικές οντότητες (εθνικό κράτος) θα ασκούν την απόλυτη εξουσία.

Στον δέκατο έκτο αιώνα η υπέρτατη εξουσία που αμφισβητήθηκε ποικιλοτρόπως ήταν βεβαίως η παπική εκκλησία και οι δογματικές της θέσεις για την θρησκεία.

Αλλά βέβαια τότε, τα πραγματικά προβλήματα για διαχείριση- πέραν αυτών της κατανομής της εξουσίας- ήταν σε σημαντικό βαθμό εντοπισμένα στο πλαίσιο των επιμέρους πολιτικών μονάδων . Δεν υπήρχε ούτε παγκοσμιοποίηση, ούτε τεχνητήνοημοσύνη, οικονομική αλληλεξάρτηση ή κλιματική αλλαγή.

Τη σημερινή Ευρώπη πρώτα απ’ όλα τα διακρατικά ρήγματα φαίνεται να πολλαπλασιάζονται παρά την ύπαρξη και λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( ΕΕ) και παρά τα πάνω από εξήντα χρόνια Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Το τελευταίο ανάμεσα σε Γαλλία και Ιταλία.

Για πρώτη φορά στη μεταπολεμική Ευρώπη, η Γαλλία έφθασε στο σημείο να ανακαλέσει τον πρέσβη της από τη Ρώμη ως ένδειξη της οργής για τη συνάντηση του αντιπροέδρου της Ιταλικής κυβέρνησης και επικεφαλής του Κινήματος των 5 Αστέρων Λουίτζι Ντι Μάιο με εκπροσώπους των “Κίτρινων Γιλέκων” και μάλιστα σε γαλλικό έδαφος και με την ομάδα που επιδιώκει ευθέως την ανατροπή του προέδρου Ε. Μακρόν.

Η προηγούμενη ανάκληση ΄Γάλλου πρέσβη από τη Ρώμη είχε γίνει το 1940 όταν ο Μπ. Μουσολίνι κήρυξε τον πόλεμο ενάντια στη Γαλλία. Έτσι ένα νέο ρήγμα αυτή τη φορά στην καρδιά της Ευρώπης είναι τώρα πλέον γεγονός.

Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρωπαϊκής ενοποίησης που οι σχέσεις ανάμεσα σε δύο από τις έξι ιδρυτικές χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας/ Ένωσης (Γαλλία – Ιταλία) φθάνουν σ’ αυτό το θλιβερό επίπεδο.

Μέχρι σήμερα οι διάφορες συγκρούσεις, διαιρέσεις, ρήγματα, κατακερματισμοί δεν είχαν αγγίξει με ορατό τουλάχιστον τρόπο την ιδρυτική ομάδα χωρών (Γερμανία, Γαλλία Ιταλία, χώρες Μπενελούξ- Βέλγιο . Ολλανδία, Λουξεμβούργο ).

Η Ιταλία των εθνολαϊκιστών Σαλβίνι – Ντι Μάιο έχει αναδείξει τον πρόεδρο Μακρόν ως κύριο αντίπαλό στο Ευρωπαϊκό πλαίσιο, ως τον φιλελεύθερο εκφραστή του υπερεθνικού Ευρωπαϊκού οράματος που ( τολμά να) μιλά ανοιχτά για “Ευρωπαϊκή κυριαρχία”.

Του κήρυξε επομένως τον πόλεμο ενόψει και των Ευρωεκλογών του Μαΐου, κατηγορώντας τον για “τα πάντα” – την πολιτική της Γαλλίας στην Αφρική και τον αποικιοκρατικό της παρελθόν, την απροθυμία της να αποδεχθεί μεγαλύτερο αριθμό μεταναστών, την οικονομική και δημοσιονομική της πολιτική, τη στρατηγική για τη διαμόρφωση ενός φιλελεύθερου φιλοευρωπαϊκού άξονα δυνάμεων στην Ευρώπη.

Ο Μακρόν προσωποποιήθηκε ως ο “κακός δαίμονας στην Ευρώπη” για τον εθνολαϊκισμό (και όχι αδικαιολόγητα ίσως). Αυτό όμως που ξεχείλισε το ποτήρι ήταν η συνάντηση με τα “κίτρινα γιλέκα” και με τον εξόχως άγαρμπο και ελάχιστα διπλωματικό τρόπο με τον οποίο έγινε.

Το ρήγμα όμως στην ιδρυτική ομάδα των κρατών μελών επικάθεται σε σειρά άλλων σχισμάτων όπως αυτό ανάμεσα στο Βορρά και στο Νότο που τείνει να θεσμοποιηθεί ανάμεσα στην ομάδα των Μεσογειακών κρατών (MED – 7) και την Χανσεατική Ένωση των οκτώ Βόρειων χωρών (Hanseatic Union), τη σχισματική πορεία των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης (κυρίως των τεσσάρων χωρών Βίσενγκραντ – Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία, Σλοβακία) ή και βεβαίως την εντελώς αυτόνομη πορεία του Ην. Βασιλείου που φθάνει μέχρι του σημείου της πλήρους αποχώρησης από την Ένωση (Brexit).

Ενώ στο εσωτερικό των κρατών έχουμε την αποσάθρωση/κατακερματισμό των παραδοσιακών κομματικών συστημάτων.

Όλα αυτά αναδεικνύουν την κρισιμότητα των επερχόμενων Ευρωεκλογών και τα αποτελέσματα που ενδεχομένως θα δώσουν για το μέλλον, προοπτικές και συνοχή της ΕΕ. Σημαίνουν επίσης – και αυτό είναι σημαντικό – ότι μετά το ρήγμα Γαλλίας – Ιταλίας και για όσο διαρκεί δεν υπάρχει η “ενοποιητική ομάδα χωρών” που να οδηγεί το όχημα της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Παραδοσιακά οι Έξι λειτουργούσαν με τον τρόπο αυτό με την σύμπραξη κάποιων άλλων νεότερων χωρών μελών όπως Ισπανίας, Ιρλανδίας και σε ορισμένες περιπτώσεις Ελλάδας.

Αλλά μπορεί να σημαίνει και κάτι πολύ βαθύτερο, αυτό που ακριβώς γράφει ο καθηγητής Simms όσο κιαν οι συνθήκες είναι τόσο διαφορετικές: την επιστροφή της Ευρώπης 500 χρόνια πίσω, σε μια νέα εποχή βαθιών Ευρωπαϊκών διαιρέσεων, “με τους Ευρωπαίους ηγέτες στο δρόμο της αυτοκαταστροφής”. Θυμίζουν, έγραψε πρόσφατα ο Τζ. Σόρος, το Πολίτμπιρο στην περίοδο της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης: συνεχίζουν να εκδίδουν αποφάσεις που δεν ενδιαφέρουν κανέναν.

Ζοφερό σενάριο ομολογουμένως αν και σαφώς υπερβολικό. Και που ελπίζεται να ακυρωθεί με τις Ευρωεκλογές….

*Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρεσβευτής-σύμβουλος του ΥΠΕΞ και Research Associateστην LSE.

Με μύθους περί εξωτερικής πολιτικής ήδη πριν λίγες μέρες ξεκίνησε το 2019 και βέβαια στο επίκεντρο τους υπάρχουν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Του Παναγ. Κ. Ιωακειμίδη*

Από πού προέρχεται η μεγαλύτερη απειλή ασφάλειας για την Ελλάδα είναι γνωστό. Από την Τουρκία. Τι κάνει όμως η Ελλάδα για να ελαχιστοποιήσει (ή και να ακυρώσει) την απειλή αυτή; Σχεδόν τίποτα το πολιτικά και στρατηγικά σημαντικό.

Ή μάλλον το αντίθετο, προβαίνει σε μια σειρά από ενέργειες χωρίς στρατηγική σκέψη βάθους, οι οποίες μάλλον οξύνουν την απειλή και συντείνουν στη διαχρονική επιβίωση της. Και παράλληλα καλλιεργεί μύθους για δήθεν «νέους ρόλους» που αναλαμβάνει, μύθους, που κινδυνεύει να πιστέψει και η ίδια με εξόχως ζημιογόνες συνέπειες.

Και το πολιτικό σύστημα συνολικά μάλλον αδιαφορεί. Τρεις είναι οι μύθοι τελευταίας εσοδείας. Πρώτον, ο (δήθεν) άξονας συμμαχίας (όπως έχει ονομαστεί) μεταξύ Ελλάδας, Ισραήλ, Κύπρου, που με τη συμμετοχή των ΗΠΑ θα λειτουργήσει ως ασπίδα, ανάχωμα για την Ελλάδα απέναντι στην Τουρκία.

Πρόκειται για επικίνδυνη φενάκη. Ξεκινά από εξόχως εσφαλμένες υποθέσεις πρώτον, ότι οι σχέσεις ΗΠΑ-Τουρκίας βρίσκονται σε ανεπανόρθωτη ρήξη και επομένως στο ενδεχόμενο μιας ελληνοτουρκικής σύγκρουσης η Τριμερής (και με τις ΗΠΑ ως Τετραμερής)θα βρεθεί αυθορμήτως στο πλευρό της Ελλάδας. Η υπόθεση αυτή είναι πέρα για πέρα εσφαλμένη. Οι τελευταίες εξελίξεις το επιβεβαιώνουν. Οι σχέσεις ΗΠΑ-Τουρκίας, παρά τις πρόσφατες εντάσεις, έχουν βάθος και πάντως τον τελευταίο καιρό έχουν μπει σε φάση βελτίωσης, με την προοπτική μάλιστα ο Ντόναλντ Τράμπ να επισκεφθεί την Άγκυρα σύντομα.

Οι ΗΠΑ προσφέρουν ήδη το αντιπυραυλικό σύστημα Patriotστην Τουρκία ενώ με την αποχώρηση τους από τη Συρία αφήνουν ελεύθερη την Τουρκία να «χειριστεί» τους Κούρδους, όπως και απαιτούσε. Ο πραγματικός νικητής από την αποχώρηση των ΗΠΑ από την Συρία είναι, εκτός από τη Ρωσία, η Τουρκία γράφουν οι «FinancialTimes».

Και ορθώς. Τα όσα λέει ο Υφυπουργός Γουές Μίτσελ για την Ελλάδα και την Τουρκία δεν έχουν καμία ιδιαίτερη βαρύτητα η αξία. Την πολιτική απέναντι στην Άγκυρα την καθορίζει ο ίδιος ο πρόεδρος Τραμπ με τα γνωστά του παρορμητικά κριτήρια. Έτσι η υπόθεση ότι δήθεν οι ΗΠΑ έχουν επιλέξει την Ελλάδα ως στρατηγικό εταίρο έναντι της Τουρκίας αποτελεί «παραμύθι για μικρά παιδιά». Η Τουρκία παραμένει ο δυνητικά στρατηγικός εταίρος για την Ουάσιγκτον και οι ΗΠΑ με γνώμονα αυτό θα διαμορφώσουν την οποιαδήποτε θέση τους στο ενδεχόμενο μιας ελληνοτουρκικής σύγκρουσης.

Ας μην έχουμε αυταπάτες. Άλλωστε ακόμα και ο Μίτσελ στην πρόσφατη συνέντευξη ντου τόνισε ότι η Τουρκία «μας είναι πραγματικά απαραίτητη», ενώ για τον ρόλο της Ελλάδας επισήμανε ότι δεν θα πρέπει «να νοείται ως αντικατάσταση της Τουρκίας» (Καθημερινή, 16/12). Παρά ταύτα, στην Αθήνα αρκετοί φαντασιώνονται, «νέους ρόλους» για την χώρα με την υποστήριξη των ΗΠΑ.

Από την άλλη μεριά, έχει γίνει σαφές ότι οι ΗΠΑ ελάχιστα ενδιαφέρονται για την περιοχή της Μέσης Ανατολής. Το αντίθετο, οι ΗΠΑ αποχωρούν από την περιοχή, όπως πιστοποιεί και η απόσυρση όλων των στρατευμάτων τους από τη Συρία, παρά την αντίθετη άποψη των ευρωπαίων συμμάχων (αλλά και του υπουργού Άμυνας Τζιμ Μάτις, ο οποίος για τον λόγο αυτόν άλλωστε παραιτήθηκε).
Το πραγματικό ενδιαφέρον των ΗΠΑ εστιάζεται κυρίως στον Ειρηνικό, και ειδικότερα στην Κίνα, και στη σχεδόν παρανοϊκή εμμονή Τραμπ στο Ιράν.

Ο δεύτερος συγγενής μύθος που οικοδομήθηκε πάνω στις παραπάνω ψευδαισθήσεις αφορά τον ιδιαίτερο και αυτοτελή ρόλο-στάση των ΗΠΑ και συνδέεται με τη στενή πρόσδεση σε σημείο εξάρ6τησης της χώρας με την Ουάσιγκτον που η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ επιχειρεί. Εδώ και καιρό είχαμε επισημάνει ότι η πολιτική αυτή ήταν χωρίς αρχές και χωρίς μακροχρόνια θεώρηση των ελληνικών συμφερόντων.

Οι τρέχουσες εξελίξεις επιβεβαιώνουν πλήρως την εκτίμηση αυτή.

Ένας τρίτος μύθος που διακινείται τελευταία είναι αυτός του αγωγού EastMed που θα καταστήσει την Ελλάδα περιούσια χώρα στον ενεργειακό χάρτη. Ο αγωγός αυτός θα συνδέσει –υποτίθεται- την Ανατολική Μεσόγειο (Ισραήλ, Κύπρο, Ελλάδα) με την Ευρώπη για τη μεταφορά του φυσικού αερίου της περιοχής. Μακάρι να μπορούσε να γίνει. Αλλά δεν πρόκειται με τα σημερινά δεδομένα τουλάχιστον – να γίνει. Πρόκειται για έναν βολικό μύθο.

Το οικονομικό κόστος, οι φορολογικές συνθήκες της Μεσογείου, τα σημερινά τεχνολογικά δεδομένα, καθώς και η αβεβαιότητα γύρω από τις ακριβείς ποσότητες φυσικού αερίου καθιστούν αυτό το projectανέφικτο, όπως λένε οι σοβαρές μελέτες. Αλλά, όπως ορθώς έχει παρατηρηθεί, ο EastMedείναι ένα «πολιτικό project». Αποβλέπει ουσιαστικά να παρακάμψει την Τουρκία ως χώρα διέλευσης.

Όπως «πολιτικό project» είναι και οι τριμερείς συμμαχίες. Το θεμελιακό ερώτημα όμως είναι: Ελαχιστοποιείται έτσι ο κίνδυνος που αντιπροσωπεύει η Τουρκία για την Ελλάδα και μεγιστοποιούνται τα ελληνικά συμφέροντα με την επίλυση, μεταξύ άλλων, των διαφορών με τη χώρα αυτή; Η απάντηση είναι ένα ηχηρό «Όχι».

Όσο η Ελλάδα εμφανίζεται ή προσλαμβάνεται ότι με την πολιτική της επιδιώκει τον αποκλεισμό ή την περικύκλωση της Τουρκίας τόσο η τελευταία γίνεται πιο επιθετική και απρόβλεπτη.

Ο στρατηγικός στόχος της Ελλάδας θα έπρεπε να είναι ο ακριβώς αντίθετος: το «κλείδωμα» της Τουρκίας με τη συμμετοχή της με τους αυτονόητα ίδιους όρους στις περιφερειακές και κυρίως ευρωπαϊκές διαδικασίες.

Κάνουμε μάλλον το αντίθετο. Μόλις τελευταία δηλώσαμε, π.χ. ότι δεν πρόκειται να δεχθούμε τη σύνδεση της Τουρκίας με τις διαδικασίες της ευρωπαϊκής αμυντικής ολοκλήρωσης (μέσω της PESCO). Λάθος.

Ακολουθούμε πολιτική χωρίς μακροχρόνια στρατηγική θεώρηση βάθους και με επιλογές αδιεξόδου και διαιώνισης των προβλημάτων. Αναζητούμε νέους ρόλους όταν έχουμε έναν και σημαντικό αλλά δεν τον αξιοποιούμε, αυτόν του μέλους της ΕΕ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν πρέπει παράλληλα να έχουμε τις καλύτερες δυνατές σχέσεις με τις χώρες της περιοχής και επέκεινα.

* Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, π. πρεσβευτής-σύμβουλος του ΥΠΕΞ, είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του FEPS.

Η 20η Αυγούστου (υποτίθεται ότι) ήταν μία ιστορική μέρα. Η Ελλάδα έβγαινε από την οκταετή διαδικασία των «προγραμμάτων διάσωσης» (bail-out programmes) καθώς και την διαδικασία της επιτήρησης μέσω της τρόικας (θεσμών) που τα συνόδευαν. Αλλά αντίθετα απ’ ό,τι διατείνεται η κυβέρνηση, ούτε «καθαρή έξοδο» έχουμε ούτε επιστροφή στην κανονικότητα.

Του Παναγιώτη Κ. Ιωακειμίδη*

Ένα τέταρτο, προαποφασισμένο ήδη αν και άτυπο, μνημόνιο με εξόχως αυστηρά μέτρα (περικοπή συντάξεων κ.ά.) εφαρμόζεται ήδη από την 21η Αυγούστου, η ενισχυμένη εποπτεία θα συνεχισθεί (μέχρι την αποπληρωμή του 75% του χρέους – καν. 472/13), τα capital controls επίσης θα συνεχισθούν, έστω και πιο ήπια, ενώ η χώρα φαίνεται ότι δεν θα επιστρέψει σύντομα και εύκολα στις αγορές.

Μέσα στα χρόνια των μνημονίων έχουν βέβαια επιτευχθεί ορισμένα σημαντικά θετικά πράγματα, οικονομικού κυρίως περιεχομένου, με πρώτη απ’ όλα την δημοσιονομική προσαρμογή, αν και με τεράστιο κοινωνικό κόστος (λόγω και των λαθών των εταίρων μας).

Αλλά και αν ακόμη υποθέσουμε ότι βγήκαμε από τα μνημόνια, αυτό σημαίνει ότι τελείωσε και η κρίση; Φοβάμαι ότι κάθε άλλο παρά αφήνουμε πίσω μας την κρίση και ιδιαίτερα τα βαθύτερα, δομικά της χαρακτηριστικά. Χαρακτηριστικά που κατά βάθος είναι πολιτικά και με την ιδιαίτερη πολιτική κουλτούρα υποβάθρου που τα στηρίζει.

Γιατί, αντίθετα με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες (Ιρλανδία, Πορτογαλία, Κύπρος) που βρέθηκαν σε προγράμματα διάσωσης, η κρίση στην Ελλάδα υπήρξε πρωτίστως πολιτική, ενώ στις άλλες χώρες πρωτίστως οικονομική. Και αυτό εξηγεί γιατί οι χώρες αυτές βγήκαν σχετικά σύντομα και εύκολα από τα μνημόνια, ενώ η Ελλάδα όχι.

Στην Ελλάδα, τα συμπτώματα της οικονομικής κρίσης με την μορφή του υψηλού χρέους, του υψηλού ελλείμματος στον προϋπολογισμό, του υψηλού ελλείμματος στο ισοζύγιο πληρωμών υπήρξαν πολιτικό επιφαινόμενο. Οφείλονται κυρίως στην αποτυχία του πολιτικού συστήματος. Γιατί, παρά τα τεράστια επιτεύγματά του (εδραίωση δημοκρατίας, ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, βελτίωση ευημερίας, κ.ά.), το μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα απέτυχε να διαμορφώσει ένα σταθερό, διαφανές, χρηστό σύστημα διακυβέρνησης της χώρας, παρά τις προσπάθειες που έγιναν κυρίως την περίοδο 1996-2004 (διακυβέρνηση Κ. Σημίτη).

Και εδώ έγκειται το μεγαλύτερο δομικό πολιτικό έλλειμμα της χώρας: η απουσία αποτελεσματικού συστήματος διακυβέρνησης. Απουσία που εγείρει και το θεμελιακό ερώτημα: Κυβερνάται η Ελλάδα;

Το σύστημα διακυβέρνησης είναι κάτι πολύ ευρύτερο της κυβέρνησης, διοίκησης και κράτους. Σύμφωνα με τους καθηγητές J. Pierre και B.G. Peters (Governance, Politics and the State), η έννοια της διακυβέρνησης περιλαμβάνει το σύνολο των συνταγματικών και πολιτικών θεσμών, σχέσεων και διαδικασιών για την διοίκηση μίας χώρας, από την κυβέρνηση, δημόσια διοίκηση, ανεξάρτητους πολιτικούς θεσμούς, δομές και αρχές μέχρι την Τοπική Αυτοδιοίκηση και το κανονιστικό πλαίσιο που διέπει την λειτουργία τους για την παραγωγή πολιτικής, την διαχείριση κρίσεων και την επίλυση προβλημάτων αλλά και την κουλτούρα που διαμορφώνει την διακυβέρνηση.

Από την πλευρά τους, οι καθηγητές K. Featherstone (LSE) και D. Papadimitriou (Manchester) σε μία εξαντλητική τους ανάλυση με τίτλο Οι Πρωθυπουργοί της Ελλάδας, το παράδοξο της εξουσίας (Prime Ministers of Greece, the Paradox of Power, Oxford University Press), έχουν εντοπίσει με ενδελεχή εμπειρικό τρόπο τις παθογένειες, τις αδυναμίες και τα ελλείμματα του συστήματος διακυβέρνησης της χώρας.

Πρόκειται, γράφουν, για ένα κατακερματισμένο σύστημα με κανένα τμήμα του ικανό να ασκήσει αποτελεσματικό έλεγχο και συντονισμό –ούτε ο Πρωθυπουργός, ούτε το Υπουργικό Συμβούλιο, κανένας. Τα κενά, οι αστάθειες και οι ακαμψίες υπονομεύουν την απόδοσή του. Πρόκειται για ένα σύστημα μοναδικό σε όλη την Ευρώπη.

Όλα αυτά τα ελλείμματα φάνηκαν με τον πλέον εύγλωττα δραματικό τρόπο στην πρόσφατη καταστροφή στο Μάτι. Χωρίς ένα σαφές κέντρο λήψης αποφάσεων, χωρίς συντονισμό, με επικαλύψεις αρμοδιοτήτων, ένα απόλυτα χαοτικό σύστημα.

Για την αλλαγή του συστήματος αυτού (στο μέτρο που συγκροτεί σύστημα) ή την δημιουργία νέου δεν χρειάζεται «να ανακαλύψουμε την πυρίτιδα». Μπορούμε, αν θέλουμε, να αντιγράψουμε τις «καλές πρακτικές άλλων κρατών».

Μεταξύ άλλων, να διδαχθούμε από την λειτουργία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της κατά κάποιον τρόπο κυβέρνησης της Ευρώπης, η οποία, αν και με 28 μέλη από 28 διαφορετικές χώρες με διαφορετικές κουλτούρες, ιδεολογίες κ.λπ., λειτουργεί συντονισμένα και αποτελεσματικά.

Και λειτουργεί γιατί στηρίζεται στην κουλτούρα των διαφανών κανόνων που γίνονται σεβαστοί απ’ όλους. Αλλά βέβαια κανένα σύστημα διακυβέρνησης δεν θα λειτουργήσει ποτέ αποτελεσματικά εάν δεν μετεξελιχθεί αυτογνωσιακά και η πολιτική κουλτούρα υποβάθρου που έχει στην καρδιά της ως ένα κυρίαρχο στοιχείο τον «πελατειασμό» (clientelism) αλλά και πρωτόγονες ή φαντασιακές αντιλήψεις κυρίως για τον τρόπο ή κριτήρια με τα οποία γίνονται οι πολιτικές επιλογές.

Οι πολιτικές επιλογές, το ολοκληρωτικό δόγμα του ηθικού πλεονεκτήματος, ο αναίσχυντος πελατειασμός κ.ά. της σημερινής κυβέρνησης έχουν κοστίσει πολλαπλώς για την χώρα τα τελευταία τριάμισι χρόνια σε ανθρώπινες ζωές –Μάτι, τεράστιο οικονομικό κόστος, αποσάθρωση της όποιας διακυβέρνησης και υποβάθμιση της πολιτικής αισθητικής.

Ωστόσο οι άνθρωποι που μάς κυβερνούν είτε σε κεντρικό είτε σε περιφερειακό επίπεδο «δεν έπεσαν από τον ουρανό», δεν κατέλαβαν την εξουσία με την βία. Εκλέχθηκαν από τον ελληνικό λαό. Η κάθε εκλογή έχει συνέπειες και γι’ αυτό θα πρέπει να είναι επιλογή ευθύνης.

Εν κατακλείδι, για να βγούμε από την κρίση θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να ηττηθούν εκλογικά και να αποχωρήσουν από την εξουσία οι σημερινές παρακμιακές δυνάμεις (ΣΥΡΙΖΑ, ΑΝΕΛ) που μάς κυβερνούν.

Αλλά, πολύ πέρα απ’ αυτό, η χώρα θα πρέπει να προχωρήσει με έναν ευρύτερο συνασπισμό προοδευτικών, μεταρρυθμιστικών δυνάμεων στην διαμόρφωση ενός σύγχρονου λειτουργικού συστήματος διακυβέρνησης με το ευρύτερο περιεχόμενο που προαναφέραμε. Απαντώντας έτσι θετικά στο ερώτημα «εάν κυβερνάται η Ελλάδα». Έχει διακυβερνηθεί δημοκρατικά αποτελεσματικά στο παρελθόν, μπορεί και στο μέλλον…

*Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Foundation of European Progressive Studies (FEPS)

Καθώς η Ελλάδα αποδεικνύεται ανίκανη –πολύ δε περισσότερο η σημερινή κυβέρνηση– να συγκροτήσει ένα αποτελεσματικό σύστημα πολιτικής προστασίας από τις φυσικές καταστροφές (πυρκαγιές, πλημμύρες, σεισμοί, κλπ.), η σωτηρία ίσως έλθει και πάλι από την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ).

Του Π.Κ. Ιωακειμίδη*

Η τελευταία βρίσκεται στο στάδιο της υιοθέτησης ενός νέου συστήματος για την αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών με την επωνυμία RescEU, το οποίο διευρύνει και συμπληρώνει τους μηχανισμούς πολιτικής προστασίας που ήδη λειτουργούν σε επίπεδο ΕΕ. Το νέο σύστημα αποδίδει πρωταρχική σημασία στην πρόληψη και ετοιμότητα (prevention and preparedness) από πλευράς κρατών και για τον σκοπό αυτόν οι χώρες μέλη θα πρέπει να παρουσιάσουν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχέδια πρόληψης και προστασίας τα οποία θα έχουν εκπονηθεί με βάση τις «καλές πρακτικές» που ισχύουν στον ευρύτερο χώρο της ΕΕ.

Αλλά το νέο ευρωπαϊκό σύστημα πηγαίνει πολύ πιο πέρα. Πρώτον, θα δημιουργηθεί μία δεξαμενή μέσων –όπως πυροσβεστικά αεροπλάνα, εξοπλισμός άντλησης υδάτων, κ.α.– τα οποία θα διατίθενται άμεσα στις χώρες μέλη σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

Δεύτερον, η ΕΕ θα ενισχύει χρηματοδοτικά τις χώρες μέλη σε ποσοστό 75% προκειμένου να αυξήσουν τις ικανότητές τους για αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών. Τρίτον, θα δημιουργεί ένα Δίκτυο Γνώσεων (Civil Protection Knowledge Network) που θα επιτρέψει σε όλους όσους συμμετέχουν στην διαδικασία πολιτικής προστασίας να έχουν «τις πλέον σύγχρονες γνώσεις και δεξιότητες» και να μιλούν «την ίδια τεχνική γλώσσα».

Όλες οι δαπάνες και οι ικανότητες του RescEU θα καλύπτονται πλήρως από ενωσιακή χρηματοδότηση, στο πλαίσιο της οποίας η Επιτροπή θα διατηρεί τον επιχειρησιακό έλεγχο των διαφόρων μέσων και θα αποφασίζει για την ανάπτυξή τους. Τούτο είναι σημαντικό, καθώς η ΕΕ δεν μπορεί να εξαναγκάσει νομικά τα κράτη μέλη να συμμορφωθούν, δεδομένου ότι η πολιτική προστασία δεν αποτελεί τυπικά αρμοδιότητα της ΕΕ. Παραμένει στην δικαιοδοσία των κρατών μελών –αν και η Συνθήκη της Λισαβώνας περιέχει το άρθρο 196 για την επικουρική στήριξη των κρατών μελών.

Παρά ταύτα, με όπλο τις χρηματοδοτήσεις, με βάση το νέο σύστημα πολιτικής προστασίας, η ΕΕ θα μπορέσει μέσω της Επιτροπής να πιέσει τα κράτη μέλη να εκσυγχρονίσουν τα συστήματα πολιτικής προστασίας τους, προκειμένου να αποφευχθούν καταστροφές όπως αυτή που γνωρίσαμε τελευταία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η πρωτοβουλία για το νέο σύστημα οφείλεται στον Επίτροπο Χρήστο Στυλιανίδη, ο οποίος, ως προερχόμενος από την Κύπρο, γνωρίζει τα προβλήματα της Ελλάδας, των μεσογειακών κρατών, αλλά και τις γενικότερες προκλήσεις (κλιματική αλλαγή, αύξηση θερμοκρασίας, κ.α.) που αντιμετωπίζουν η Ευρώπη αλλά και το παγκόσμιο σύστημα.

*Ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών