Του Ηλία Καραβόλια 

Στην οικονομία του διαμοιρασμού, της ομότιμης και της πληθοποριστικής παραγωγής (peer to peer, crowdsourcing), του νέφους (cloud), βασικό χαρακτηριστικό είναι το φαινόμενο του  «αλγοριθμικού ταιηλορισμού»: αυτό που καθιστά ως νέες γραμμές παραγωγής στο απέραντο ιντερνετικό εργοστάσιο (αντίστοιχες με τους ιμάντες των βιομηχανικών εργοστασίων),και με εργάτες εμάς ως χρήστες, αυτά τα συνεχή κλικαρίσματα πάνω στα διαφημιζόμενα προϊόντα/υπηρεσίες που ολοένα και περισσότερο κατακλύζουν τις διαδικτυακές οθόνες.

Κάθε κλικάρισμα είναι και ένα «παραγωγικό σημείο» της ατελεύτητης αλυσίδας «εκθεσιακής αξίας» του εμπορεύματος, που πλέον ρέει ασταμάτητα στα smartphones και τα tablets (λύνοντας την απορία παλαιότερων ετών σχετικά με την πηγή έσοδων των μηχανών αναζήτησης και των social media).

Και μιλάω για εκθεσιακή αξία διότι αυτή είναι το νέο θεωρητικό διακύβευμα στον ψηφιακό καπιταλισμό.

Η βιομηχανική/εργοστασιακή παραγωγή των προϊόντων, που σταδιακά αντικαθίσταται από την ψηφιακή (βλ. 3D εκτυπωτές), θα εξαρτάται πλέον από τους ρυθμούς μεταβολής της κυκλοφορίας, έκθεσης και πώλησης των προϊόντων στην παγκοσμιοποιημένη ιντερνετική αγορά.

Οι παραδοσιακοί όροι της αξίας χρήσης αλλά και της ανταλλακτικής αξίας των παραγόμενων αγαθών, βγαλμένες από το θεωρητικό οπλοστάσιο ανάλυσης του βιομηχανικού παραγωγικού μοντέλου, χρησιμεύουν για να «επισκεφθούμε» την κομβική έννοια της εκθεσιακής αξίας: αυτής που κυκλοφορεί και ρέει στα δίκτυα ενσωματώνοντας σε μορφοκλασματικούς χρόνους απλήρωτη ανθρώπινη εργασία.

Την εργασία δηλαδή που προηγουμένως παράγουν οι χρήστες με τα δεδομένα τους (ίχνη/αποτύπωματα). Συντελείται στην ουσία ασυνείδητη απόσπαση υπεραξίας προς όφελος των ιδιοκτητών-εταιρειών που ελέγχουν πλατφόρμες και εξαγοράζουν πηγαίους κώδικες και λογισμικά (το γνωστό ολιγοπώλιο της Silicon Valley).

Τα οποία λογισμικά ως μηχανές και μέσα παραγωγής, αποτελούν προϊόν εργασίας ανθρώπινου κεφαλαίου (σημ.: κάθε μορφή παραγωγής θα στηρίζεται πάντα στην ποσότητα και την ποιότητα των ανθρώπινων πόρων που εκμεταλλεύεται το κεφάλαιο).

Ο καπιταλισμός θα συνεχίσει να εξαρτάται από το «κείμενο-σκιά» (αόρατη επεξεργασία δεδομένων) με σκοπό την αλγοριθμική προώθηση του εμπορεύματος.

Η παραγωγή θα είναι πλέον μια δυνητική αναπαράσταση της σύνθεσης εργασίας και κεφαλαίου, με νέους όρους, όπως τις οικονομίες «δράσεως» και «φάσματος» αντι των παραδοσιακών οικονομιών κλίμακος (βλέπε Ζουμπόφ, Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού, εκδ. Καστανιώτη). Ξαναθυμίζω ότι στην ουσία διανύουμε την τελική φάση μετάβασης σε ένα νέο καθεστώς της αξίας, αφού πλεον «καπιταλισμός» θα είναι η γρήγορη κεφαλαιοποίηση της αναμονής στην πώληση του εμπορεύματος.

Με την πανδημία συντελείται η καθολική επικράτηση της «πρόσβασης» αντι της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής σε μια ήδη υπέρανταγωνιστική αγορά: αυτή της εκθεσιακής προβολής του εμπορεύματος στα δίκτυα, όπου το κλικάρισμα γίνεται το νέο παραγωγικό σημαίνον του σημειωτικού οικονομικού γίγνεσθαι.

Αυτονόητο είναι ότι η ίδια η φύση της παραγωγικής εργασίας αλλάζει. Ο απασχολήσιμος ιντερνετικός χρόνος θα είναι κατακερματισμένος και δεν θα γεννάει συγκεκριμένο τελικό έργο από τον χρήστη-παραγωγό, αλλά συγκεκριμένα κομμάτια στην αλυσίδα παραγωγής, ενός γνωσιακού φορτίου που μπορεί και να αυξάνεται - ως προϊόν αδιάλειπτης ροής και συνεχούς μεταβολής, χωρίς συγκεκριμένο και καταληκτικό  ορίζοντα («αμαζονοποίηση»).

Οι λογισμικές μηχανές  εξόρυξης/ανάλυσης δεδομένων, ως συναρμολογικά «αυτόματα» υπολογιστικής νοημοσύνης, θα απορροφούν όλο και περισσότερη διανοητική εργασία.

Η περίφημη τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι στον πυρήνα της τίποτα άλλο παρά σύνθεση ανθρώπινης και μηχανικής υπολογιστικής που θα προσπαθεί να εκμηδενίζει τα οριακά κόστη παραγωγής, με στόχο την «ακραία παραγωγικότητα» αλλά και την στροφή από την μαζική παραγωγή σε παραγωγή από τις μάζες των χρηστών στα δίκτυα (βλ. Ρίφκιν, Η κοινωνία του μηδενικού οριακού κόστους, εκδ. Ενάλιος).

Ο βαθμός απασχόλησης του ανθρώπινου κεφαλαίου στην παραγωγική αλυσίδα θα συναγωνίζεται με το βαθμό απασχόλησης του «λογισμικού» κεφαλαίου που θα είναι συνάρτηση των ρυθμών αυτοματοποίησης και ρομπότοποίησης των μεθόδων παραγωγής, ειδικά με την αλλαγή που θα επιβάλλει σε αυτές το «Ίντερνετ των Πραγμάτων» .

Τέλος, επειδή πρέπει να μελετάμε την συστημική αρχιτεκτονική ώστε να αναπτύξουμε θεωρητικά  εργαλεία ανάλυσης  στο νέο τεχνολογικό τοπίο υποδομών (πχ.5G δικτυα) εντός των γεωπολιτικών καπιταλιστικών συσχετισμών, θεωρώ ότι ότι εκεί που θα παιχτεί το στοίχημα για το νέο παραγωγικό μοντέλο είναι στο κατά ποσό θα επεκτείνονται, με τους ήδη ασταμάτητους ρυθμούς, οι «αγορές συμπεριφορικής έκβασης» των χρηστών στις πλατφόρμες (κυρίως στα social media)ώστε η διαχείριση δεδομένων να οδηγεί γρηγορότερα στην «πρόγνωση».

Γιατί αυτό που θα παράγεται πλέον γρήγορα θα είναι τα μετά-δεδομένα. Και ως «εμπόρευμα» θα έχουν εκθεσιακή αξία ανάλογη, μεταξύ άλλων παραγόντων, και του ύψους του επενδεδυμένου σε αυτά κεφαλαίου.

Το οποίο όμως κεφάλαιο ολοένα και περισσότερο προσανατολίζεται στην τριτογενοποίηση, δηλαδή σε υπηρεσίες (χαμηλού  εργατικού κόστους) και λιγότερο στην προϊοντική παραγωγή.

Tου Ηλία Καραβόλια

Δυστυχώς όμως είναι τα αναγκαία σκαλοπάτια που κάποιοι τεχνοκράτες, σε Υπουργεία, Περιφέρειες, Δήμους, πρέπει από δω και στο εξής να τα περπατήσουν γρήγορα. Και αυτό γιατί δεν αρκεί σήμερα να μπει ξανά στο excel και στο word κάποιων οικονομοτεχνικών μελετών η ανάπτυξη της χώρας.

Τα λεφτά της Ευρώπης που θα έλθουν στην Ελλάδα τα επόμενα χρόνια, λόγω της πανδημίας και της πρωτοφανούς ύφεσης που ήδη μπήκε στην ζωή μας, πρέπει επιτέλους να πιάσουν τόπο, κυρίως για τις επόμενες γενιές.

Το ίδιο ισχύει φυσικά και για τα ποσά που θα διατεθούν από τα κυβερνητικά κονδύλια δημοσίων επενδύσεων, χρήματα ημών των φορολογουμένων δηλαδή.

Εξ αυτού του λόγου, τα κανάλια "διανομής" των πόρων στην οικονομία  πρέπει να είναι εργαλεία υψηλής τεχνογνωσίας και κυρίως υψηλής αποτελεσματικότητας. Και τέτοια εργαλεία μπορεί να αποδειχθούν οι Αναπτυξιακοί Οργανισμοί από τους φορείς Τοπικής Αυτοδιοίκησης, όπως επιβάλλεται με νόμο πλέον.

Εδώ αξίζει να δούμε την βαθύτερη ουσία του γεγονότος και μάλιστα ως εθνικό ζητούμενο.

Γιατί δεν πρέπει να χαθεί το μέλλον απλά στην χρονοβόρα παραμετροποίηση των προδιαγραφών απορροφητικότητας. Τα δοχεία και οι βρύσες του χρήματος πρέπει, σε αυτή την ιστορικά δύσκολη συγκυρία, να λειτουργούν γρήγορα, με διαφάνεια και αποδοτικότητα.

Ο πολίτης κουράστηκε να ακούει εύηχα ονόματα προγραμμάτων, φορέων, εργαλείων. Πολλές φορές δεν καταλαβαίνει πως λειτουργούν. Με ευκολία θα βάλλει εναντίον όλων στην ιεραρχία της κρατικής μηχανής και της τοπικής αυτοδιοίκησης ξεχνώντας ότι σε Υπουργεία, Περιφέρειες, Δήμους, κάποιοι (χρόνια τώρα ) παλεύουν με τον Λεβιάθαν (Αθηνών και Βρυξελλών) για να προσελκύσουν όσο το δυνατό περισσότερα χρήματα σε ένα πλαίσιο περιορισμένων και πιεστικών χρονικών  ορίων απορρόφησης.

Μέσα στο βαθύ γραφειοκρατικό χάος για το καναλιζάρισμα του χρήματος από τα ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την οικονομία, κρύβεται η ρίζα του προβλήματος: Έλλειψη τυποποίησης και απλοποίησης διαδικασιών ώστε να ξεπεραστεί το εμπόδιο με την θεσμική πολυπλοκότητα της ευρωπαϊκής χρηματοδοτικής υποστήριξης.

Αυτά είναι που  καθυστερούν τον ερχομό των χρημάτων για να εκτελεστεί το έργο στην γειτονιά μας, για να ολοκληρωθεί η γέφυρα, και φυσικά για να τρέξουν οι περίφημες συμπράξεις δημοσίου και  ιδιωτικού τομέα σε παραγωγικά έργα.

Πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι τα χρήματα από τα ταμεία της Ευρώπης, αλλά και αυτά των εθνικών δημοσίων επενδύσεων, πιάνουν  τόπο  όταν  επιτυγχάνουν  ταυτόχρονα  και έναν άλλο στόχο:

Να κινητοποιούν δηλαδή παράλληλα, και  κεφάλαια του ιδιωτικού τομέα-με την απαραίτητη στήριξη του τελευταίου από το τραπεζικό σύστημα- σε παραγωγικές  μακροχρόνιες επενδύσεις, ώστε  να  αυξάνονται  οι θέσεις εργασίας σε κάθε τόπο αυτής της χώρας.

Η τοπική αυτοδιοίκηση, με τον σχετικά πρόσφατο δομικό μετασχηματισμό της, είναι πλέον το ανώτερο "θεσμικό δοχείο" για την απορρόφηση και διάθεση των απαραίτητων πόρων. Γι αυτό οι νέοι Αναπτυξιακοί Οργανισμοί να στοχεύσουν και στην βέλτιστη παρακίνηση(κινητροδότηση) των ιδιωτικών επενδυτικών κεφαλαίων, με σύγχρονες τεχνοκρατικές προσεγγίσεις για την βιωσιμότητα κάποιων αναγκαίων καινοτόμων έργων, σε αρκετούς τομείς.

Οι  Οργανισμοί αυτοί δεν πρέπει να περιοριστούν απλά σε ρόλο διεκπεραίωσης των θεσμικών διαδικασιών προσέλκυσης ευρωπαϊκών επιδοτήσεων. Οφείλει το Κράτος να τους δώσει αρμοδιότητες συντονισμού του πιο δύσκολου έργου: της απλοποίησης σε φάσεις και χρονοδιαγράμματα.

Η αλήθεια φυσικά είναι ότι η Ελλάδα πέρασε απότομα από την εποχή της "κομματικής τεχνογνωσίας" ανασυγκρότησης προβληματικών κρατικών επιχειρήσεων(και την εποχή της αναποτελεσματικής λειτουργίας κάποιων περιφερειακών και δημοτικών εταιρειών), στην εποχή του strategic planning, του project management, του business plan.

Αργήσαμε να αφήσουμε το ανατολίτικο μοντέλο διαχείρισης των πόρων από την αγελάδα που λέγεται Ευρώπη. Υιοθετήσαμε πολύ πρόσφατα τα έξωθεν επιβαλλόμενα δυτικά πρότυπα οργάνωσης και λειτουργίας θεσμικών εργαλείων απορρόφησης κεφαλαίων και γι’ αυτό πετύχαμε να ξεριζώσουμε τον κακοήθη όγκο της χαμηλής απορροφητικότητας (βλέπε πχ. ΕΣΠΑ).

Δεν δικαιολογείται πλέον να μένουν αδιάθετοι πόροι.

Η υπερβάλλουσα θεωρητική περιγραφή εργαλείων, τα ευχολόγια και η περιγραφική ρητορική του αυτονόητου (π.χ. πόρισμα επιτροπής Πισσαρίδη) αρκούν απλά για να δείχνουμε στον εαυτό μας ότι είμαστε Ευρωπαίοι. Αυτά μάλλον κούρασαν τον Έλληνα φορολογούμενο.

Το ζητούμενο είναι να αποκωδικοποιηθούν γρήγορα οι πληροφορίες για την θεσμική/γραφειοκρατική διαδικασία εκκίνησης των ροών του χρήματος .

Χρειαζόμαστε σε περιφερειακό επίπεδο (σημ: για καλύτερη αναγνώριση αναγκών και κατάρτιση συγκεκριμένων τοπικών επενδυτικών πλάνων) Αναπτυξιακούς Οργανισμούς με ικανό ανθρώπινο κεφάλαιο. Με έξυπνα λογισμικά και απλοποιημένες δομές λειτουργίας.

Έτσι μόνο βρίσκει κανείς τα κουμπιά για να ξεκινήσει να ρέει το χρήμα στα έργα προς εκτέλεση. Γιατί έργα υπάρχουν. Οι μελέτες σε αυτό τον τόπο αραχνιάζουν σε γραφεία δημοσίων υπηρεσιών και σε γραφεία ιδιωτών μηχανικών.

Τέλος, έπρεπε ήδη η Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης να είχε προετοιμάσει το κατάλληλο ανθρώπινο δυναμικό και να είχε εφοδιάσει με στρατηγικά μυαλά την αυτοδιοίκηση.

Γιατί πλέον χρειαζόμαστε ειδικά καταρτισμένους τεχνοκράτες στο στρατηγικό project management, με γνώσεις στο πλέον απαιτητικό πεδίο των σύγχρονων χρηματοοικονομικών: τον έγκαιρο και αποτελεσματικό συντονισμό χρηματοδοτήσεων στα αναπτυξιακά έργα...

Του Ηλία Καραβόλια

Καθένας εξ ημών σε τέτοιες περιόδους συλλογικού κακού μοιάζει με διαχειριστή στο ατομικό του hedge fund (αντισταθμιστικό κεφάλαιο). Ανοίγουμε θέσεις αντιστάθμισης κινδύνου απέναντι στο αβέβαιο και άδηλο μέλλον. Πώς; Αναθεωρούμε ανάγκες, αποφεύγουμε μεγαλεπήβολους στόχους, αποταμιεύουμε όσο μπορούμε, αναστέλλουμε ακόμα και ανελαστικά έξοδα και προσδοκούμε λιγότερη ευημερία στο προσεχές μέλλον. Ουσιαστικά "σορτάρουμε"( σημ: στην χρηματιστηριακή γλώσσα σημαίνει πουλάμε αξίες που δεν κατέχουμε) την μετοχή του θανάτου, το ομόλογο της ανασφάλειας. Ασκούμε υποτιμητική κερδοσκοπία στα συμβόλαια του άγνωστου προθεσμιακού στοιχήματος επιβίωσης αφού η έλλειψη της ρευστότητας τρομάζει πιο πολύ και από την φονικότητα του ιού.

Στο βιβλίο του Η Συμβολική Ανταλλαγή και ο Θάνατος (εκδ.Νήσος) ο Ζαν Μπωντριγιάρ πριν πολλές δεκαετίες ανέλυσε αρκετά πειστικά το τέλος της παραγωγικής εργασίας και μας προειδοποίησε απέναντι στην έκσταση της υπερδικτύωσης, της υπερεπικοινωνίας, απέναντι στην πανδημική εξάπλωση του καπιταλισμού. Εξηγούσε ότι η υπεραξία είναι παντού και πουθενά επειδή τα πάντα, και κυρίως το χρήμα, κυκλοφορούν απλά για να κυκλοφορούν.

Αυτό είχαμε εντυπώσει στο συλλογικό μας ασυνείδητο πριν την κρίση χρέους και πριν τον κορωνοϊό: ότι το χρήμα θα κυκλοφορεί αενάως, θα υπάρχει πάντα σε μια δορυφορική τροχιά εκτόξευσης και μεγέθυνσης.

Βλέπω την τρελή κούρσα των χρηματιστηρίων, την εκτόξευση της Apple σε αξία 2 τρισ. (!) δολάρια και αναρωτιέμαι όπως όλοι οι αναλυτές πως αυτό συμβαδίζει με το -30% ύφεση στις ΗΠΑ και στην Μ. Βρετανία, καθώς και με τις διψήφιες πτώσεις στο ΑΕΠ των χωρών της Ε.Ε. Το έχουμε ξαναγράψει: το σύστημα μετατοπίζει το όριο του. Θα εκτυπωθούν άνω των 8 τρισ. δολαρίων παγκοσμίως. Και ο κοινός θνητός σε αυτό τον πλανήτη αναρωτιέται πόσα από αυτά πηγαίνουν σε νοικοκυριά ως άμεση ενίσχυση και πόσα σώζουν εταιρείες διατηρώντας την περίφημη κανονικότητα του συστήματος.

Η απειλή του θανάτου μας έβαλε να δουλεύουμε από το σπίτι. Να πληκτρολογούμε και να κλικάρουμε περισσότερο στα λογισμικά και τις πλατφόρμες που ελέγχει το γνωστό ιντερνετικό ολιγοπώλιο. Το δε εισόδημα μας μετατρέπεται σε άυλη ενεργειακή ροή που την κοιτάμε να περνάει με την μορφή ψηφίων στο e-banking ενός χρηματοπιστωτικού συστήματος που και αυτό τείνει να γίνει ολιγοπώλιο. Κεντρικές τράπεζες και κυβερνήσεις εκπονούν σχέδια σε Κίνα και ΗΠΑ για ψηφιακό γουάν και δολάριο εξάπτοντας το συλλογικό φαντασιακό, αφού τα χρέη έχουν εκτοξευθεί και αν δεν βρεθεί ένας νέος χρυσός κανόνας, το χρήμα πρέπει να γίνει άυλη ανταλλακτική αντι-αξία: εκεί στηρίζεται η κατανάλωση, οι συναλλαγές, η κυκλοφορία κεφαλαίων.

Ο ανθρώπινος νους όπως και στις περιόδους των παγκοσμίων πολέμων έτσι και τώρα με την πανδημία συνειδητοποιεί το καλά κρυμμένο μυστικό του οικονομικού συστήματος: ο θάνατος συγγενεύει στα μύχια ενδότερα μας με το χρήμα. Όταν σταματάει να κινείται το δεύτερο μοιάζει να αναδύεται το ένστικτο του πρώτου...

Του Ηλία Καραβόλια

Καταλήγει στο ορθολογικό συμπέρασμα ότι πρέπει να αποφευχθεί το ίδιο λάθος στην τωρινή ύφεση. Και προτείνει αυτό που όλοι λίγο-πολύ οι γνωρίζοντες την κευνσιανή οικονομική θεωρία λένε: επιβάλλεται να ενισχυθούν οι κρατικές δαπάνες.

Όσοι πολέμιοι της κευνσιανής οικονομικής φιλοσοφίας βιάζονται να αντιδράσουν διαβάζοντας την δαιμονοποιημένη φράση(κρατικές δαπάνες) ας κάνουν λίγο υπομονή διότι στο άρθρο του καθηγητή Μαραγκού θα ανακαλύψουν κρυμμένες υπεραξίες σε κομβικά σημεία της ανάλυσης του.

Αφού παραπέμπει σε τεκμηριωμένες διεθνείς ακαδημαϊκές μελέτες προ και μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, αποτυπώνει με πίνακες και στοιχεία την μαθηματική διάσταση του προβλήματος των μνημονίων: την υποεκτίμηση από την τρόικα των πολλαπλασιαστών που έτσι μετατράπηκαν σε επιταχυντές της ύφεσης. Και που το ΔΝΤ παραδέχεται το 2012 ότι αυτοί ήταν "συστημικά πολύ χαμηλοί" για τις 28 χώρες της Ε.Ε.

Το τι σήμαινε τελικά αυτό για την εσωτερική υποτίμηση που εφαρμόστηκε στην χώρα μας το μάθαμε καλά. Χωρίς να είναι φυσικά μόνο αυτή η αιτία της μακρόχρονης κρίσης και χωρίς να σημαίνει-κατά την προσωπική μου γνώμη- ότι ήταν εντελώς λάθος τα μνημόνια.

Αυτό στο οποίο οι οικονομολόγοι δεν μπορούμε ίσως να εμβαθύνουμε είναι το γιατί τελικά υποεκτιμήθηκαν οι πολλαπλασιαστές. Αλλά μπορούμε όμως να μετρήσουμε το γιατί τελικά "συμπεριφέρθηκαν" διαφορετικά από τις προγνώσεις των τροϊκανών τεχνοκρατών.

Γι΄ αυτό το ζήτημα ο καθηγητής Μαραγκός παραθέτει ένα εξαιρετικά καλογραμμένο ξένο ακαδημαικό άρθρο( Charles, Dallery, and Marie, (2018), “Why Are Keynesian Multipliers Larger in Hard Times? A Palley-Aftalion-Pasinetti Explanation”, Review of Radical Political Economics, Vol. 50 No. 4) στο οποίο οι συγγραφείς του εξάγουν το εξής συμπέρασμα: ότι στην αρχή, αλλά και κατά τη διάρκεια της κρίσης, οι πολλαπλασιαστές αυξάνονται. Και όσο βαθύτερη είναι η κρίση τόσο μεγαλύτερη είναι και η αύξηση των πολλαπλασιαστών.

Πώς όμως μπορούμε να εξηγήσουμε την αύξηση των πολλαπλασιαστών κατά τη διάρκεια της κρίσης; Η εξήγηση βασίζεται κατά τους μελετητές στις εισαγωγές και στο ποσοστό εισαγόμενων υλικών στα στοιχεία της συνολικής ζήτησης.

Παραθέτει ο καθηγητής Μαραγκός τα μεγέθη του 2005 όπου η Ελλάδα είχε ποσοστό εισαγόμενων υλικών στις επενδύσεις και στις εξαγωγές μεγαλύτερο από αυτό τόσο στην ιδιωτική όσο και στην κρατική κατανάλωση.

Αφού το χωνέψουμε ως δεδομένο αυτό, έρχεται τώρα να εξηγήσει την ταχύτητα που έχει στον κατήφορο μια οικονομία σαν την ελληνική, η έννοια της ροπής: η προς τα κάτω κλίση, η κατωφέρεια στην μηχανική της οικονομίας.

Δεν θα κουράσω με λοιπά οικονομικά στοιχεία. Έχει σημασία όμως να πιάσουμε το νόημα της έννοιας "ροπή" γιατί η συμβολή της στα μεγέθη( εισαγωγές, κατανάλωση, κρατικές δαπάνες) είναι αυτή που μετατρέπει τους πολλαπλασιαστές σε επιταχυντές της ύφεσης.

Ο κοινός νους θα το μεταφράσει όλο αυτό ίσως με την πρόταση που αποτυπώνει την γνωστή εθνική μας παθογένεια: εισάγουμε περισσότερα από όσα εξάγουμε και καταναλώνουμε περισσότερα από όσα παράγουμε.

Δεν είναι φυσικά αυτό το συμπέρασμα που προσπάθησα να μεταφέρω από τις αναλύσεις και τις μελέτες που παρατέθηκαν. Αλλά φρονώ ότι δεν είναι κακό στις μή ακαδημαϊκές οικονομικές αναλύσεις (σημ: και δεν εννοώ αυτή του καθηγητή Μαραγκού) ενίοτε να καταλήγουμε όχι σε δυσνόητα τεχνικά συμπεράσματα αλλά σε εκλαϊκευμένες φράσεις, κατανοητές απ;o τους πολλούς, χωρίς να μπερδεύουμε τους αναγνώστες με τις συσχετίσεις προσφοράς/ζήτησης, τις ροπές και τις συναρτήσεις.

Έτσι, αφού λοιπόν έχουμε διαπιστωμένη δυναμικότητα αύξησης των πολλαπλασιαστών όσο βαθαίνει η ύφεση (δηλαδή τρέχει γρηγορότερα προς τα κάτω η οικονομία) και αφού είναι διαπιστωμένο ότι αυτό οφείλεται στην εξάρτηση της από τις εισαγωγές, καταλήγει ο συγγραφέας του άρθρου στο εξής εύλογο: ποιά είναι εκείνη η πλευρά της ζήτησης (ποιό κομμάτι του ΑΕΠ δηλαδή) που δείχνουν οι μελέτες ότι έχει χαμηλότερο ποσοστό εισαγόμενων υλικών και ταυτόχρονα μεγαλύτερο δυναμικό πολλαπλασιαστή;

Τα στοιχεία δείχνουν ότι είναι οι κρατικές δαπάνες. Αυτές που εσφαλμένα δεν υπολόγισαν σωστά στα μνημόνια οι φωστήρες που πήγαν να μας σώσουν τότε γιατί υποεκτίμησαν κάποια δεδομένα( πολλαπλασιαστές, ροπές, ταχύτητα μεταρρυθμίσεων, κ.α.) λόγω προφανώς της ιδεοληψίας τους: αυτής που στηρίζεται στην υποτιθέμενη αποτελεσματικότητα των ιδιωτικών δαπανών έναντι του ''σπάταλου'' κράτους ακόμα και σε καιρό κρίσης.

Έχουμε να κάνουμε πλέον με έννοιες σχετικές, βουτηγμένες μέσα στην ιδεολογική επικάλυψη της οικονομικής πραγματικότητας, μη σταθμισμένες από τους οπαδούς της απορρύθμισης των αγορών και της ολικής εκτόπισης του δημοσίου τομέα στην οικονομία.

Έννοιες όμως που τα δεδομένα των ακαδημαϊκών μελετών, όπως τις αναλύει ο καθηγητής Μαραγκος, προ και μετά την κρίση που ζήσαμε επί μια δεκαετία, δείχνουν ότι στον κατήφορο που σπρώχνει την οικονομία η εσωτερική υποτίμηση εκείνο το "χαμένο" χρήμα από μισθούς, συντάξεις και λοιπά εισοδήματα, δεν έρχεται έτσι απλά πίσω, "κάποτε" και "αυτόματα". Ούτε σύντομα ούτε στα ίδια επίπεδα.

Όσοι λοιπόν εξισώνουν τις κρατικές δαπάνες απλά με τους μισθούς στα ρετιρέ του Δημοσίου, τις πάλαι ποτέ παχυλές συντάξεις κομματικών κρατικών λειτουργών και τις δεδομένες σπατάλες, λόγω γραφειοκρατίας, χαμηλής παραγωγικότητας και έλλειψης ψηφιακού εκσυγχρονισμού, αμελούν τον ρόλο των δημοσίων επενδύσεων.

Δηλαδή εκείνου του κρατικού χρήματος που ανοίγει τον δρόμο για πολλές θέσεις εργασίας (υποδομές, δημόσια έργα, ενεργειακές/βιομηχανικές μονάδες, κ.α) χωρίς αυτές οι επενδύσεις να εξαρτώνται τόσο πολύ από εισαγωγές.

Και που λόγω δυναμικών πολλαπλασιαστών είναι αυτές που μπορούν να ωθήσουν και το ιδιωτικό χρήμα σε παραγωγικές επενδύσεις ώστε να αυξηθεί περαιτέρω η απασχόληση, το εισόδημα, η κατανάλωση.

Ας προσέξουμε λοιπόν -όπως λέει και ο καθηγητής Μαραγκός- σε αυτή την κρίση να μην ξανακάνουμε το ίδιο λάθος της περασμένης δεκαετίας...

Του Ηλία Καραβόλια

Αφορμή αυτού του κειμένου είναι ένα ακόμη από τα εύστοχα ημερήσια άρθρα/κείμενα στο www.economia.gr του Α.Παπαγιαννίδη, του πλέον έμπειρου κατά την ταπεινή μου γνώμη στον οικονομικό σχολιασμό(και εξαιρετικός μεταφραστής πολλών σημαντικών ξένων βιβλίων).

Αναρωτιέται λοιπόν αν "ξορκίζεται" η Οικονομiα και παραθέτει ένα παράδειγμα με δηλώσεις που αφορούν την πρωτοφανή κρίση (σημ: εξηγεί την ανομοιογένεια των παραδειγμάτων μεταξύ ΗΠΑ και Ελλάδας ).

Το ζήτημα που θέτει, και απασχολεί και τον γράφοντα, είναι αν και κατά πόσο οι δημόσιες δηλώσεις, σε περίοδο κρίσης και εμφανούς ύφεσης, έχουν τελικά ισχυρή επίδραση στο να ωφελούν ή να βλάπτουν το κλίμα στην οικονομία και την κοινωνία. Μην βιαστείτε για εύκολες απαντήσεις.

Αναλογιστείτε το εξής που συνέβη στα μέσα της πανδημίας. Ο πονηρός Τραμπ αναφέρθηκε λοιπόν-υπερασπιζόμενος το άνοιγμα της δικής του οικονομίας - για πιθανούς 100-200 χιλιάδες νεκρούς(!) με αποτέλεσμα να σοκάρει τότε την διεθνή κοινή γνώμη.

Παρατήρηση πρώτη: η απόκλιση των δυο αριθμών είναι της τάξεως του 100%. Παρατήρηση δεύτερη: δυο μήνες μετά, σήμερα δηλαδή, οι νεκροί έχουν ξεπεράσει το πρώτο όριο που έβαλε ο Τραμπ. Τι πέτυχε τότε που εξήγγειλε αυτούς τους αριθμούς των θανάτων ως μελλοντικό ενδεχόμενο;

Σε μια περίοδο που είχαν ήδη αρχίσει οι απολύσεις και έπεφταν τα χρηματιστήρια, κατάφερε να εντυπώσει στο συλλογικό ασυνείδητο των Aμερικανών ένα πλαίσιο αναμονής, ένα όριο στον φόβο. ''Φυσικοποίησε'' μέσω στατιστικής προβολής τον θάνατο ώστε να τον αποδεχθεί ως κάτι φυσιολογικό η οικονομία και η κοινωνία.

Και σήμερα αυτό ακριβώς συμβαίνει: οι θάνατοι αυξάνονται αλλά το ίδιο και το χρηματιστήριο και  οι λιανικές πωλήσεις. Φυσικά η ύφεση είναι πρωτοφανής και δεν θα αντιστραφεί παρά τον πακτωλό χρημάτων που εκδόθηκαν. Αλλά ο Τραμπ πέτυχε αυτό που είναι μείζον ζητούμενο στην διαχείριση μιας κρίσης: την γρήγορη προεξόφληση του αρνητικού γεγονότος. Βεβαίως, ξαναλέμε, αυτό δεν σημαίνει ότι έτσι περιορίζεται η ύφεση.

Αλλά φαίνεται ότι έτσι προεξοφλείται γρήγορα τόσο στους δείκτες των χρηματιστηρίων όσο και σε αυτούς της επιχειρηματικής και καταναλωτικής εμπιστοσύνης. Να θυμίσω απλά ότι οι περισσότεροι -όχι όλοι- θεσμικοί Αμερικανοί αξιωματούχοι απέφευγαν και αποφεύγουν να δώσουν συγκεκριμένες προβλέψεις για το ύψος της ύφεσης και τα λοιπά οικονομικά μεγέθη.

Στον αντίποδα εμείς στην Ευρώπη ανταγωνιζόμαστε στην προφητεία. Κάθε μέρα και μια πρόβλεψη διαφορετική από θεσμούς, πρόσωπα, ιδιωτικά συμφέροντα. Στα δε πάτρια εδάφη όμως βιαστήκαμε αρκετά. Πριν εκτιμήσουμε το εύρος και την ένταση των οικονομικών εξελίξεων που θα ακολουθούσαν την πανδημία ακούσαμε από επίσημα χείλη για ύφεση 4-8%(απόκλιση 100%, έτσι για να είμαστε μέσα).

Για τον δε τουρισμό οι προβλέψεις έλεγαν κάποια στιγμή για πτώση της τάξεως του 50%. Μετά ακούσαμε για ανάκαμψη στο 2021 ίση με την ύφεση(άγνωστη) που θα σημειωνότανε φέτος. Καθώς παρατεινόταν η καραντίνα και καθηλωνόταν η παραγωγή και η κατανάλωση, καθώς συνειδητοποιούσαμε ότι οι τουρίστες θα έλθουν Ιούλιο και βάλε, άρχισαν οι ακραίες προβλέψεις για διψήφια πτώση στο ΑΕΠ. Βλέποντας και λέγοντας δηλαδή που είναι όμως διαφορετικό από το βλέποντας και κάνοντας...

Να πούμε κάτι χρήσιμο: στα μαθηματικά της διαχείρισης οικονομικών κρίσεων δεν χωράνε πρόωρες και απλουστευμένες προβλέψεις με αποκλίσεις που δεν τεκμηριώνουν την ισχύ τους. Στην Ελλάδα πρέπει να συνηθίσουμε στην κουλτούρα των ποσοστιαίων αποκλίσεων.

Να μάθουμε ότι μια εκτίμηση με ακραία όρια- απλά για να πέσουμε μέσα ότι και αν συμβεί- δεν είναι ούτε σοβαρή ούτε ισχυρή. Και φυσικά να διδαχθούμε από αυτό που έκανε η Λαγκάρντ: αφού είδε νωρίς ότι η πανδημία καθήλωσε τις οικονομίες έβαλε τον πήχη λίγο πιο πάνω από με τον μέσο όρο των προβλέψεων μιλώντας για 12% ύφεση σε όλη την Ε.Ε.

Έμπειρη, και έξυπνη, ξέρει ότι η περιγραφή προς το χειρότερο της πραγματικότητας δεν είναι κινδυνολογία. Κινδυνολογία είναι να αναφέρεσαι σε αυτό που τελικά ξεφεύγει από τον ανθρώπινο νου και πλησιάζει στο απόλυτο κραχ (βλ. Roubini για 10ετή ύφεση).

Στις ΗΠΑ λοιπόν έχουν γαλουχηθεί εδώ και δεκαετίες- και σε αυτό συμβάλλει όχι μόνο ο παραδοσιακός πολιτικός και ακαδημαϊκός λόγος αλλά και η ρητορική της κεντρικής τράπεζας-να προβλέπουν τα χειρότερα ώστε αυτά να προεξοφλούνται γρήγορα.

Εκλογικεύουν τον κίνδυνο και έτσι επιταχύνουν την πτώση στα μεγέθη και στους δείκτες αφού το αφήγημα είναι συνάρτηση μιας τάσης που σκοπίμως συντηρείται ως δύσκολη και επίμονη.

Με αυτό τον τρόπο ο δείκτης Dow Jones έχασε πολύ γρήγορα 10,000 μονάδες, οι αιτήσεις για επιδόματα ανεργίας αυξήθηκαν ραγδαία και σύντομα, το ίδιο γρήγορα καθηλώθηκαν και οι δείκτες σε όλη την οικονομία.

Αποτέλεσμα: αφού χωνεύτηκε από τις αγορές και την κοινωνία ότι θα πεθάνουν ίσως και 200,000 άνθρωποι, άρχισε η σταδιακή άρση των μέτρων αλλά και οι θεατρινισμοί Τραμπ για αισιόδοξο μέλλον( στοιχείο που πιάνει στους Αμερικανούς πολίτες), ενώ ρίχτηκε φυσικά γρήγορα πολύ χρήμα στο σύστημα και άρχισε η ανάκαμψη στα χρηματιστήρια(που μέχρι στιγμής σχεδόν έφθασαν στα προ της πανδημίας ιστορικά υψηλά τους).

Γράφω όλα τα παραπάνω όχι ως θιασώτης του αμερικανικού μοντέλου στο storytelling της οικονομίας αλλά για να δείξω ότι το παραδοσιακό πολιτικο-οικονομικό - ακαδημαϊκό κατεστημένο εκεί δεν αγνοεί την αξία μιας"επικοινωνιακής συνάρτησης": αυτή της εσκεμμένης ανακοίνωσης ενός λίγο υψηλότερου από τον μέσο όρο αρνητικού μεγέθους στις προβλέψεις, ώστε η κρίση να προεξοφλείται όσο το δυνατόν γρηγορότερα.

Άλλωστε αυτό μοιάζει φυσιολογικό διότι είναι στο DNA του καπιταλισμού να υπάρχουν απότομες και έντονες κρίσεις που αναδιαρθρώνουν το οικονομικό μοντέλο.

Δεν χρειάζεται εδώ στην Ελλάδα να φθάνουμε στο άλλο άκρο και να κινδυνολογούμε. Απλά να είμαστε προσεκτικοί με τις προβλέψεις διότι το ίδιο κακό που θα κάνει μια ακραία αρνητική προσδοκία μπορεί να κάνει και μια αισιόδοξη πρόβλεψη. Γιατί μια πρόβλεψη είναι αποτέλεσμα μαθηματικοποίησης και ποσοτικοποίησης οικονομικών μεγεθών.

Είναι ταυτόχρονα και παραμετροποίηση συμπεριφορών αφού όμως πρώτα έχει διαμορφωθεί ψυχολογικό κλίμα( βλ. μεταξύ άλλων το πρόσφατό βιβλίο του νομπελίστα R. Shiller "Narrative Economics: How Stories Go Viral and Drive Major Economic Events", Princeton 2019)

H ταπεινή μου γνώμη είναι-ακολουθώντας την θεωρία της Συμπεριφορικής Οικονομικής- ότι αν το αφήγημα στο ξεκίνημα μιας κρίσης ''προσομοιώνει'' όσο το δυνατόν καλύτερα την αίσθηση (feeling) της κοινής γνώμης, την αίσθηση της αγοράς δηλαδή, τότε η ψυχολογία προσαρμόζεται γρηγορότερα στα γεγονότα και τα μεγέθη, όσο απότομα και αν πέφτουν,
αποκτούν τάσεις εκλογίκευσης στους ρυθμούς μεταβολής.

Και επειδή ο απλός κόσμος αντιλαμβάνεται καλύτερα από όλους τους ειδικούς το τι μέλλει γενέσθαι όταν σταματάει η παραγωγή και το εισόδημα καλό θα είναι οι πολιτικοί μας -και οι ειδικοί που ασκούν σε πρωτοφανείς συνθήκες οικονομική πολιτική- να "συμβουλεύονται" τους απλούς δείκτες της αγοράς( μισθός, τζίροι, δόσεις, επιταγές, κ.α) πριν καταλήξουν να χρησιμοποιούν τα μακροοικονομικά μεγέθη στις δηλώσεις τους…

Του Ηλία Καραβόλια

Οι υπηρεσίες αλλά και το εμπόριο δεν δουλεύουν όπως παλιά. Είναι κοινός τόπος ότι σηκώθηκε χειρόφρενο σε όλους τους τομείς. H οικονομία έχει παγκοσμίως καθηλωθεί με την εργασία και το εισόδημα να επιβραδύνονται σταδιακά.

Και φυσικά ''καίγεται'' κεφάλαιο, δηλαδή απαξιmlώνονται περιουσίες και κεφαλαιοποιήσεις.

Μοιάζει σαν να προκάλεσε ο κορωνοϊός ένα απότομο stop στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Μετά την χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και την κρίση χρέους στην Ευρωζώνη, η εκτόξευση των κρατικών και ιδιωτικών χρεών δεν μπορεί πλέον να υποστηριχθεί από την πραγματική οικονομία.

Ο πλούτος που παράγεται και ο μόχθος που απαιτείται δεν επαρκούν τόσο για την αποπληρωμή των ομολόγων και των δανείων όσο και για να υποστηριχθούν τα μελλοντικά κέρδη που προεξοφλούσαν οι υψηλές τιμές στα χρηματιστήρια.

Και φυσικά υπήρχε ένα κοινό μυστικό : όλοι νιώθαμε την υπερπροσφορά προϊόντων και υπηρεσιών (σημ: τροφοδοτούμενη κυρίως από τους υψηλούς ρυθμούς μεγέθυνσης της Κίνας που ταυτόχρονα προκαλούσε ζήτηση και έτσι ισορροπούσε το σύστημα). Η ρευστότητα όμως είχε αρχίσει να μειώνεται στην πραγματική οικονομία με κίνδυνο να περιοριζόταν δραστικά η ζήτηση.

Έλειπε χρήμα από τις τσέπες μας. Και αυτό φυσικά δεν είχε μεταναστεύσει στο διάστημα. Παρά τα μηδενικά σχεδόν επιτόκια μη παραγωγικό κεφάλαιο είχε αρχίσει  να ανακυκλώνεται μέσα στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, στο μεγάλο parking της οικονομίας.

Έτσι, ήταν θέμα χρόνου ο καπιταλισμός να περάσει σε φάση  αναδιάρθρωσης τόσο σε επίπεδο παραγωγής όσο και σε επίπεδο εφοδιαστικών αλυσίδων και κατανάλωσης. Και όλα μοιάζουν σαν να άλλαξαν με ένα απότομο φρενάρισμα. Είναι λες και ζήσαμε μια εκούσια παύση του κεφαλαίου και μια ακούσια παύση της εργασίας.

Η τρίμηνη όμως κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας λόγω της πανδημίας σηματοδότησε και την άμεση παρέμβαση του κράτους στην οικονομία.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι περισσότερες επιχειρήσεις θα κάνουν χρήση του προγράμματος SURE που ανοίγει τον δρόμο για επικράτηση μοντέλου μερικής απασχόλησης με επιδότηση ενός μέρους του χαμένου μισθού( σημ:αυτό πρακτικά σημαίνει απώλεια αγοραστικής δύναμης και διαθέσιμου πραγματικού εισοδήματος).

Μεγάλες και μικρές επιχειρήσεις του τριτογενούς κυρίως τομέα επιβάλλουν στην κυριολεξία ως βασικό μοντέλο απασχόλησης την εξ αποστάσεως τηλεργασία η οποία φυσικά μειώνει το κόστος λειτουργίας τους ενώ δίνει μια ψευδαίσθηση άνεσης και ελευθερίας στον εργαζόμενο.

Στην πραγματικότητα όμως αυτός γίνεται homo precarious: βρίσκεται δηλαδή σε συνεχή επισφάλεια. Και το κράτος έρχεται ως έσχατος εργοδότης, ως δεύτερο αφεντικό που εισέρχεται απότομα στην ρύθμιση του κοινωνικού εργοστασίου και την διαχείριση του ανθρώπινου κεφαλαίου, να επιδοτήσει την αγοραστική δύναμη αυτών που θα δουλεύουν λιγότερο.

Κόπηκε χρήμα για να μην καταρρεύσει το σύστημα, να μην μειωθεί η ζήτηση και φυσικά να ρίξει ταχύτητες η προσφορά μέχρι να απορροφηθεί το υπερπλεόνασμα εμπορευμάτων που είχε κατακλύσει τις οικονομίες.

Φαίνεται ότι οι παρεμβάσεις δεν ακούνε την θεωρία και το φάντασμα του πληθωρισμού δεν τρομάζει πλέον κεντρικούς τραπεζίτες αλλά ούτε και τους μακροοικονομολόγους.

Ο ιστορικός της οικονομίας όμως θα έλθει από τώρα αντιμέτωπος με κάποια λογικά ερωτήματα : που θα φθάσουν τελικά τα δημόσια και ιδιωτικά χρέη που ήδη υπήρχαν και τώρα θα αρχίσουν να αυξάνονται, με αυτό το νέο χρήμα, ειδικά όταν ανέλθουν τα επιτόκια;

Και ποιός θα τα ξεπληρώσει; Ποιός θα πληρώσει τις ζημίες τραπεζών, εταιρειών και κρατών, αν μέρος αυτών των χρεών υποθέσουμε ότι θα διαγραφούν; Την απάντηση θα την ψάχνει για πολλά χρόνια η οικονομική θεωρία που βλέπει τα αξιώματα της, περί αποτελεσματικότητας και αυτορρύθμισης των αγορών, να καταρρέουν σε ένα περιβάλλον πρωτοφανούς κρατικής παρέμβασης και περιορισμού επενδύσεων παρά το μηδενικό κόστος χρήματος.

Και όλα αυτά καθώς μπαίνουμε σε περίοδο ύφεσης και δημοσιονομικών ελλειμμάτων...

Του Ηλία Καραβόλια

Ποιά ορμέμφυτα είναι αυτά που διαφέρουν από άτομο σε άτομο ώστε να δομούνται ξεχωριστές προσωπικότητες και κάποιοι να ξεκινούν επιχειρήσεις καινοτόμες ή να δημιουργούν ολόκληρες οικονομικές αυτοκρατορίες ενώ οι περισσότεροι παραμένουν καθηλωμένοι στην ρουτίνα της μισθωτής εργασίας και στην ασφάλεια της εξάρτησης στον επαγγελματικό τους στίβο;

Αυτά και άλλα ερωτήματα απασχολούν την σύγχρονη συμπεριφορική ανάλυση στο ψυχαναλυτικό επίπεδο της επιχειρηματικότητας. 

Και αυτό γιατί είναι σχεδόν δεδομένο πλέον ότι η ροπή για ανάληψη επιχειρηματικού ρίσκου σχετίζεται σύμφωνα με εκτενείς μελέτες σε ένστικτα, τραύματα, απωθήσεις και ενορμήσεις του κάθε διαφορετικού υποκειμένου (βλέπε πχ. Neuroeconomics and the Firm, επιμέλεια Stanton, Day, Welpe, εκδόσεις Elgar, 2010).

Ο κλάδος της νευροοικονομικής εξετάζει από καιρό επιμελώς τον ρόλο ακόμη και των αρχέγονων τάσεων στην ευρηματικότητα, στην εφευρετικότητα αλλά και στην ίδια την επιχειρηματικότητα.

Να επισημάνουμε εδώ ότι το ασυνείδητο μάλλον καταλήγουμε να θεωρούμε ότι λειτουργεί περισσότερο ως κοινωνικό εργαστήριο( και λιγότερο ως θέατρο), ως ένα εργοστάσιο επιθυμητικών μηχανών που οι παραγωγικές του δυνάμεις ωθούν την πρωτογενή υποκειμενική επιθυμία να γίνεται μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα το ανορθολογικό στοιχείο( η διαφορετική ιδέα, το αδιανόητο, το out of the box thinking) κάθε ορθολογικότητας που καταστέλλεται διαρκώς (σημ.: όπως ορθώς μας ανέλυσαν οι Deleuze-Guattari στο μνημειώδες έργο τους Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια:

Ο Αντι-Οιδίπους, εκδ. Πλέθρον, 2014).Και επειδή η επιθυμία (όχι πάντα για πλουτισμό αλλά ενδεχομένως και για πολλούς άλλους λόγους που σχετίζονται με την απόλαυση και την ηδονή) είναι ο βασικός κινητήριος μοχλός για την επιχειρηματικότητα, σε αυτή την παραγωγική μηχανική του ανθρώπινου νου είναι μάλλον απίθανο να μην περιλαμβάνονται ενορμήσεις( ζωής, θανάτου, έρωτα, κ.α).

Μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για ανάληψη οικονομικής δράσης και ότι η ιστορική σχέση ιδέας-χρήματος-θανάτου υπήρξε ανέκαθεν μέρος της αναζήτησης του εαυτού αλλά και της θρησκευτικής/θεικής εκδοχής των κοσμοσυστημάτων και της ιδεολογίας.

Μεγάλοι συγγραφείς όπως ο Σαιξπηρ σε γνωστά έργα τους (πχ. Ο Έμπορος της Βενετίας) αναφέρονται με αριστοτεχνικό τρόπο στον κόσμο των ενορμήσεων, των συναισθημάτων αλλά και του κοινωνικού περιβάλλοντος, πίσω από την τάση κάποιων για πλουτισμό.

Στην σύγχρονη Συμπεριφορική Οικονομική και συγκεκριμένα στον κλάδο της Νευροοικονομικής εξετάζονται συμπεριφορές δρώντων υποκειμένων με βάση τον βαθμό έκθεσης τους στον σχεδιασμό και την ολοκλήρωση μιας επιχειρηματικής πρωτοβουλίας (βλ.Unfinished business: Subjectivity and supervision, B Green, Higher Education Research & Development, 2005 - Taylor & Francis). 

Σε μια δε ενδιαφέρουσα μελέτη του 2014 Δανοί ερευνητές εντόπισαν ίχνη ψυχαναλυτικά που συνδέονται τόσο με την αποτυχία όσο και με τις απάτες στην επιχειρηματικότητα (The abject of entrepreneurship: failure, fiasco, fraud, Olaison, Sørensen ,Copenhagen Business School, Denmark) επισημαίνοντας περισσότερο τον ρόλο των ασυνείδητων μηχανισμών μάθησης και λιγότερο των ενστίκτων σε περιπτώσεις στρεβλής ή αποτυχημένης επιχειρηματικής κατάληξης.

Αν και υπάρχουν σημαντικότατες μελέτες σχετικά με την συμπεριφορική ανάλυση στον χώρο των επιχειρήσεων( πχ. From Entrepreneurship to Entreprenology,by Louis Jacques Filion, Journal of Enterprising Culture, June 1997) εν τούτοις είναι πολύ πρόσφατες οι ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις που εξηγούν το φαινόμενο της αποκλίνουσας σκέψης και της καινοτόμου ιδέας στο επιχειρηματικό γίγνεσθαι.

Η προσωπική μας άποψη είναι-μετά απο επισκόπηση πλήθους αναλύσεων/μελετών που δεν έχουν δημοσιευτεί με τελική μορφή σε ακαδημαικές επιθεωρήσεις - ότι οι ασυνείδητες διεργασίες παίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στις δημιουργικές εκλάμψεις μερικών υποκειμένων που σκέφτονται και υλοποιούν καινοτόμες ιδέες. Και ότι το ασυνείδητο εφοδιάζει τo άτομο -που έχει εσωτερικεύσει ευκαιρίες απο το περιβάλλον με βάση και το δημιουργικό του κίνητρο- με παραστάσεις και σημαινόμενα ικανά να τον ωθήσουν σε στρατηγικό σχεδιασμό και εικονοποίηση της ιδέας και των εναλλακτικών της μορφών.

Μένει φυσικά πολύ δρόμος ώστε να εισέλθουν δεδομένα στις πανεπιστημιακές έρευνες για την συσχέτιση μεταξύ ενορμήσεων, ασυνείδητου και απόφασης ίδρυσης μιας start up.

Εδώ πρέπει να μην ξεχνάμε πόσο άλλαξε μέσα στην οικονομική ιστορία ο ρόλος και η φύση της ανθρώπινης νόησης απο την υπερδικτύωση, την τεχνολογική υπεροχή, τις νέες υπερεξειδικευμένες δεξιότητες. Και αυτό γιατί μια ολόκληρη δυνητική πραγματικότητα κατοικεί εντός μας όταν περιηγούμαστε ή εργαζόμαστε στον κόσμο του διαδικτύου και με βάση το γεγονός ότι είναι ισχυρή η επίδραση των νευροερεθισμάτων στον ανθρώπινο ψυχισμό από την συνεχή υπερφόρτωση της σκέψης λόγω υπερσυνδεσιμότητας.

Ειδικά ο χώρος των start ups είναι άκρως ενδιαφέρουσα περίπτωση εκβολής του ασυνείδητου, ίσως και του συλλογικού, καθώς μια ολόκληρη κοινωνία σκέφτεται πλέον μέσα μας. Κάποια σύγχρονα ζητούμενα ζητούν απαντήσεις. Θα εστιαστώ σε ένα μάλλον ενδιαφέρον στοιχείο για μελλοντικό ερευνητικό έργο ακαδημαικών προτύπων. 

Θεωρώ ότι στον κόσμο των οικονομικών δρώντων ατόμων, εντός και εκτός επιχειρήσεων αλλά κυρίως στο πεδίο της εφευρετικότητας, κυκλοφορεί σε αφθονία libido που παροχετεύεται από τα υποκείμενα με σταδιακές φάσεις σε αναζητήσεις ιδεών για πλουτισμό και επιτυχία/αναγνωρισιμότητα.

Ενδέχεται δε η αναζήτησή αυτής της δημιουργικής υπεραπόλαυσης, αποτέλεσμα σαφώς μιας κινητροδότησης εσωτερικής ή εξωτερικής, να συγχέεται με την πραγματική ανάγκη του ατόμου να εισέλθει και να συμμετέχει ενεργά στην αγορά. Είναι άξιο έρευνας να ξετυλιχθεί το νοητικό σπιράλ ευρηματικότητας και το πώς μετουσιώνεται σε μικρή ή μεγάλη επιχειρηματικότητα.

Και πώς λειτουργούν (συμπληρωματικά ή υποκατάστατα)τα ιδιαίτερα ένστικτα, οι ενορμήσεις αλλά και οι νευρώσεις/μανίες/ψυχώσεις που πιθανώς να παράγουν στο άτομο φαντασιακο υλικό ικανό να δομήσει έναν νοητικό ισολογισμό εσόδων/εξόδων και ένα νοερό blockchain κερδών/ζημιών (φαινόμενο mental accounting)

Οι περισσότερες start ups που δεν αναπτύσσονται τελικά με επιχτυχία ενδέχεται να ακολουθούν ένα μοτίβο συλλογικής σκέψης όπου στο επίπεδο της αρχικής ιδέας ο ιδρυτής ή οι ιδρυτές, ατομικά ή/και συλλογικά, απωθούν ασυνείδητα το πραγματικό κόστος υλοποίησης του σχεδίου τους.

Τότε είναι που εμφανίζεται αλλά δεν γίνεται αντιληπτή η χαώδης απόσταση μεταξύ σχεδίου και σχεδιασμού. Τα οικονομικά υποκείμενα από φορείς ιδεών μετατρέπονται μάλλον πρόωρα σε επιχειρηματίες και σε πολλές περιπτώσεις μάλλον ξεχνάνε σκόπιμα ότι επιχειρείν σημαίνει ξόδεμα κεφαλαίων και απόσπαση υπεραξίας από εργασία και τρίτων( σημ: δεν είναι απίθανο ειδικά στις αρχικές περιόδους έλλειψης εσόδων και ρευστότητας να εμφανίζεται μεταξύ ιδρυτών και υπαλλήλων η σχέση αφέντη/δούλου και να αντικατοπτρίζεται στρεβλά στην σχέση εργοδότη/εργαζόμενου με τίμημα την μειωμένη παραγωγικότητα)

Η όλη συλλογιστική περί ασυνειδήτου και  επιχειρηματικότητας σχετίζεται φυσικά με τις ευρύτερες οικονομικές ανισότητες και τις δυνατότητες των ιδρυτών μιας start up(ή/και των απλών οραματιστών μιας ιδέας) να λύσουν το πρόβλημα της αρχικής και ενδιάμεσης χρηματοδότησης.

Αυτό είναι ζητούμενο επιστημονικών μελετών αν τελικά εκπηγάζει από την συνήθης ρηχή συλλογιστική της απόλαυσης που δημιουργεί η εύκολη γέννηση νοητικού κέρδους συγκριτικά με την αναγκαία ανάλυση κόστους/οφέλους.

Σε κάθε περίπτωση αξίζει να ερευνηθεί το βάθος και η ένταση των ασυνείδητων παραστάσεων που λαμβάνουν χώρα στο υποκείμενο πριν μορφοποιήσει την ιδέα του σε μια start up επιχειρηματική δράση.

Ίσως έτσι αντιληφθούμε στο μέλλον κρίσιμες παραμέτρους ικανές να συγκεκριμενοποιούν τις πιθανότητες υψηλής αντιληπτικής νοημοσύνης που απαιτούνται κατά τον στρατηγικό σχεδιασμό μιας ιδέας καθ΄ οδόν προς την αγορά.

Με μια τελευταία παρατήρηση: αυτή η ίδια η αγορά είναι ένα συλλογικό υποκείμενο με κωδικοποιημένες κοινωνικό-πολιτισμικές εγγραφές στο συλλογικό ασυνείδητο, με ενσωματωμένα μικροκίνητρα και μακροσυμπεριφορές, παράμετροι συσχετισμένες με το ατομικό ασυνείδητο και την βιωματική εμπειρία ενός υποκειμένου που τολμάει να ξεκινήσει μια επιχείρηση (βλέπε What kind of subject is the market?, Jones, Loaded Subjects, LW 2012, London).

Του Ηλία Καραβόλια

Ξέρω ότι κάνει -όπως όλοι μας- βιαστικές πρώτες αναγνώσεις των οικονομικών ειδήσεων. Και του έχω επισημάνει ότι όταν διαβάζει και ακούει για δις πάντα να σκέφτεται το εισόδημα και τον μισθό του.

Τότε μόνο συνειδητοποιούμε ως οικονομικά υποκείμενα το γιατί σχεδόν ποτέ δεν καταλαβαίνουμε:

α) πότε και που πάνε αυτά τα δις και β) γιατί δεν έρχεται αυτό που μας αναλογεί και στην δική μας τσέπη! Η εξήγηση έχει να κάνει με ένα νοητικό παίγνιο: την πλάνη των μεγάλων αριθμών που εκμηδενίζουν τον χρόνο και σχετικοποιούν τις αξίες σε ένα καθεστώς ανομοιογένειας μεγεθών και παραδοχών.

Δεν θέλω να σε μπλέξω φίλε αναγνώστη με πολλούς αριθμούς αλλά πρέπει να παραθέσω ένα μόνο δεδομένο: τα λεφτά θα δοθούν από το 2021-2024, λένε οι πρώτες πληροφορίες, με τα 22 δις να είναι επιδοτήσεις και τα 10 δις από δάνεια (σημ: μην εκπλαγούμε όμως αν η περίοδος θα είναι τελικά 2021-2027 αφού αυτό είναι το διάστημα του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου της Ε.Ε. από το οποίο θα δοθούν οι επιδοτήσεις).

Αυτά είναι τα πρώτα ψιλά γράμματα της εντυπωσιακής είδησης. Λεφτά φυσικά και θα έλθουν αλλά σε βάθος χρόνου και πάντα ανάλογα με την ικανότητα μας σαν χώρα να τα απορροφήσουμε σωστά. Δηλαδή με δίκαιη κατανομή τόσο σε πολλούς κλάδους όσο και γεωγραφικά.

Κάπως βελτιωθήκαμε πέρυσι σε αυτό το σημείο. Άλλο είναι όμως το ζητούμενο μου στο παρόν κείμενο.

Η οικονομία έχει παγκοσμιοποιηθεί και μαζί με αυτό το φαινόμενο έχουν εκτροχιαστεί τα μεγέθη. Οι κεντρικές τράπεζες κόβουν τρις, η ΕΕ και οι κυβερνήσεις μοιράζουν δις, τα χρέη εκτινάσσονται σε αστρονομικά ποσά, τα ποσοστά χρέους ξεπερνούν το 100%- και σε πολλές περιπτώσεις το 200% -του πραγματικού πλούτου που παράγεται στις χώρες. Ο ανθρώπινος νους δεν μπορεί να χωρέσει τα μεγέθη αυτά.

Πείτε σε κάποιον απλό άνθρωπο ότι η Ε.Ε. και το ΔΝΤ μας έδωσαν 300 δις περίπου την προηγούμενη δεκαετία. Θα δείτε την απλή απάντηση που θα δώσει: μα εδώ έκλεισαν χιλιάδες μαγαζιά, ο μισθός έπεσε, η σύνταξη κόπηκε, η ανεργία αυξήθηκε, και τελικά έχουμε μεγαλύτερο δημόσιο χρέος απ οτι πριν μπούμε στα μνημόνια! Και αυξήθηκε το ιδιωτικό χρέος σε τράπεζες και κράτος!

Υπάρχει λοιπόν ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ μικροοικονομικής καθημερινότητας και μακροοικονομικής πραγματικότητας. Ένα μεγάλο κενό μεταξύ χρόνου και κεφαλαίου. Δεν μπορεί να ενισχυθεί πλέον το ατομικό εισόδημα τόσο γρήγορα από μια αύξηση του εθνικού εισοδήματος. Όσες μελέτες και βιβλία αποδεικνύουν το αντίθετο εμείς πολύ απλά δεν το βλέπουμε στην τσέπη μας.

Αντιθέτως αυτό που ζήσαμε εδώ στην Ελλάδα ήταν καθίζηση αγοραστικής δύναμης, απαξίωση εργασίας, περιουσίας, βιοτικού επιπέδου. Και μόλις πήραμε μια απλή ανάσα, ξαναμπαίνουμε λόγω της πανδημίας σε εσωτερική υποτίμηση (περί αυτού πρόκειται αφού θα δουλεύουμε λιγότερο, θα πληρωνόμαστε λιγότερο, θα ξοδεύουμε λιγότερα. Απλά θα χρωστάμε περισσότερα).

Ξέρετε οι οικονομολόγοι πρέπει να ''λαικίζουμε'' ενίοτε. Να απλουστεύουμε τα πράγματα. Οφείλουμε να εξηγούμε στους γονείς μας το γιατί ο μισθός μας σήμερα δεν φθάνει να μας καλύψει μέχρι τέλος του μήνα, ενώ στα χρόνια της δικής τους εργασίας τους περίσσευαν λεφτά και μας έχτισαν σπίτια. Εμείς πρέπει να τους εξηγούμε γιατί πλήρωναν τόσες πολλές εισφορές στα ταμεία τους και σήμερα παίρνουν πολύ χαμηλές συντάξεις.

Και όταν ακούνε στις ειδήσεις ότι έρχονται δισεκατομμύρια σε αυτό τον τόπο πρέπει να τους εξηγούμε ότι στην τσέπη μας αυτό θα φανεί αμυδρά-αν φανεί ποτέ- κάποια στιγμή στο μέλλον και ανάλογα με την ικανότητα της πολιτικής ηγεσίας να κατανείμει δίκαια αυτό το χρήμα.

Είναι μεγάλη η απόσταση από την τσέπη του καθενός μέχρι την λογική ανάλυση των πραγμάτων. Πεισματικά αρνούμαστε να δεχθούμε - ενώ υποσυνείδητα το ξέρουμε- ότι τα δις δεν αφορούν άμεσα εμάς, αλλά μας ενθουσιάζει να το ακούμε από τον δημοσιογράφο ή τον υπουργό.

Η καθημερινότητα στον επιχειρηματικό στίβο και στον εργασιακό βίο απέχει πολύ από τις παγκόσμιες προσπάθειες για οικονομική ενίσχυση των κοινωνιών. Διότι το ζητούμενο είναι να ενισχυθεί η κοινωνία στο σύνολο της.

Εκεί είναι που πρέπει οι κυβερνήσεις να νικήσουν τις αγορές. Και εκεί είναι που πρέπει να ξέρουμε τις διαφορές. Ότι δηλαδή τα κανάλια του χρήματος ήταν ανέκαθεν διαφορετικά. Άλλο ο τραπεζικός τομέας άλλο το Κράτος. Ότι οι επιδοτήσεις είναι άλλο φαινόμενο από τα δάνεια.

Τα νοικοκυριά είναι άλλο πράγμα από τις επιχειρήσεις. Ο μικρός ελεύθερος επαγγελματίας είναι κάτι διαφορετικό από τον μεγάλο εργοδότη.

Και ο μισθός είναι διαφορετικό μέγεθος από το κέρδος γιατί μεσολαβεί η ρημάδα η υπεραξία. Και σε αυτές τις εποχές αυτό που κυρίως κάνει η πλάνη των μεγάλων αριθμών είναι να μας αποσπά την προσοχή από την ασυνείδητη εξόρυξη υπεραξίας που συντελείται στην ζωή μας...

Του Ηλία Καραβόλια

Και αναρωτιέμαι πόσο αφελείς ήμασταν στα νιάτα μας να πιστεύουμε τέτοιες θεωρίες. Πόσο αδαείς ήμασταν ώστε να γοητευόμαστε από το μηχανικό αυτόματο προσφοράς-ζήτησης, από το αόρατο χέρι, την θεωρία της αποτελεσματικής αγοράς, τα άριστα σημεία ισορροπίας.

Παντού βλέπαμε την αρχή της εντροπίας, παντού διαβάζαμε ωραία γραφήματα και συναρτήσεις που έδειχναν καμπύλες να μετατοπίζονται προς τις περίφημες δίκαιες τιμές.

Μια συνάρτηση μόνο μας έκρυβαν επιμελώς τα δυτικά μας πανεπιστήμια: αυτή του πανικού όταν καταρρέει η διεθνής οικονομία. Όπως τώρα. Με αφορμή ένα αόρατο μικρόβιο.

Όπως όταν ξεσπούν οι συχνές τραπεζικές και νομισματικές κρίσεις που ενδυναμώνουν τις τάσεις για αναδιάρθρωση του συστήματος και μετατοπίζουν συνεχώς τα όρια αντοχής του.

Ζούμε στον αστερισμό της αναποτελεσματικότητας των αγορών. Το παγκόσμιο lock down έχει μηδενίσει το κοντέρ του κέρδους και πυροδότησε εκείνο των ζημιών για εταιρείες και κράτη. Και προσέξτε τώρα.

Ενώ τα δεύτερα είναι διασώστες των πρώτων, αυτά τα ίδια τα κράτη από μόνα τους πρέπει να αυτοσυντηρηθούν με την γνωστή και πανάρχαια μέθοδο: απώθηση του χρέους προς το μέλλον.

Με κοινωνικοποίηση όμως χρεών και ελλειμμάτων, πάντα. Κάπως έτσι τα διαγράμματα με την άνοδο του κλάσματος ''δημόσιο χρέος/ΑΕΠ'' καθώς και αυτά με το φούσκωμα των ισολογισμών των κεντρικών τραπεζών, μοιάζουν με προσομοιωτικά κάτοπτρα ενός δυστοπικού μέλλοντος.

Όχι δεν θα σταθώ σε αριθμητικά στοιχεία και νούμερα. Η Πολιτική Οικονομία είναι το ζητούμενο εδώ και όχι η Μακροοικονομική Ανάλυση και η Χρηματοοικονομία.

Στο κέντρο των αναλύσεων μας μετά την πανδημία πρέπει να είναι τα απλά καθημερινά μεγέθη: το κόστος ζωής, ο μισθός, το επιτόκιο, οι ώρες εργασίας, η κατανάλωση, τα δάνεια, η ανεργία μέσα σε κάθε σπιτικό. Αυτά δεν ρυθμίζονται εύκολα. Δεν ισορροπούν. Ξεφεύγουν από την ορθόδοξη συστημική θεωρία.

Δεν τα πιάνουν τα νεοκλασικά αξιώματα ευστάθειας των μακροοικονομικών μοντέλων και αυτά της βελτιστοποίησης των παραδοχών. Διότι λειτουργεί μια και μόνο παραδοχή στην ουσία: πόσο αντέχουν κεντρικές τράπεζες και κρατικοί προϋπολογισμοί να τροφοδοτούν με χρήμα τις οικονομίες.

Πόσο η συνάρτηση του πανικού θα διαγράψει τροχιά στο διάγραμμα της οικονομικής πραγματικότητας.

Όλες οι κυβερνήσεις αυτή την περίοδο σώζουν/επιδοτούν/δανειοδοτούν αεροπορικές εταιρείες, βιομηχανίες, ''εθνικούς πρωταθλητές''.( και φυσικά στο τέλος θα σώσουν-ως συνήθως- και τις διαρκώς καταρρέουσες τράπεζες) Και αφού κατανοείται από όλους πιστεύω ότι αυτές οι διασώσεις και τα ελλείμματα θα βαρύνουν τις επόμενες γενιές, είναι να αναρωτιέται κανείς: πώς άραγε η τρέχουσα ρευστότητα (ακούγαμε για κάποια τρις), με ημερομηνία λήξης, όλων αυτών των εταιρικών κολοσσών που σώζονται από τις κυβερνήσεις, συσχετίζεται με τα διανεμόμενα κέρδη προηγουμένων ετών;

Δηλαδή πόσες άραγε επανεπενδύσεις σε πάγιο κεφάλαιο, ανθρώπινο δυναμικό και λοιπές λειτουργικές ανάγκες έκαναν οι κολοσσοί από τα κέρδη τους και όχι από δάνεια και έκδοση ομολόγων (χρέος); Πόσες πωλήσεις ιδίων μετοχών έκαναν οι μεγαλομέτοχοι για να ενισχύσουν αναπτυξιακά πλάνα; Ακούγομαι σαν να μην έχω στοιχεία και απλά παραθέτω συνθηματικές ανορθόδοξες αμφιβολίες.

Γελιέσαι φίλε αναγνώστη. Τα στοιχεία υπάρχουν. Απλούστατα δεν μας δίδαξαν στις σχολές να διαβάζουμε στους ισολογισμούς που πάνε ακριβώς τα κέρδη των μεγάλων ομίλων.

Δεν μας έμαθαν να παρατηρούμε πόσο από το κέρδος διανεμέθηκε στους μετόχους, πόσα δικαιώματα επί των μετοχών (stock options) πήραν οι μάνατζερς ως bonus συν τα χρυσά τους συμβόλαια. Δεν μας έμαθαν να βλέπουμε πόσο επηρεάζει τις χαώδεις διαφορές μισθών μεταξύ διοίκησης-απλών εργαζομένων, η μερισματική πολιτική κάθε κολοσσού.

Ξέρατε για παράδειγμα ότι το 2017 ένας διευθύνων σύμβουλος μίας εκ των πέντε κορυφαίων εταιρειών μόδας στον κόσμο έβγαλε σε μόλις τέσσερις μέρες όσα θα βγάλει μία εργαζόμενη σε βιοτεχνία ρούχων στο Μπαγκλαντές σε όλη της τη ζωή;(βλ. Έκθεση Oxfam 2018).

Γιατί με αυτές τις πρακτικές εταιρικής διαχείρισης και διακυβέρνησης, φθάσαμε στο πιο κρίσιμο μέγεθος μόλις τρία χρόνια πριν ξεσπάσει η πανδημία: το 82% του πλούτου που παρήχθη το 2017 πήγε στα χέρια του πλουσιότερου 1% του παγκόσμιου πληθυσμού, ενώ τα 3,7 δισ άνθρωποι που αποτελούν το φτωχότερο μισό του πλανήτη δεν είδαν κάποια αύξηση στην περιουσία τους !( βλ.Έκθεση Oxfam 2018)

Ο βαθμός αυτοχρηματοδότησης από ίδια κεφάλαια για την ανάπτυξη και την βιωσιμότητα των μεγάλων επιχειρήσεων είναι λοιπόν το ένα ζητούμενο.

Zητούμενο όμως είναι και το αν σε μεγάλο βαθμό η ανάπτυξη τους εδώ και μια 10ετία είναι προιόν ανεξέλεγκτων δανείων και έκδοσης ομολόγων. Το χρέος  λοιπόν των επιχειρήσεων (εξαιρουμένων των τραπεζών) έσπασε το φράγμα των 72 τρις δολαρίων την τελευταία δεκαετία σκαρφαλώνοντας στο 92% του παγκόσμιου ΑΕΠ ( βλ. Moody's, Iανουάριος 2020). Και φυσικά επειδή αυτό το χρέος πάει όχι μόνο στην αναδιάθρωση παλαιών χρεών αλλά και στην επέκταση των εταιρειών, με το να επιβιώνουν τόσα χρόνια σημαίνει ότι κάνουν κερδοφόρους τζίρους.

Δηλαδή, τα νοικοκυριά ψωνίζουν τα εμπορεύματα και τις υπηρεσίες τους. Πώς τα ψωνίζουν τα νοικοκυριά; Όχι μόνο από τους μισθούς και τα εισοδήματα τους αφού το χρέος και αυτών έχει επίσης αυξηθεί στα 46 τρις δολάρια την τελευταία 10ετία ( βλ. Moody's, Ιανουάριος 2020). 

Κάπου εδώ, και αφού μας ήλθε ο κορωνοιός και η διεθνής πανδημία, εμφανίζεται και ο κρατικός πυροσβέστης στο θέατρο της οικονομίας. Καθηλώθηκε επί 3 μήνες η παραγωγή και η κατανάλωση, οι εταιρείες μπαίνουν στις ζημίες και εξαντλούν πλέον την ρευστότητα τους. Τα χρέη τρέχουν και οι κυβερνήσεις, μέσω και των κεντρικών τραπεζών, διασώζουν με εγγυήσεις και δάνεια τις εταιρείες αυτές.

Παράλληλα, δημιουργώντας μελλοντικά ελλείμματα στους προϋπολογισμούς τους και αύξηση στο δημόσιο χρέος( που θα επιβαρύνει φυσικά τους φορολογούμενους πολίτες) επιδοτούν -και σωστά κάνουν- με νεοκευνσιανές πολιτικές, μισθούς και μερική απασχόληση χωρίς όμως παράλληλα να αυξάνουν παραγωγικές δημόσιες επενδύσεις (σφάλμα που θα έχει μεγάλες συνέπειες στην μακροπρόθεσμη ισορροπία).

Έτσι θα τονωθεί ξανά -έστω και προσωρινά- η ζήτηση και η κατανάλωση.

Άλλα πλέον με μειωμένους μισθούς: δηλαδή με μειωμένη αγοραστική δύναμη για τα νοικοκυριά αλλά και με χαμηλότερο μισθολογικό κόστος για τις επιχειρήσεις. Δηλαδή αυτές θα ξαναγυρίσουν έστω και με δυσκολία σε κάποια κέρδη ενώ θα έχουν φυσικά διασωθεί από χρεοκοπία. Πώς; Με συμπαιγνία κράτων-τραπεζών τα εταιρικά χρέη θα πάνε στο απώτερο μέλλον( κάποια ίσως πάνε και στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας). Καλως ήλθατε στον μοχλευμένο Καπιταλισμό του 21ου αιώνα... 

Υ.Γ. Αυτόν τον Καπιταλισμό επίσης "ξέχασαν" να μας το διδάξουν, ως πιθανό μοντέλο, στα πανεπιστήμια. Εκτός και αν έλειπα εγώ από εκείνο το μάθημα...

Του Ηλία Καραβόλια

Πρόκειται για μια βιοπολιτική της ελάχιστης ατομικής και συλλογικής ευθύνης που κρύβει μια διπλή εντολή: Απόσταση για να μην μεταδώσεις τον ιό-που δεν ξέρεις αν τον έχεις-και για να μην στον μεταδώσει ο άλλος-που επίσης δεν ξέρεις αν τον έχει.

Και επειδή στην εποχή της υψηλής τεχνολογίας η άγνοια εξυψώνεται σε κίνδυνο και εμπορευματοποιείται τάχιστα, η Google με την Apple (αν δεν κάνω λάθος) θα μας εγκαταστήσουν στα κινητά μας την εφαρμογή αναγνώρισης κοντινών φορέων του ιού. Η εφαρμογή θα προλαβαίνει τον κίνδυνο. Θα ξέρεις και θα κρατάς σε απόσταση τους μολυσμένους άλλους.

Η μηχανική της ψηφιακής αναγνώρισης των νοσούντων θα εξασφαλίσει την ανοσία του υποκειμένου.( ιδού το εμβόλιο λοιπόν-ένας ψηφιακός ιχνηλάτης).
Αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο μου εδώ.

Με ενδιαφέρουν οι συνέπειες από το πόσο γρήγορα επιτεύχθηκε παγκοσμίως η επιβολή στο κοινωνικό σώμα της διατήρησης αποστάσεων μεταξύ των ατόμων.

Θαρρείς βρε παιδί μου και ήλθε η εποχή που δικαιώθηκε πλήρως η μακαρίτισα Θάτσερ όταν προ πολλών ετών περίπου είχε πεί το περίφημό: Δεν υπάρχει κοινωνία-μόνο άτομα υπάρχουν. Αυτή την έμφαση στην ατομικότητα της ύπαρξης είναι που θα ζήσουμε ακόμη περισσότερο στα χρόνια που έρχονται.

Ο θρίαμβος του υποκειμένου έναντι της κοινωνικότητας. Ένα υποκείμενο της υπερδικτύωσης που καλείται να τηρεί τον κανόνα ασφαλείας των λίγων μέτρων από το σώμα του Άλλου αφού πρώτα εθίστηκε αρκετά στην απόσταση μέσω της ιντερνετικής εγγύτητας, μέσω της οθόνης και των social media. Μάλλον είχαμε έλθει πολύ κοντά-χωρίς τα σώματα μας-και τώρα πρέπει να κρατάμε και τις κανονικές αποστάσεις.

Δεν χρειάζεται να ξεθάψουμε τον Φουκώ από την βιβλιοθήκη ούτε τους γιατρούς του μεσαίωνα. Η σύγχρονη αναγκαία τήρηση της απόστασης είναι επιβεβλημένη για την ατομική μας προστασία αλλά κυρίως για την δημόσια υγεία. "Μακριά από τον άλλο για να μην πεθάνεις και για να μην σκοτώσεις". Αυτή είναι η εντολή που εγγράφεται στο υποσυνείδητο.

Το θέμα όμως είναι για πόσο καιρό μπορεί ο άνθρωπος της σύγχρονης υπερδικτύωσης να κρατάει αποστάσεις χωρίς να αποστασιοποιηθεί. Πόσο μπορεί το άτομο με το σκυμμένο κεφάλι στο smartphone να συμμετέχει στο γίγνεσθαι και να μην μένει στην απρόσωπη επικοινωνία του like και του follow.

Νέοι άνθρωποι απέχουν από τον συνδικαλισμό και τα κοινά ενώ επικοινωνούν μεταξύ τους όλο και περισσότερο. Αναλώνονται στα ατομικά ζητούμενα παραμερίζοντας τις συζητήσεις για τα δημόσια αγαθά, τα κοινωνικά κεκτημένα. Μοιάζει σαν η πανδημία να έκλεισε στο σπίτι και τις κοινές ανησυχίες για το αύριο.

Μία πρωτοφανής κοινωνική μηχανική αλλάζει τον σύγχρονο άνθρωπο εκμεταλλευόμενη τον κατ' οίκον εγκλεισμό και την τήρηση αποστάσεων μεταξύ μας. Κινδυνεύουμε ως υποκείμενα να απέχουμε από τα μείζονα ζητήματα. Και αυτό γιατί η συστημική αρχιτεκτονική μας καθοδηγεί στην 4η βιομηχανική επανάσταση θυμίζοντας μας για παράδειγμα ότι το μέλλον ανήκει στην εξ αποστάσεως εργασία και επικοινωνία.

Έτσι η δουλειά μπαίνει σε νέες καθοδηγητικές ντιρεκτίβες και γίνεται εκ περιτροπής απασχόληση. Και κάποια ανθρώπινα δικαιώματα μπορεί και να απεμπολούνται λόγω της έκτακτης ανάγκης. Και αυτή ακόμη η φιλία  εκτρέπεται σε εξ αποστάσεως επικοινωνία με θαυμαστικά και emoticons.

Εδώ φυσικά παραμονεύει θανάσιμα ένας φονικός ιός καθώς η κοινωνική μηχανική της υπακοής στην βιοπολιτική απώθησης του θανάτου επεκτείνεται σε όλο το φάσμα των εντολών και της καθυπόταξης.

Ο κίνδυνος της παθητικής αποστασιοποίησης από τα κοινά προβλήματα κρύβεται μέσα στην αναγκαία τήρηση της απόστασης από τον άλλο. Ναι, οφείλουμε να πειθαρχήσουμε στα μέτρα υγιεινής και διαφύλαξης της δημόσιας και ατομικής υγείας. Οφείλουμε να τηρούμε την ελάχιστη απόσταση από τους διπλανούς μας.

Αλλά οφείλουμε και να ξέρουμε πότε χρειάζεται να έλθουμε κοντά, δίπλα στον Άλλο. Πότε να απλώσουμε χέρι βοήθειας και να δράσουμε από κοινού όταν διακυβεύονται αξίες και κεκτημένα. Τηρούμε τις αποστάσεις δεν σημαίνει αποστασιοποιούμαστε από την Κοινωνία…