Μην ρωτάτε τι θα γίνει; Προγραμματιστές δεν υπάρχουν πια. Μόνο σεναριογράφοι.

Του Αντώνη Κεφαλά

Το facebook κέρδισε. Το εικονικό έγινε πραγματικότητα.. Εικονική συνάντηση, εικονική εκπαίδευση, εικονική εργασία και συνεργασία. Εικονική ιατρική, με εικονική διάγνωση και εικονικές συνταγές. Είναι αυτό το μέλλον;

Καραντίνα. Απομόνωση φυσική, συναισθηματική, ανθρώπινη. Αντέχουμε τις επιπτώσεις στην ψυχική και πνευματική υγεία;

Γαϊτανάκι γεωγραφικό ο κορωνοϊός. Προχθές στην Ιταλία, χθες στην Ελλάδα, σήμερα στις ΗΠΑ και στην Λατινική Αμερική, αύριο στην Αφρική και φτου από την αρχή—ίσως.

Πως διαχειριζόμαστε την αβεβαιότητα της επιστροφής του;

Βαθιά η ύφεση. Τρόμαξε η Lagarde και έριξε άλλα 600 δισ. ευρώ στην αγορά. Πάτος υπάρχει; Πως θα ξεπεράσουμε κρίση ανάλογη με αυτήν της Μεγάλης Ύφεσης του 1929/1930—αν όχι μεγαλύτερη;

Οι κυβερνήσεις προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την κρίση με ανορθόδοξα μέτρα. Ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στους ανθρώπους, στις οικογένειες αν η ανάκαμψη αργήσει – όπως αρχίζουν να πιστεύουν πολλοί ειδικοί;

Με γοργούς ρυθμούς αυξάνονται τα χρέη. Οι ευάλωτοι θα καμφθούν πρώτοι. Οι άλλοι θα ακολουθήσουν. Είμαστε έτοιμοι για διαγραφή χρεών;

Ο κορωνοϊός και η οικονομική κρίση θίγουν πρωταρχικά τους φτωχούς, τους ασθενείς, τους ταλαίπωρους. Πως θα αντιμετωπίσουμε την κοινωνική έκρηξη που ήδη ξεκίνησε;

Για δισεκατομμύρια ανθρώπους δεν υπάρχουν υποδομές ιατρικής φροντίδας. Πως θα αποφασιστεί το ποιος ζει και ποιος πεθαίνει;

Οι ΗΠΑ διοικούνται από έναν επαρμένο ψυχοπαθή. Η εικόνα τους ως φάρος ελευθερίας και ανοχής έχει αμαυρωθεί. Τι θα συμβεί αν ο Tramp επανεκλεγεί;

Στην Κίνα ο Xi έχρησε τον εαυτό του Mao. Ένα αυταρχικό καθεστώς προσφέρεται ως πρότυπο. Πόσοι θα υποκύψουν στις φωνές της κινέζικης σειρήνας;

Η Ευρώπη προσπαθεί να βρει τον βηματισμό της κόντρα στις διεθνείς προκλήσεις και στα κοντόφθαλμα μέλη της. Τι θα συμβεί αν αποτύχει;

Αδυσώπητη υπήρξε η ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης και η εξάπλωση της.

Η κοινωνία δεν άντεξε. Δεν μπόρεσε να την ενσωματώσει. Θα τα καταφέρει τώρα που η εξάρτηση από την τεχνολογία αυξάνεται υποχρεωτικά;

Μετά από χρόνια υποχώρησης το κράτος επανέρχεται. Θα μπορέσει να αυτοπεριοριστεί και να μην εξελιχθεί σε Μεγάλο Αδελφό;

Ο καπιταλισμός αποτελεί το μοναδικό οικονομικό σύστημα παραγωγής αλλά, η πολιτική τον διαχωρίζει στον φιλελεύθερο και στον αυταρχικό καπιταλισμό.

Ποιο μοντέλο θα επιβιώσει;

Μαζί με τον καπιταλισμό κρίνεται η δημοκρατία. Θα αντέξει στην επέκταση της κρατικής παρέμβασης; Ή θα ζήσουμε τις ημέρες του εποπτευόμενου καπιταλισμού – surveillancecapitalism;

Είμαστε σε πόλεμο. Πρέπει να υιοθετήσουμε την αρχή ότι σήμερα κάνουμε ότι μπορούμε για να τον κερδίσουμε και αύριο θα δούμε πως θα τον πληρώσουμε;

Η κάθε επιλογή είναι κρίσιμη, Τώρα και αύριο. Ιστορικά. Το κόστος του λάθους ανείπωτο. Έχουμε το κουράγιο των επιλογών μας; Έχουμε την γνώση των επιλογών μας;

Ο κόσμος όλος είναι σε πόλεμο. Με τον κορωνοϊό και με τον εαυτό του. Η κοινωνία των ανθρώπων είναι σε πόλεμο με την φύση και με τον εαυτό της.

Θα βρούμε δρόμο και λύση ή θα καταρρεύσουμε;

Μην ρωτάτε τι θα γίνει; Προγραμματιστές δεν υπάρχουν πια. Μόνο σεναριογράφοι.

Του Αντώνη Κεφαλά

Το facebook κέρδισε. Το εικονικό έγινε πραγματικότητα.. Εικονική συνάντηση, εικονική εκπαίδευση, εικονική εργασία και συνεργασία. Εικονική ιατρική, με εικονική διάγνωση και εικονικές συνταγές. Είναι αυτό το μέλλον;

Καραντίνα. Απομόνωση φυσική, συναισθηματική, ανθρώπινη. Αντέχουμε τις επιπτώσεις στην ψυχική και πνευματική υγεία;

Γαϊτανάκι γεωγραφικό ο κορωνοϊός. Προχθές στην Ιταλία, χθες στην Ελλάδα, σήμερα στις ΗΠΑ και στην Λατινική Αμερική, αύριο στην Αφρική και φτου από την αρχή—ίσως.

Πως διαχειριζόμαστε την αβεβαιότητα της επιστροφής του;

Βαθιά η ύφεση. Τρόμαξε η Lagarde και έριξε άλλα 600 δισ. ευρώ στην αγορά. Πάτος υπάρχει; Πως θα ξεπεράσουμε κρίση ανάλογη με αυτήν της Μεγάλης Ύφεσης του 1929/1930—αν όχι μεγαλύτερη;

Οι κυβερνήσεις προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την κρίση με ανορθόδοξα μέτρα. Ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στους ανθρώπους, στις οικογένειες αν η ανάκαμψη αργήσει – όπως αρχίζουν να πιστεύουν πολλοί ειδικοί;

Με γοργούς ρυθμούς αυξάνονται τα χρέη. Οι ευάλωτοι θα καμφθούν πρώτοι. Οι άλλοι θα ακολουθήσουν. Είμαστε έτοιμοι για διαγραφή χρεών;

Ο κορωνοϊός και η οικονομική κρίση θίγουν πρωταρχικά τους φτωχούς, τους ασθενείς, τους ταλαίπωρους. Πως θα αντιμετωπίσουμε την κοινωνική έκρηξη που ήδη ξεκίνησε;

Για δισεκατομμύρια ανθρώπους δεν υπάρχουν υποδομές ιατρικής φροντίδας. Πως θα αποφασιστεί το ποιος ζει και ποιος πεθαίνει;

Οι ΗΠΑ διοικούνται από έναν επαρμένο ψυχοπαθή. Η εικόνα τους ως φάρος ελευθερίας και ανοχής έχει αμαυρωθεί. Τι θα συμβεί αν ο Tramp επανεκλεγεί;

Στην Κίνα ο Xi έχρησε τον εαυτό του Mao. Ένα αυταρχικό καθεστώς προσφέρεται ως πρότυπο. Πόσοι θα υποκύψουν στις φωνές της κινέζικης σειρήνας;

Η Ευρώπη προσπαθεί να βρει τον βηματισμό της κόντρα στις διεθνείς προκλήσεις και στα κοντόφθαλμα μέλη της. Τι θα συμβεί αν αποτύχει;

Αδυσώπητη υπήρξε η ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης και η εξάπλωση της.

Η κοινωνία δεν άντεξε. Δεν μπόρεσε να την ενσωματώσει. Θα τα καταφέρει τώρα που η εξάρτηση από την τεχνολογία αυξάνεται υποχρεωτικά;

Μετά από χρόνια υποχώρησης το κράτος επανέρχεται. Θα μπορέσει να αυτοπεριοριστεί και να μην εξελιχθεί σε Μεγάλο Αδελφό;

Ο καπιταλισμός αποτελεί το μοναδικό οικονομικό σύστημα παραγωγής αλλά, η πολιτική τον διαχωρίζει στον φιλελεύθερο και στον αυταρχικό καπιταλισμό.

Ποιο μοντέλο θα επιβιώσει;

Μαζί με τον καπιταλισμό κρίνεται η δημοκρατία. Θα αντέξει στην επέκταση της κρατικής παρέμβασης; Ή θα ζήσουμε τις ημέρες του εποπτευόμενου καπιταλισμού – surveillancecapitalism;

Είμαστε σε πόλεμο. Πρέπει να υιοθετήσουμε την αρχή ότι σήμερα κάνουμε ότι μπορούμε για να τον κερδίσουμε και αύριο θα δούμε πως θα τον πληρώσουμε;

Η κάθε επιλογή είναι κρίσιμη, Τώρα και αύριο. Ιστορικά. Το κόστος του λάθους ανείπωτο. Έχουμε το κουράγιο των επιλογών μας; Έχουμε την γνώση των επιλογών μας;

Ο κόσμος όλος είναι σε πόλεμο. Με τον κορωνοϊό και με τον εαυτό του. Η κοινωνία των ανθρώπων είναι σε πόλεμο με την φύση και με τον εαυτό της.

Θα βρούμε δρόμο και λύση ή θα καταρρεύσουμε;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκανε ένα σημαντικό και τολμηρό βήμα για να σώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο χρόνος θα κρίνει την αποτελεσματικότητα του.

Ένα πράγμα είναι σίγουρο: το τελικό πακέτο μέτρων που θα συμφωνηθεί δεν θα είναι αυτό που προτείνει η Επιτροπή. Από την μορφή του συμβιβασμού θα κριθεί η πορεία και το μέλλον της Ευρώπης.

Του Αντώνη Κεφαλά

Τα αγκάθια είναι πολλά: η κοινή ανάληψη χρέους (ευρωομόλογο), η μακρά περίοδος αποπληρωμής (θα υπάρχει η Ε.Ε. το 2058;), η αύξηση της εθνικής συνεισφοράς (συνολικά στο 2% του ΑΕΠ), το μέγεθος της εθνικής επιστροφής (rebate), η φορολογία για την εξυπηρέτηση του χρέους (ownresources), η κατανομή ανάμεσα σε δάνεια και επιχορηγήσεις, τα ποσά που αντιστοιχούν στο κάθε μέλος,το πλήθος των στόχων, η πολυπλοκότητα των μηχανισμών, οι ιδεολογικές εμμονές.

Ο χρόνος μετρά αρνητικά. Ο όποιος συμβιβασμός θα πρέπει να έχει επιτευχθεί έγκαιρα ώστε όλα τα μέτρα να έχουν ενταχθεί στον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της Ε.Ε. (MultiannualFinancialFramework) με ημερομηνία έναρξης την 1η Ιανουαρίου 2021. Η ίδια η Merkelδήλωσε ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν θα μπορέσει να καταλήξει παρά μόνο, ίσως, τον Ιούλιο.

Είναι, σαφές ότι δάνεια και επιχορηγήσεις θα δοθούν με όρους (conditionality). Η ίδια η Επιτροπή έχει χαράξει τον δρόμο, προσδιορίζοντας με αρκετή ακρίβεια τους στόχους που θα πρέπει να υλοποιούνται και τα κριτήρια για την εκταμίευση.

Το κάθε κράτος-μέλος θα ετοιμάζει ετήσιο πρόγραμμα πρωταρχικά επενδύσεων, θα το υποβάλλει για έγκριση και μετά τα παίρνει τα χρήματα. Θεωρώ ότι θα υπάρξει και παρακολούθηση της πιστής εκτέλεσης, όπως και ότι η ευλυγισία που δίνει σήμερα το ΕΣΠΑ στην χρονική και τομεακή μεταφορά πόρων θα είναι πολύ πιο αυστηρή.

Οι πόροι οφείλουν να χρησιμοποιηθούν κατά κύριο λόγο γιατην αντιμετώπιση των επιπτώσεων του κορωνοϊού στην οικονομία και κοινωνία, την υλοποίηση διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και την πράσινη ανάπτυξη--σε συνδυασμό με την προστασία του περιβάλλοντος

Παρά τους αρχικούς διθυραμβικούς τόνους, μία προσεκτική εξέταση των προτάσεων δείχνει ότι τα ποσά δεν είναι μεγάλα. Ειδικά για τις επιχορηγήσεις (grants) τα κεφάλαια είναι μόλις 440 δισ. ευρώ (τα υπόλοιπα 60 μέχρι τα 500 αφορούν εγγυήσεις) με σταδιακή εκταμίευση σε διάρκεια τεσσάρων ετών. Με ετήσιο προϋπολογισμό 1,1 τρις. ευρώ για την περίοδο 2021-2028, το συνολικό πακέτο των μέτρων είναι της τάξης του 1,85 τρις. ευρώ. Όλες οι εκτιμήσεις, όμως, τοποθετούν την ύφεση της Ε.Ε. για το 2020 μεταξύ 8% και 12%. Λίγα κεράσια για μεγάλο καλάθι.

Για την Ε.Ε. αυτή η περίοδος δεν είναι καθοριστική ως προς την δημοσιονομική πολιτική της – οπότε και δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «HamiltonMoment» -- όπου η αναφορά είναι στην ενοποίηση των χρεών του Βορά και του Νότου στον Αμερικανικό Εμφύλιο. Έτσι κι αλλιώς, η χαλάρωση των συμβατικών δημοσιονομικών ορίων (Stability&GrowthPact) σε συνδυασμό με τα μέτρα που έχουν ήδη εξαγγελθεί, έχει δημιουργήσει δημοσιονομικό χώρο.

Η στιγμή είναι καθοριστική ως προς την απόφαση της Ευρώπης να υπερασπιστεί την Ενιαία Αγορά (Singlemarket) και να επιδείξει ακλόνητο αίσθημα αλληλεγγύης. Η Ευρωπαϊκή ενοποίηση, αν έρθει, θα αργήσει ακόμη. Απαιτεί εθνικές παραχωρήσεις που τα κράτη-μέλη δεν είναι έτοιμα να κάνουν. Ο συμβιβασμός θα δείξει ότι το όνειρο της ενοποίησης μένει ζωντανό.

Κατά μία έννοια, όπως αναφέρει ο Trevor Jackson στο «ForeignPolicy», η στιγμή της Ευρώπης μπορεί με μεγαλύτερη ακρίβεια να χαρακτηριστεί ως «Charles Alexandre de Calonne Moment», από τον Γάλλο υπεύθυνο για τα χρηματοπιστωτικά, που το 1787 προσπάθησε αλλά απέτυχε να ενοποιήσει τους φόρους και τις δαπάνες και να ιδρύσει μία πραγματική κεντρική τράπεζα.

Στην ουσία η Γηραιά Ήπειρος έχει μπροστά της την μεγαλύτερη πρόκληση της ιστορίας της. Καλείται να ξεπεράσει τον εαυτό της και να αναλάβει έναν γεωπολιτικό ρόλο που είναι ξένος με την παράδοση της: την ισορροπία ανάμεσα στην Κίνα και στις ΗΠΑ.

Οι δύο σύγχρονες υπερδυνάμεις έχουν μπει σε τροχιά αυξημένης έντασης και πιθανών συγκρούσεων. Τροχιά που δεν θα αλλάξει ουσιαστικά ακόμη κι αν αποχωρήσουν οι Trumpκαι Xi Jinping από την εξουσία.

Πολύ απλά, ο 21ος αιώνας θα είναι διπολικός με χαρακτηριστικά που σε σημαντικό βαθμό θα παραπέμπουν στον Ψυχρό Πόλεμο.

Σ’ αυτό το γεωπολιτικό πλαίσιο, μία ενωμένη Ευρώπη μπορεί και πρέπει να παίξει εξισορροπητικό ρόλο, άλλοτε ως επιδιαιτητής, άλλοτε ως φωνή λογικής, άλλοτε ως υπερασπιστής των αδυνάτων. Κι αν ο σημερινή συνομοσπονδία (confederation) των κρατών μπορέσει να μετατραπεί σε ομοσπονδία (federation), τότε η ενωμένη Ευρώπη θα έχει ισχύ διπλωματική και στρατιωτική.

Για την Ευρώπη, η περίοδος είναι, λοιπόν, ιστορικά καθοριστική. Η ιστορία δεν αγαπά τις συνομοσπονδίες – ακόμη και η Ελβετία κάμφθηκε. Η πρόκληση για την Ευρώπη είναι πως θα πρέπει να εφεύρει ξανά τον εαυτό της απαρνούμενη το διχαστικό και βίαιο παρελθόν της.

Αν το καταφέρει, θα μπορέσει ξανά να αποτελέσει τον φάρο της προόδου, στην παράδοση της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, και της γεωπολιτικής ισχύς.

Διαφορετικά, θα βρεθεί στα σκουπίδια της ιστορίας, όπου θα την θυμούνται για την ανείπωτη δυστυχία 10 αιώνων, τους παγκόσμιους πολέμους της και την ανικανότητα της να υπερβεί τον εαυτό της.

Του Αντώνη Κεφαλά

Παρά τα προβλήματα στην εφαρμογή τους και ορισμένες ουσιαστικές αστοχίες, τα μέτρα αξίας 24 δισ. ευρώ φαίνεται ότι, προς το παρόν, καταφέρνουν να πετύχουν μία μορφή ισορροπίας ανάμεσα στην ανάγκη αφενός μεν να μην χαθούν θέσεις εργασίας και να μην καταστραφεί παραγωγικός ιστός, αφετέρου δε να μην οδηγηθούμε σε πλήρη δημοσιονομικό εκτροχιασμό.

Είναι βέβαιο, όμως, ότι θα χρειαστούν κι άλλα μέτρα. Καταρχάς είναι αμφίβολο αν η υπολογιζόμενη τραπεζική μόχλευση των 5 δις. θα υλοποιηθεί. Η κατάσταση του τραπεζικού συστήματος με 70 δισ. κόκκινα δάνεια σε σύνολο 180 δισ. ουσιαστικά δεν το επιτρέπει. Αν οι σχετικές με την εγγύηση των 2 δισ. τραπεζικές χορηγήσεις φτάσουν τα 2-2,5 δισ. θα είναι ένα μικρό θαύμα.

Δεύτερον, η αρχική αισιοδοξία για ύφεση της τάξης του 4%-5% αποδεικνύεται πρόωρη. Η κεντρική τράπεζα προχώρησε ήδη σε αναθεώρηση για 6%. Είναι σχεδόν αδύνατον, όμως, να γίνει τούτη την στιγμή σχετικά ακριβής πρόβλεψη, καθώς είναι πολλοί οι αστάθμιστοι παράγοντες. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, εκτίμηση για ύφεση στα επίπεδα του 7%-8% ίσως να είναι πιο ρεαλιστική. Ανάλογα αυξάνεται η ανάγκη για κρατική βοήθεια.

Δημοσιονομικά, υπάρχει πάντα η ελπίδα ότι η Ε.Ε, θα τιμήσει τον ενωτικό χαρακτήρα της και το ταμείο για την αντιμετώπιση της πανδημίας θα φτάσει τουλάχιστον το 1,5 τρις. ευρώ, από τα οποία το 50% θα είναι επιχορηγήσεις (grants) και μόνο το άλλο μισό δάνεια. Το όφελος για την χώρα μας θα είναι σημαντικό.

Ηθικά, προκύπτει ένα ερώτημα: με ποια λογική ο ιδιωτικός τομέας θα υποστεί 20% μείωση του εισοδήματος, ενώ ο δημόσιος πάλι θα μείνει αλώβητος; Με ποια λογική δεν επιβάλλεται έστω μείωση 5% στους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων; Κανένας δεν φταίει για την κρίση. Θεωρητικά όλοι την πληρώνουμε. Δεν είναι έτσι, όμως. Κατά Orwell μερικοί είναι πιο ίσοι από τους άλλους—π.χ. οι δημόσιοι υπάλληλοι! Δεν πρέπει όλοι να συνεισφέρουν;
Με ποια λογική εξαιρούνται περίπου 1 εκατ. άτομα;

Ας θεωρήσουμε, πάντως, ότι στους επόμενους μήνες επικρατεί το αισιόδοξο σενάριο: η Ευρώπη πράγματι ανταποκρίνεται, ο τουρισμός δεν καταρρέει, ο κορωνοϊός αποκτά μορφή επιδημίας και δεν απαιτείται νέα ολοκληρωτική καραντίνα. Με ποιες αντοχές θα περπατήσει τότε η ελληνική οικονομία; Γιατί, ήδη, πριν τον κορωνοϊό, το βάδην της είχε αγκομαχητό.

Τώρα είναι η ώρα

Δεν είναι η ώρα να εθελοτυφλούμε: με κατανάλωση που φτάνει το 85% του ΑΕΠ, η οικονομία δεν έχει ποδάρια να ανοίξει βηματισμό. Όποιος πιστεύει το αντίθετο δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα.

Έχω ξανά υποστηρίξει – και δεν είμαι μόνος σ’ αυτό—ότι η πανδημία προσφέρει στην Ελλάδα μία μοναδική ευκαιρία: να υλοποιήσει όλες εκείνες τις μεταρρυθμίσεις που για μισό αιώνα τώρα αποφεύγει, υπεκφεύγει, αναθεωρεί, κοροϊδεύει. Τώρα είναι η ώρα να σπρώξουμε την χώρα σε ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης. Η γέφυρα προς την πρόοδο στην οποία αναφέρθηκε ο πρωθυπουργός να γίνει σανίδα εκτίναξης στην σύγχρονη εποχή.

Προκειμένου να μπει σε κύκλο ριζικών μεταρρυθμίσεων η κυβέρνηση έχει, τούτη την στιγμή, τρεις συμμάχους: τον φόβο των πολιτών για την ζωή τους, τον αναγνώριση της διαχειριστικής επάρκειας της και την τάση να αυξηθεί η αποταμίευση. Αυτό το τελευταίο ίσως να ακούγεται παράδοξο, αλλά ο κόσμος φοβάται το αβέβαιο αύριο και θα κάνει ότι μπορεί για να βάλει κάτι στην μπάντα.

Οι τρεις αυτοί σύμμαχοι είναι απαραίτητοι αλλά δεν επαρκούν. Χρειάζονται τρεις ακόμη. Ο ένας ίσως να υπάρχει, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει φανεί: η διάθεση να έρθει σε ανοιχτή σύγκρουση με τα εναπομείναντα συνδικάτα του δημοσίου που μάχονται την αλλαγή: από την ΛΑΡΚΟ μέχρι τα ΕΛΤΑ και από τις συγκοινωνίες μέχρι τους δασκάλους και τους καθηγητές.

Ο δεύτερος, είναι η συνέπεια στην εφαρμογή των αποφάσεων και νόμων : Δεν μπορεί να αποφασίζεται η μετάδοση μαθημάτων από το διαδίκτυο και η ΟΛΜΕ να την καταργεί. Δεν μπορεί να καταπατείται με άνεση και χωρίς συνέπειες, ο νόμος για τις δημόσιες συγκεντρώσεις. Δεν μπορεί να εξακολουθούν τα διοικητικά συμβούλια των συνδικάτων να κηρύσσουν απεργίες χωρίς την σύμφωνη γνώμη των μελών τους.

Ο τρίτος σύμμαχος, που η κυβέρνηση φαίνεται μάλλον να έχει ήδη πάρει με το μέρος της, είναι η προβολή στους πολίτες ενός καθαρού, σταθερού και απόλυτα κατανοητού αφηγήματος. Έχω υποστηρίξει ότι ο λαός είναι κατά κανόνα μπροστά από τον πολιτικό κόσμο, που εν πολλοίς παραμένει δέσμιος του παλαιοκομματισμού.

Ο παλαιοκομματισμός αντιμετωπίζεται μόνο με ενημερωμένους πολίτες. Ο ενημερωμένος πολίτης μπορεί να συνειδητοποιήσει την διαφορά ανάμεσα στο άμεσο όφελος και το μακροχρόνιο συμφέρον του.

Επειδή η χώρα μας δεν μπορεί να ανταγωνιστεί σε επίπεδο κόστους, το νέο μοντέλο πρέπει να στηριχτεί στην διαφορετικότητα του προϊόντος, του μάρκετινγκ, της διάθεσης. Κι αυτό προϋποθέτει μία επανάσταση στην παιδεία όλων των βαθμίδων. Η διαφορετικότητα έρχεται με την γνώση, η γνώση απαιτεί σύγχρονη παιδεία και η σύγχρονη παιδεία απαιτεί σύγχρονους δασκάλους και σύγχρονα μέσα και μεθόδους.

Το περιβάλλον γύρω μας ταρακουνιέται: O Musabbeh Al Kaabi, CEO της Petroleum & Petrochemicals της τεράστιας επενδυτικής Mubadala του Κουβέιτ, εξηγούσε πως με την συνεργασία της Honeywell ένα ολόκληρο εργοστάσιο που έφτιαχνε ένα εξάρτημα αυτοκινήτου μετατράπηκε σε ένα μήνα σε εργοστάσιο παραγωγής ιατρικών αναπνευστήρων.

Παράλληλα, η εταιρεία του επενδύει εκατοντάδες εκατομμύρια στην ανάπτυξη της γεωργίας. Στην έρημο. Ο υφυπουργός τουρισμού της Κύπρου Σ. Περδίος, ανακοίνωσε ότι η χώρα του ήδη στρέφεται σε άλλες μορφές τουρισμού με στόχο την ψυχική και σωματική ευεξία.

Η δική μας απάντηση μπορεί να είναι μόνο μία: επενδύσεις. Επενδύσεις στην σύγχρονη (π.χ. υδροπονική) γεωργία όπου (ελέω Κοινής Αγροτικής Πολιτικής) έχουμε τεράστιο ανεκμετάλλευτο πλεονέκτημα. Σε νέες μορφές του τουρισμού (π.χ. ιατρικό). Σε ελαφρά βιομηχανία (π.χ. φάρμακα από βότανα).

Επενδύσεις στην επιτάχυνση και ποιοτική βελτίωση της δικαιοσύνης, στην δημιουργία του νέου ΕΣΥ, στην ολοκλήρωση όλων των δικτύων μεταφοράς και επικοινωνίας. Επενδύσεις να φέρουμε ξένες επενδύσεις στην Ελλάδα.

Αυτή η Kυβέρνηση κατάφερε ενώ μαίνεται η κρίση να μην ακουστεί η φωνή «βρε που είναι το κράτος;» Στην κυβέρνηση εναπόκειται να επεκτείνει την εμπιστοσύνη του κόσμου στην διαχειριστική επάρκεια της, σε θεσμική εμπιστοσύνη για τις νέες κατευθύνσεις που πρέπει να θέλει να χαράξει. Για να υπάρξει πράγματι γέφυρα προς την πρόοδο.

Η έκδοση ή μη ευρωομολόγου σχεδόν μονοπώλησε τα πρωτοσέλιδα, με τον ρόλο της αδύναμη προέδρου Ursula von der Leyen να ακολουθεί.

Του Αντώνη Κεφαλά

Οι πρώτες εντυπώσεις του κοινού είναι για μία μάλλον χλιαρή απάντηση στην κρίση του κορωνοϊού. Η τελική εκτίμηση περιμένει την απόφαση για την κατανομή των πόρων του ειδικού ταμείου για την πανδημία: ποιο ποσοστό θα είναι δάνεια και ποιο επιχορηγήσεις. Τα βασικά θέματα της αμοιβαιότητας του και συγχώρεσης του χρέους δεν συζητούνται καν.

Η Ευρώπη, όμως, είναι κάτι πολύ περισσότερο από τους οικονομικούς πόρους. Είναι η Ευρώπη της ειρήνης, της αλληλεγγύης, της ευημερίας, της κοινωνικής συνοχής.

Είναι η Ευρώπη που ασπάζεται ένα κοινό σύστημα αξιών – την προάσπιση των ατομικών δικαιωμάτων, όπως αυτά προσδιορίστηκαν από την Γαλλική Επανάσταση και το Αμερικανικό Σύνταγμα, την ελευθερία του λόγου, της προοπτικής ότι τα παιδιά θα μπορούν να έχουν μία καλύτερη ζωή από αυτή των γονέων τους. Είναι η Ευρώπη που σέβεται, προφυλάσσει και εξελίσσει την δημοκρατία – τους θεσμούς της και τις διαδικασίες της.
Στην κρίση του κορωνοϊού, αυτή η Ευρώπη αποδείχτηκε ελλειμματική.

Ποια είναι η Ευρώπη;

Σήμερα, η Ευρώπη είναι πρωταρχικά μία τεράστια και σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτη γραφειοκρατία, που έχει μεν την ισχύ να εκδίδει νόμους και οδηγίες αλλά, σε αντίθεση με μία εθνική γραφειοκρατία, δεν μπορεί να τους επιβάλλει, να κινητοποιήσει ανθρώπινους πόρους, να υιοθετήσει ρηξικέλευθες διαδικασίες, να αναλάβει πρωτοβουλίες που δεν προβλέπονται από τις Συνθήκες.

Το κυριότερο, είναι τελείως απροετοίμαστη να αντιμετωπίσει αναπάντεχες απειλές. Στην κρίση του κορωνοϊού το European Center for Disease Control and Prevention έλαμψε με την απουσία του: δεν πρόβλεψε την έκρηξη, την άφησε να εξαπλωθεί χωρίς έστω και όψιμα να επιδιώξει τον σχεδιασμό κοινής πολιτικής και, ακόμη, σήμερα, δεν έχει αναλάβει καμία σημαντική πρωτοβουλία για την επόμενη ημέρα.

Η κρίση έδειξε πως η Ευρώπη δεν έχει κανένας διασυνοριακό θεσμό για την διαχείριση κρίσεων. Η κατάσταση στην Ευρώπη, όπου η κάθε χώρα έκανε τελικά αυτό που ήθελε και η ίδια έκρινε ως το προσφορότερο για την δική της επικράτεια, θυμίζει την Αμερική του Trump.

Εκεί, ο επαρμένος και αμαθής πρόεδρος δεν μπόρεσε να αναλάβει ηγετικό ρόλο και η κάθε πολιτεία αφέθηκε έτσι να σηκώσει μόνη της το βάρος αποφάσεων που επηρεάζουν όλες τις ΗΠΑ. Κι αυτό σ’ ένα έντονα διχαστικό πολιτικό περιβάλλον.

Στην Ευρώπη δεν είδαμε διακυβερνητικές πρωτοβουλίες, δεν αισθανθήκαμε το αίσθημα της αλληλεγγύης, δεν παρατηρήσαμε συγχρονισμό και συνεργασία σχεδόν σε κανένα επίπεδο. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι η κοινή πολιτική για τον τουρισμό και το άνοιγμα της οικονομίας πάσχει από…δημιουργική ασάφεια.

Στην ουσία, η κάθε χώρα είναι μόνη της. Η γύμνια αποκαλύφθηκε και με απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Γερμανίας, που άνοιξε ασκούς του Αιόλου για το μέλλον της Ευρώπης.

Η Επιτροπή εξετάζει αν μπορεί να στραφεί κατά της Γερμανίας αλλά η Γερμανική κυβέρνηση δεν μπορεί να στραφεί κατά του Συνταγματικού Δικαστηρίου της—το απαγορεύει το Σύνταγμα.

Λόγια αέρα, δηλαδή. Στην ουσία η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει στριμωχτεί σε μία γωνία όπου διακυβεύεται το μέλλον του ευρώ και της ίδιας. Αν γίνει δεχτή η πρωτοκαθεδρία των εθνικών δικαστηρίων απέναντι στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο (European Court of Justice), Ευρώπη δεν υπάρχει.

Ήδη, τα κόμματα εξουσίας στην Πολωνία και στην Ουγγαρία πανηγυρίζουν. Η αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Vera Jourava, που έχει το χαρτοφυλάκιο για τις αξίες και την διαφάνεια, παραδέχτηκε πως η Ένωση δεν έχει ουσιαστικά όπλα κατά των κρατών που δεν ακολουθούν τις βασικές αρχές της.

Η εφαρμογή του άρθρου 7 της Συνθήκης του Άμστερνταμ το 1997, όπως ενσωματώθηκε στο κοινοτικό δίκαιο με την Συνθήκη της Νίκαιας το 2001, προβλέπει την αναστολή της ιδιότητας ως κράτους-μέλη όταν παραβιάζονται συστηματικά οι δημοκρατικές αρχές.

Η απόφαση αυτή, όμως, μπορεί εύκολα να οδηγήσει στην αποχώρηση των …ενόχων. Ως μόνη διέξοδος εμφανίζεται η παρακράτηση των επιδοτήσεων και άλλων κεφαλαίων που δίνει η Ε.Ε. αλλά και πάλι εγκυμονεί ο κίνδυνος της αποχώρησης.

Όμοια ανίσχυρη εμφανίζεται η Ε.Ε. απέναντι στα χρυσά διαβατήρια της Βουλγαρίας και της Κύπρου -- όπου ουσιαστικά η ευρωπαϊκή υπηκοότητα πωλείται σε όποιον διαθέτει χρήματα – άσχετα με το ποιόν του. Ή, απέναντι στην Μάλτα, όπου ακόμη δεν έχει πάρει τον επίσημο δρόμο η δίωξη των ατόμων που διέταξαν και εκτέλεσαν την δολοφονία της Daphne Caruana Galizia.

Στο μεταξύ, ο Orban αισθάνεται άνετα να συλλαμβάνει άτομα που τον κατηγορούν πως συμπεριφέρεται ως δικτάτορας. Και η Jourava απλά να λέει πως διαφωνεί μεν, αλλά είναι ανίσχυρη δε διότι, και στις δύο περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, οι κυβερνήσεις έχουν προκύψει από ελεύθερες εκλογές.

Η κρίση του κορωνοϊού, έχει υπονομεύσει το κράτος δικαίου. Σε ορισμένες χώρες, το φαινόμενο μπορεί να είναι προσωρινό και να υποχωρήσει με την επιστροφή στην κανονικότητα. Σε άλλες, όμως, όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν έχουν προλάβει να αποκτήσουν βαθιές ρίζες, ο κίνδυνος είναι πολύ πιο έντονος.

Η κρίση ανέδειξε τις εγγενείς διαρθρωτικές αδυναμίες του ευρωπαϊκού ενωτικού εγχειρήματος. Ο δρόμος μπροστά θυμίζει το ποίημα του Robert Frost: είτε θα υπάρξει εμβάθυνση με ταυτόχρονη ισχυροποίηση των δημοκρατικών θεσμών και διαδικασιών είτε η Ευρώπη θα βρεθεί σε μη αντιστρεφόμενη κατηφόρα διάλυσης.

Σε μία εποχή όπου οι δύο μεγάλες δυνάμεις των ΗΠΑ και της Κίνας βρίσκονται σε υποχώρηση, η σύγχρονη Ευρώπη μπορεί να αναδειχθεί σε ισχυρό, εξισορροπητικό και ηγετικό πόλο.

Αυτή είναι η τελική πρόκληση: να ξεπεράσει τους αιώνες των ιστορικών ρήξεων και να εμφανιστεί στο διεθνές προσκήνιο ως παράγων σταθερότητας και πρωτοπορίας. Ως ο τελευταίος υπερασπιστής της δημοκρατίας. Διαφορετικά θα καταδικαστεί στο παρελθόν της.

Συγκεκριμένα, αφορά ένα μέρος από το Πρόγραμμα Αγοράς Ομολόγων (Asset Purchase Program) και συγκεκριμένα το PSPP – δηλαδή το Πρόγραμμα Αγοράς Ομολόγων του Δημόσιου Τομέα (Public Sector Purchase Program).

Του Αντώνη Κεφαλά

Η λογική, όμως, ισχύει και για το Pandemic Emergency Purchase Program (PEPP)—δηλαδή για τα ομόλογα που θα αγοραστούν με στόχο την παροχή ρευστότητας ειδικά για την αντιμετώπιση της πανδημίας covid-19. Αυτό σημαίνει, στην ουσία, ότι το δικαστήριο της Καρλσρούης αμφισβητεί την άσκηση της νομισματικής πολιτικής από την ΕΚΤ.

Το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι οι τεράστιες αγορές ομολόγων από την ΕΚΤ παραβαίνουν την αρχή της αναλογικότητας (proportionality)—με την έννοια πως δεν διασφαλίζουν ότι δεν επηρεάζεται η επίτευξη άλλων κρίσιμων στόχων—πρωταρχικά της συγκράτησης του πληθωρισμού στο 2%.

Έδωσε διορία τριών μηνών στην Bundesbank να σταματήσει να συμμετέχει στο πρόγραμμα – έμμεσα, όμως, δίνει διορία και στην ΕΚΤ να αποδείξει ότι το πρόγραμμα δεν παραβαίνει την αρχή της αναλογικότητας.

Η απόφαση αυτή έχει και μία δεύτερη κρίσιμη διάσταση. Το θέμα είχε ήδη αχθεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο (European Court of Justice) που είχε αποφανθεί αντίθετα με την Καρλσρούη.

Προκύπτει, έτσι, το τεράστιο πρόβλημα όπου ένα εθνικό δικαστήριο ακυρώνει απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, που σύμφωνα με τις Συνθήκες της Ευρωπαϊκή Ένωση έχει την υπέρτατη δικαστική εξουσία.

Σύμφωνα με τον καθηγητή συνταγματικού δικαίου F. Mayer, που έχει διατελέσει σύμβουλος της ΕΚΤ, πρόκειται για δικαστική διαμάχη που ανάγεται αφενός μεν στην έπαρση των Γερμανών δικαστών (fight of egos) αφετέρου δε στην διαφορετική οπτική γωνία.

Η μεν Καρλσρούη αντιμετωπίζει το θέμα με βάση το Γερμανικό Σύνταγμα το δε Ε.Δ. με βάση τις Συνθήκες της Ε.Ε. Το πρόβλημα είναι ότι ούτε το Γερμανικό Σύνταγμα μπορεί να αλλάξει ούτε οι Συνθήκες μπορούν να προσαρμοστούν.

Είναι σαφές ότι, αν θέλουμε να υπάρξει ευρωπαϊκή νομισματική πολιτική και υλοποίηση του προγράμματος των 750 δισ. ευρώ για την αντιμετώπιση της πανδημίας, μέσα στο επόμενο τρίμηνο η ΕΚΤ θα πρέπει να σχεδιάσει τα προγράμματα της με τρόπο που να ικανοποιούν τα κριτήρια της Καρλσρούης.

Όχι για πρώτη φορά η δικαστική εξουσία εμπλέκεται στα πόδια των οικονομολόγων και μάλιστα με τρόπο τόσο καθοριστικό που ακυρώνει την οικονομική πολιτική. Και οι δικαστές έχουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα: αναφέρονται σε απόλυτα συγκεκριμένα στοιχεία, εδάφια, νόμους κλπ. Η ερμηνεία μπορεί να αμφισβητείται αλλά οι νόμοι όχι.
Δεν συμβαίνει, όμως, το ίδιο με τους επιδημιολόγους.

Επιδημιολόγοι και Οικονομολόγοι

Σε πρόσφατη τοποθέτηση της, η διευθύνουσα σύμβουλος του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) Kristalina Georgieva, τόνισε ότι θα είναι πλέον απαραίτητη η συνεργασία των μακρο-οικονομολόγων με τους επιδημιολόγους. Κι αυτό ήδη γίνεται, καθώς οι πολιτικοί ακούνε τις απόψεις και των δύο πλευρών προκειμένου να λάβουν μέτρα σχετικά με την πανδημία.

Το πρόβλημα είναι ότι, σε αντίθεση με τους δικηγόρους, και οι οικονομολόγοι και οι επιδημιολόγοι κινούνται με βάση αβέβαια, συχνά μεταβαλλόμενα και σχεδόν πάντα εκ των υστέρων αναθεωρούμενα, στοιχεία. Και οι δύο βράζουν στο ίδιο καζάνι της άλογης ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η σύγκρουση είναι οξεία: στην προσπάθεια πολιτειών των ΗΠΑ να επιταχύνουν την άρση της καραντίνας (lockdown) ο Anthony Fauci (ο αντίστοιχος Σωτήρης Τσιόδρας) έθεσε το ερώτημα: Πόσο πόνο είσαστε διατεθειμένοι να αντέξετε; Από τη μία πλευρά ο πόνος του γρήγορου φυσικού θανάτου και από την άλλη ο πόνος του αργού οικονομικού θανάτου.

Κι αν η επιλογή ήταν τόσο ξεκάθαρη τότε η απάντηση θα ήταν πιο εύκολη. Όταν, όμως, οι προβλέψεις των επιδημιολόγων στηρίζονται σε τεράστια έλλειψη γνώσης για τον συγκεκριμένο κορωνοϊό, κι αυτές των οικονομολόγων σε αβέβαια αλλά πάντως πολύ πιο απτά στοιχεία, τότε η τελική απόφαση είναι εξαιρετικά δύσκολη.

Ζούμε, το πρόβλημα αυτό σήμερα στην Ελλάδα. Είναι σαφές ότι οι επιδημιολόγοι ακολουθούν μία εξαιρετικά συντηρητική πολιτική που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως σχεδόν «μηδενικού ρίσκου». Αλλά, πέρα από το γεγονός ότι «μηδέν ρίσκο» δεν υπάρχει ποτέ και πουθενά, η γραμμή από την πλευρά της υγείας έρχεται σε άμεση σύγκρουση με τις ανάγκες της οικονομίας, της παιδείας και της κοινωνικής συνοχής και ψυχολογίας.

Το μηδέν ρίσκο στην υγεία συνεπάγεται τεράστιο οικονομικό, προσωπικό και οικογενειακό κόστος στην οικονομία.

Μία ένδειξη για την μερική τουλάχιστον επίλυση του προβλήματος, μπορεί να δοθεί από τις προοπτικές που διαφαίνονται –με μεγάλη αβεβαιότητα ακόμη, όμως. Φαίνεται, όμως, πως η προοπτική που περιγράφει το πανεπιστήμιο της Minnesota τυγχάνει σταδιακά ολοένα και μεγαλύτερης αποδοχής. Η αναφορά είναι σε τρία σενάρια για το μέλλον της covid-19:

· Ένα μεγάλο κύμα θα έρθει το φθινόπωρο και τότε θα απαιτηθούν και πάλι μέτρα καραντίνας

· Διαδοχικά, μικρά κύματα, που θα κρατήσουν 1-2 χρόνια και θα απαιτήσουν περιορισμένα μέτρα καραντίνας

· «Εισβολή» του κορωνοϊού στην κοινωνία, με διαρκή παρουσία του και χωρίς να απαιτούνται περιοριστικά μέτρα, αλλά με θανάτους.

Αν δεχτούμε αυτά τα τρία σενάρια – όπως είναι η σημερινή επιστημονική τάση
—τότε η συνηγορία είναι για ένα πιο γρήγορο άνοιγμα από αυτό που ακολουθούμε σήμερα.

Η λογική είναι η ακόλουθη:

· Αν έρθει το μεγάλο κύμα η οικονομία θα υποφέρει τα πάνδεινα. Καλύτερα να της δώσουμε, λοιπόν, τώρα μία ώθηση, όσο έχουμε τα περιθώρια, για να ελαχιστοποιήσουμε τις ζημιές.

· Αν έρθουν διαδοχικά κύματα, τότε δεν κάνει διαφορά αν θα ανοίξουμε τώρα πιο σιγά. Απεναντίας, έχει σημασία και πάλι να δώσουμε έστω και προσωρινή ώθηση στην οικονομία, τώρα που μπορούμε. Αυτό θα μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε καλύτερα τα επερχόμενα κύματα – καθώς η οικονομία δεν μπορεί να κλείσει επ’ αόριστο.

· Αν επικρατήσει το τρίτο σενάριο, τότε το γρήγορο άνοιγμα τώρα, υποδεικνύεται-- με έμφαση μάλιστα. Η πανδημία θα υπάρχει, θα είναι «αναπόφευκτη» και θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτήν.

Που θα στηριχτούμε;

Είναι σαφές ότι ο διεθνής τουρισμός θα αργήσει να επανακάμψει. Είναι επίσης σαφές ότι η αναταραχή στις διεθνείς αλυσίδες αξίας (παραγωγής και διανομής) θα συνεχιστεί και μάλιστα με αναδιαρθρώσεις όπου θα επιδιώκεται η εθνική αυτάρκεια σε ορισμένους στρατηγικούς (για την κάθε χώρα) τομείς.

Στην Ελλάδα, η γεωργία θα πρέπει να ανακηρυχθεί σε στρατηγικό τομέα, καθώς εκτιμάται ότι η διεθνής αλυσίδα τροφίμων θα επηρεαστεί, ενώ η ζήτηση θα παραμείνει ανελαστική. Για εμάς, είναι μοναδική ευκαιρία να στρέψουμε την προσοχή μας και να προσδώσουμε οικονομική και κοινωνική αξία στην σύγχρονη γεωργική παραγωγή.

Όσο για τις επενδύσεις στις υποδομές, απλά θα παρατηρήσω ότι η δημιουργία επιτροπής που θα μελετήσει το θέμα, όταν το σπίτι μας καίγεται, δεν δημιουργεί αίσθημα αποτελεσματικότητας και ασφάλειας.

Ας υπάρξει η επιτροπή αλλά ας υπάρξει και η δέσμευση ότι η κυβέρνηση θα έχει νομοθετήσει νέο πλαίσιο για τα δημόσια έργα μέσα σε ένα μήνα από σήμερα.

Πέντε βήματα και πέντε αποφάσεις: επενδύσεις στις υποδομές και στο σύστημα υγείας. Κίνητρα για σύγχρονη γεωργία και εναλλακτικό τουρισμό.

Νέο επενδυτικό πλαίσιο για την ελαφρά βιομηχανία.

Κλείνω με ένα θέμα που μπορεί να θεωρηθεί άσχετο αλλά είναι ότι το πιο σχετικό. Αν η κυβέρνηση δεν κόψει τα πόδια στους εκπαιδευτικούς που αρνούνται την ζωντανή μετάδοση των μαθημάτων, τότε ας μην προσπαθήσει ούτε για τα… άλλα.

Θα έχει χάσει το παιγνίδι. Οι καιροί είναι ανατρεπτικοί. Απαιτούνται, λοιπόν, πολύ γρήγορες και απόλυτα ανατρεπτικές αποφάσεις.

Όπως υπογράμμισε ο διευθυντής της MetronAnalysis, Στράτος Φαναράς, η αύξηση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς καθώς η ψυχολογική μεταστροφή της ελληνικής κοινωνίας οφείλεται πρωταρχικά στην διαχειριστική επάρκεια που έδειξε η Κυβέρνηση και το κράτος.

Του Αντώνη Κεφαλά

Έτσι αιτιολογείται η άνοδος της αισιοδοξίας, της σιγουριάς, της αυτοπεποίθησης που νιώθουν οι πολίτες, σε αντιδιαστολή με τα αισθήματα της ανασφάλειας, του θυμού, της απογοήτευσης που κυριαρχούσαν μέχρι πρότινος.

Έχω υποστηρίξει σε άρθρα μου ότι στην πλειοψηφία της, η ελληνική κοινωνία επιδεικνύει μεγάλη πολιτική ωριμότητα—είναι συχνά μπροστά από τον πολιτικό κόσμο. Δέσμιος, όμως, του κομματικού παιγνιδιού, οργανωμένων συνδικαλιστικών συμφερόντων και ποικίλων ομάδων πίεσης, το πολιτικό προσωπικό σταμάτησε να την αφουγκράζεται και έχασε την επαφή μαζί της.

Η έρευνα της διαΝέοσις έδειξε πως αυτή η αμφίδρομη σχέση μπορεί να αποκατασταθεί —η διαδικασία έχει ήδη αρχίσει. Το κρίσιμο θέμα, όπως και πάλι επισήμανε ο κ. Φανάρας, είναι να μετατραπεί η διαχειριστική εμπιστοσύνη σε θεσμική. Διότι, θα πρόσθετα, διαχειριστική εμπιστοσύνη υποπτεύομαι πως ένιωθαν οι Έλληνες και το 2004. Δυστυχώς, αυτή έμελλε να αποδειχτεί παροδικό φαινόμενο που πνίγηκε στην ανεπάρκεια των τότε κυβερνήσεων και της κρίσης του 2008.

Η Metron υποστήριξε ότι η διαδικασία μπορεί να ξεκινήσει από το χτίσιμο της δημόσιας υγείας. Η Κυβέρνηση δείχνει πως είχε ήδη πάρει το μήνυμα καθώς, σύμφωνα με τις ανακοινώσεις της 28ης Απριλίου, αυτή είναι μία από τις προτεραιότητες της.

Θα υποστηρίξω ότι, η ευκαιρία που προκύπτει τώρα είναι μοναδική και η κυβέρνηση οφείλει να την εκμεταλλευτεί για να προχωρήσει εκεί που όλες οι προηγούμενες δεν τόλμησαν να βαδίσουν, επεκτείνοντας την εμβέλεια των αλλαγών που οφείλει να επιδιώκει και που η χώρα έχει ανάγκη.

Στους έξη πρώτους μήνες της ζωής της η κυβέρνηση κατάφερε πολλά. Αναπόφευκτα, όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα -- και όχι μόνο στην Ελλάδα -- το εξάμηνο του μέλιτος θα είχε φτάσει στο τέλος του αν δεν είχε προκύψει ο Έβρος, που έδωσε στην κυβέρνηση πολιτική ανάσα.

Τώρα, ο κορωνοϊός της προσφέρει άπλετο πολιτικό οξυγόνο. Άπλετο αλλά όχι ατέλειωτο.

Το ερώτημα είναι, λοιπόν, αν η κυβέρνηση θέλει να αρπάξει την ευκαιρία και σε ποιες κατευθύνσεις θα πρέπει να στραφεί—πέρα από την δημόσια υγεία;

Το νέο περιβάλλον

Έχω υποστηρίξει ότι μόλις βρεθεί το φάρμακο (όπως με το AIDS) ή και το εμβόλιο θα επιστρέψουμε σχετικά γρήγορα στην συνηθισμένη μας ομαλότητα.

Ο κορωνοϊός θα φέρει αλλαγές με την μορφή της επιτάχυνσης τάσεων που έχουν ήδη εκδηλωθεί.

Συγκεκριμένα:

· Θα συνεχιστεί με μεγαλύτερη ένταση η επιβράδυνση της παγκοσμιοποίησης που είχε αρχίσει μετά το 2008. Το εμπορικό και χρηματοπιστωτικό σύστημα του 21ου αιώνα έδειξε πως μπορεί να διαχειριστεί μικρά σοκ μόνο. Επομένως, τα κράτη θα αναζητήσουν μία διαφορετική ισορροπία ανάμεσα στην εξωτερική εξάρτηση και την εθνική επάρκεια. Θα υπάρξουν δραστηριότητες που θα χαρακτηριστούν ως εθνικά στρατηγικές και θα ενισχυθούν ανάλογα. Η Ε.Ε. θα υποχρεωθεί να αναθεωρήσει τους κανονισμούς για κρατική βοήθεια.

· Σε αντίθεση με την παγκοσμιοποίηση θα ενισχυθεί το υπάρχων σύστημα της αμοιβαιότητας (multilateralism) καθώς τα κράτη θα υποχρεωθούν να συνεργαστούν προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις παγκόσμιες απειλές. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση το μέλλον δεν είναι γκρίζο – όπως μέχρι τώρα: ή θα επιζήσει δυνατότερη ή θα εξαφανιστεί.

· Η πίεση προς τους δημοκρατικούς θεσμούς θα αυξηθεί – με κύριο ζητούμενο την ισορροπία μεταξύ της τεχνικής επάρκειας στην διαχείριση κρίσεων και της προστασίας της προσωπικής ελευθερίας.

· Οι χρεοκοπίες κρατών θα αυξηθούν, οι κεντρικές τράπεζες θα αναλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες νεοφυείς πρωτοβουλίες και οι κυβερνήσεις θα προστρέχουν σε εργαλεία hyper-Keynesianism.

· Η λογική της διασποράς των φάσεων παραγωγής σε γεωγραφικά μήκη και πλάτη και η διατήρηση ελαχίστων αποθεμάτων (Just-in-timedelivery) για πρώτες ύλες και τελικά προϊόντα θα υποχωρήσει. Αυτό θα αυξήσει κόστη και τιμές.

· Η χρήση αυτοματισμού, τεχνητής νοημοσύνης, υπολογιστών και νεών δικτύων θα ενισχυθεί. Αντίστοιχα θα αλλάξουν το ήθος και οι συνθήκες εργασίας και θα αυξηθεί η ανεργία και η άνιση κατανομή εισοδήματος.

Ανάλογα, θα πρέπει να προσαρμοστούν τα συνταξιοδοτικά συστήματα – όπου ο εργαζόμενος θα έχει το δικαίωμα «μεταφοράς» τους σε επίπεδο εθνικό, εργοδοτικό και επαγγελματικό.

· Το λιανικό εμπόριο, ο τουρισμός, οι υπηρεσίες εστίασης και τα ταξίδια γενικά θα υποχωρήσουν. Θα αυξηθεί, όμως, η ζήτηση στους τομείς της ασφάλειας (αστυνομία πυροσβέστες, securityγενικά), των logistics, της υγείας και των τροφίμων.

Το νέο μοντέλο ανάπτυξης

Με διορατικότητα, ο Κυριάκος Βαρβαρέσος είχε πει ότι η Ελλάδα μπορεί να αναπτυχθεί πάνω σε τρεις άξονες: την γεωργία, τον τουρισμό και την ελαφρά βιομηχανία. Εγκαταλείψαμε την γεωργία, επιλέξαμε την βαριά βιομηχανία (ενώ δεν είχαμε ούτε πρώτες ύλες, ούτε ενέργεια, ούτε εκπαιδευμένο προσωπικό) και μαγαρίσαμε τον τουρισμό –με τα δωμάτια προς ενοικίαση.

Το μοντέλο μας επέζησε στην περίοδο 1952-1974 αλλά με την μεταπολίτευση κατέρρευσε. Προσπαθούμε έκτοτε να το συντηρήσουμε με ενέσεις (δημοσιονομικά ελλείμματα και κοινοτικές επιδοτήσεις) αλλά, τώρα, με τον covιd-19 πνέει τα λοίσθια.

Η βαριά βιομηχανία έχει χαθεί έτσι κι αλλιώς, την ελαφριά την φρόντισαν τα συνδικάτα (π.χ. Pirelli), o τουρισμός δεν θα μπορεί πλέον να επικαλείται αυτόν τον χαρακτηρισμό, τα χιλιάδες καφενεία, εστιατόρια και μπαρ θα μειωθούν δραματικά και οι εισαγωγές λεμονιών από την Αργεντινή και σκόρδων από τη Ν. Κορέα θα περιοριστούν. Το πετρέλαιο, τέλος, θα αναγκάζει να αναθεωρήσουμε τα οράματα για την ενέργεια.
Αν η κυβέρνηση δεν αρπάξει την ευκαιρία να αλλάξει το μοντέλο ανάπτυξης, θα οδηγήσει την ίδια και την χώρα στον κατήφορο.

Τρεις είναι οι κατευθύνσεις που θα όφειλαν να υιοθετηθούν:

· Η αναβάθμιση του υπουργείου γεωργίας από διαχειριστή κοινοτικών και εθνικών επιδοτήσεων σε επιτελικό όργανο σχεδιασμού και εφαρμογής σύγχρονης πολιτικής για την εκ βάθρων αναμόρφωση της γεωργίας με την υιοθέτηση σύγχρονων μεθόδων καλλιέργειας (π.χ. υδροπονία) οργάνωσης (συμβολαιακή γεωργία, εξειδικευμένες μετεωρολογικές υπηρεσίες, ποιοτικά πρότυπα, συγχωνεύσεις), διανομής (e-commerceB2B&B2C) και εκπαίδευσης (π.χ. Ινστιτούτο Γεωργικής Έρευνας). Στην πενταετία 1985-1990 τρεις γαλακτοβιομηχανίες εκσυγχρονίσανε την κτηνοτροφία σε ευρωπαϊκά επίπεδα.

Το ίδιο μπορεί να γίνει και σήμερα για το σύνολο σχεδόν της ελληνικής γεωργίας. Έχουμε ένα τεράστιο πλεονέκτημα, που ο κορωνοϊός το ενισχύει, και οφείλουμε να το εκμεταλλευτούμε.

· Ο σχεδιασμός πολιτικής προσέλκυσης βιομηχανιών της 3ης βιομηχανικής και της 4ης τεχνολογικής επανάστασης, (π.χ.γενόσημα) που έχουν χαμηλό περιβαλλοντολογικό αποτύπωμα και υψηλές απαιτήσεις γνώσεων. Θα ενισχυθεί έτσι η μετάβαση από χαμηλά σε υψηλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας και αντίστοιχα θα ενθαρρυνθεί η ποιοτική αναβάθμιση όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων.

Η κυβέρνηση λαμβάνει ήδη μέτρα για την βελτίωση του δικονομικού πλαισίου (ruleoflaw), των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας (propertyrights) σε συνδυασμό με το περιβάλλον και την μείωση του κόστους ενέργειας. Θα πρέπει να προχωρήσει στην περαιτέρω απλοποίηση της γραφειοκρατίας και στην σταθεροποίηση του φορολογικού και εργατικού πλαισίου. Τότε θα δούμε την εισροή ξένων άμεσων επενδύσεων (foreigngreenfieldinvestment) και την αναζωογόνηση της ελληνικής βιομηχανίας.

· Η αλλαγή πλεύσης στον τουρισμό, από την μαζική προσέλευση στις εξειδικευμένες υπηρεσίες για αγροτικό, ιατρικό, πολιτιστικό και συνταξιοδοτικό τουρισμό, καθώς και σε άτομα με υψηλή και εξαιρετικά υψηλή καθαρή περιουσία (ultra-highandhighnetworthindividuals).

Με την αλλαγή αυτή, περιοχές και «επιχειρήσεις» (της μορφής roomstolet) θα υποφέρουν. Αλλά, ο κορωνοϊός θα τις καταστρέψει έτσι κι αλλιώς. Ας υλοποιηθεί, λοιπόν, η αλλαγή τουλάχιστον με βάση δομημένη πολιτική, ώστε να απαλυνθεί και το ανθρώπινο κόστος της μετάβασης.

Η επανίδρυση υψηλών προδιαγραφών σχολής (ων) τουριστικών επαγγελμάτων, η αναμόρφωση της πολιτικής χρηματοδότησης του τομέα, η αλλαγή στις χρήσεις γης, η επιβολή νέων ποιοτικών προτύπων και δεξιοτήτων είναι μερικά από τα πολλά πρόσθετα τα οποία θα πρέπει να γίνουν για να υλοποιηθεί η αλλαγή.

Το 2010, πίσω από την προσπάθεια αντιμετώπισης της κρίσης, υπήρχε και η φιλοδοξία της αλλαγής του μοντέλου ανάπτυξης. Αυτή σκόνταψε στις αστοχίες των προγραμμάτων και χάθηκε στην βοή της μάταιης αντιμνημονιακής μάχης.

Καταφέραμε έτσι, να γελοιοποιηθούμε και να αυτό-υποβαθμιστούμε. Σήμερα, μας παρουσιάζεται μοναδική ευκαιρία να ξεφύγουμε από 70 έτη λαθεμένων επιλογών.

Ίσως τώρα να παίζουμε το τελευταίο μας χαρτί. Η κοινωνία εμπιστεύεται τούτη την κυβέρνηση. Ας μην διστάσει. Και ας μην την προδώσει.

Η χώρα μας βαδίζει σε αχαρτογράφητα νερά.

Του Αντώνη Κεφαλά

Παρά τα προβλήματα της, η αντίδραση της κυβέρνησης στην πανδημία θεωρείται, αν όχι πλήρως επαρκής, αρκετά πετυχημένη. Με πρωταρχικό στόχο τον περιορισμό της εξάπλωσης, η καραντίνα ήταν αποτελεσματική – κρίνοντας από την πορεία της νόσου. Οι εποπτικές Αρχές έδειξαν μερικές φορές υπερβάλλοντα ζήλο. Αλλά, ας δεχτούμε ότι η καραντίνα ήταν περίπτωση του «μη χείρον βέλτιστον».

Στον οικονομικό τομέα ισχύει η ίδια κριτική: επάρκεια αλλά όχι πληρότητα. Οι μακροχρόνια άνεργοι και η μαύρη οικονομία (25% του ΑΕΠ) δεν καλύπτονται από τα μέτρα ανακούφισης. Εκεί θα πέσει πείνα.

Οι ελεύθεροι επαγγελματίες υποχρεώνονται σε μία άνευ ουσίας παρακολούθηση σεμιναρίων, που αναβιώνουν τα χρεοκοπημένα ΚΕΚ --και μάλιστα με αδιαφάνεια. Οι μεταβιβάσεις μετρητών δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες.

Και η αλόγιστη γραφειοκρατία χαρακτηρίζει την υποβολή δηλώσεων. Η τεράστια πληθώρα των ΠΝΠ που εκδίδεται το αποδεικνύει – για ένα θέμα απαιτήθηκε διψήφιος αριθμός ΠΝΠ, τροποποιητικές και διευκρινιστικές – χωρίς να υπολογίζουμε τις ερμηνευτικές εγκυκλίους, με το υπουργείο Εργασίας να έχει τα απόλυτα πρωτεία.

Αλλά, ας δεχτούμε ότι οι δημοσιονομικοί περιορισμοί, περιορίζουν τους βαθμούς ελευθερίας της Κυβέρνησης. Δηλαδή, mutatis mutandis έγινε το καλύτερο.

Τι θα γίνει για την επόμενη ημέρα;

Τα συν και τα πλην

Έχω υποστηρίξει σε προηγούμενο άρθρο μου πως τον Μάιο η ιατρική πραγματικότητα θα έρθει σε σύγκρουση με την οικονομική και η Κυβέρνηση θα υποχρεωθεί να βγάλει την οικονομία από την κατάψυξη. Τα καλά αποτελέσματα της καραντίνας σε συνδυασμό με την ενδυνάμωση του συστήματος υγείας (τα χάλια του οποίου υπαγόρευσαν την καραντίνα) δείχνουν ότι η ώρα έφτασε.

Θετικό είναι το γεγονός ότι 2,5 εκατομμύρια συνταξιούχοι και περίπου 1 εκατ. δημόσιοι υπάλληλοι (του ευρύτερου δημόσιου τομέα) δεν έχουν απωλέσει την αγοραστική τους δύναμη. Από τον ιδιωτικό τομέα το βάρος έχει πέσει στο 1 εκατομμύρια των ελεύθερων επαγγελματιών και περίπου στο ½ του υπόλοιπου εργατικού δυναμικού.

Η ζημιά, δηλαδή, με την μορφή της απώλειας αγοραστικής δύναμης αφορά περίπου 2 εκατομμύρια εργαζόμενους. Μέρος της βιομηχανίας εξακολουθεί να λειτουργεί, ενώ τρεις μεγάλοι τομείς δεν έχουν πρόβλημα: τρόφιμα, ποτά και φάρμακα. Στο λιανικό εμπόριο, η ζημιά μπορεί ίσως να περιορίζεται στο 70%, καθώς έχει πάρει φωτιά το ηλεκτρονικό εμπόριο.

Παράλληλα, στα μάλλον θετικά εντάσσεται η μη φυγή κεφαλαίων, οι σχετικά σταθερές συνθήκες χρηματοδότησης και η περιορισμένη αναταραχή στις αλυσίδες παραγωγής, καθώς η εξωστρέφεια μας είναι μικρή.

Στα πλην έχουμε να υπολογίσουμε την σχεδόν συνολική απώλεια (α) των εσόδων από τον τουρισμό, (β) μεγάλου μέρους της παραγωγής τουλάχιστον για την περίοδο 15 Μαρτίου έως 15 Ιουνίου, και, (γ) τις αρνητικές εξελίξεις σε πολλούς τομείς υπηρεσιών – εστιατόρια, καφετέριες, γυμναστήρια, κουρεία-κομμωτήρια, καθαριστήρια κ.λπ.

Ένα πρόσθετο πρόβλημα θα είναι η τάση των νοικοκυριών να διαφυλάξουν ακόμη και ελάχιστους πόρους –καθώς φοβούνται το μέλλον. Επομένως, η εσωτερική ζήτηση δύσκολα θα ανακάμψει μέσα στο 2020.

Αυτό σημαίνει ότι (α) η κρίση θα είναι πρωταρχικά δημοσιονομική και, (β) η δυνατότητα για γρήγορη ανάκαμψη το 2021– δηλαδή, της μορφής V –υπάρχει, ιδιαίτερα αν η σταδιακή επιστροφή σε κανονικότητα ξεκινήσει από τα μέσα Μαΐου.

Τι μέτρα και πως;

Για την επανεκκίνηση της οικονομίας θα απαιτηθούν πρωταρχικά μέτρα στοχευμένα ανά τομέα και κατανεμημένα σε άμεσα και μεσοπρόθεσμα.

Στα άμεσα μέτρα εντάσσονται:

(α) η εντατική συνέχιση της αναβάθμισης του δημόσιου συστήματος υγείας. Αυτό είναι ηθικά απαραίτητο αλλά και αναγκαίο για να μην «κλείσει» ξανά η οικονομία αν έρθει δεύτερο κύμα κορωνοϊού. Η χρηματοδότηση μπορεί ως ένα βαθμό να προέλθει από δωρεές

(β) η άμεση νομοθέτηση υποχρεωτικά τάχιστων διαδικασιών για την επανέναρξη των δημόσιων έργων—η χρηματοδότηση των οποίων είναι έτσι κι αλλιώς σε μεγάλο βαθμό εξασφαλισμένη με ευρωπαϊκά κονδύλια. Η κυβέρνηση οφείλει με νόμο να δώσει τέλος στις ατέρμονες διαδικασίες των προσφυγών που θίγουν την οικονομία και υποδηλώνουν διαφθορά.

(γ) Οι λιανικές πωλήσεις δύσκολα θα ανακάμψουν στους επόμενους 8 μήνες – ιδιαίτερα των διαρκών καταναλωτικών αγαθών. Η χορήγηση φοροαπαλλαγών για την επέκταση του ηλεκτρονικού λιανικού εμπορίου θα έχει πολλαπλές θετικές επιπτώσεις (π.χ. στις μεταφορές).

Με αυτές τις επενδύσεις δημιουργούνται άμεσα θέσεις εργασίας και τονώνεται η ελλιπής εγχώρια ζήτηση.

Είναι αμφίβολο αν μπορεί να περισωθεί έστω και το ¼ του εξωτερικού τουρισμού. Ο τομέας πρέπει να βοηθηθεί και να βοηθήσει. Το πάγωμα των χρεολυσίων για 18 μήνες και η επιδότηση του 10% των λειτουργικών εξόδων θα δώσουν ανάσα, με δύο προϋποθέσεις: (α) την στροφή προς στον εσωτερικό τουρισμό, με προσαρμογή των τιμών κοντά στα επίπεδα που δίνουν στους ξένους tour operators ώστε να μην υπάρξει
ο συνήθης ρατσισμός σε βάρος των Ελλήνων, και, (β) την διατήρηση, αν όχι την βελτίωση, του επιπέδου των προσφερόμενων υπηρεσιών.

Για τα επόμενα δύο χρόνια τουλάχιστον ο ελληνικός τουρισμός να μάθει να τιμά τους Έλληνες.

Στην βιομηχανία, το μεγάλο πρόβλημα αφορά την τιμή της ενέργειας. Οι αρμόδιοι φορείς (ΣΕΒ, ΕΒΙΚΕΝ κλπ.) έχουν ήδη καταθέσει τις τεκμηριωμένες προτάσεις τους—στην Κυβέρνηση εναπόκειται να τις υλοποιήσει σε συνεργασία με την ΔΕΗ.

Η πτώση τις τιμής του πετρελαίου συνεισφέρει θετικά.

Αυτά είναι μερικά μέτρα που μπορούν να δώσουν ένα σοκ έναρξης στην οικονομία.

Τράπεζες και χρέος

Οι εξελίξεις αναπόφευκτα οδηγούν σε επιβάρυνση του τραπεζικού συστήματος και σε αύξηση του χρέους. Στον τραπεζικό τομέα η καθυστέρηση στην μείωση των κόκκινων δανείων θα είναι αναπόφευκτη.

Αν χρειαστεί και προκειμένου να αποφευχθεί μία νέα εμπλοκή του δημοσίου στις τράπεζες, η κρίση μπορεί να αποτελεί την ευκαιρία για να προχωρήσουν ορισμένες εξαγορές και συγχωνεύσεις που εδώ και καιρό φημολογούνται και… ψιλοσυζητούνται.

Ως προς το χρέος, η αύξηση του προέρχεται πρωταρχικά από τα μέτρα στήριξης αλλά και από τα ελλείμματα των δημοσίων επιχειρήσεων και οργανισμών.

Η αναπόφευκτη κρατική επιδότηση τους θα πρέπει τούτη τη φορά να συνοδεύεται με συγκεκριμένα και άμεσα υλοποιήσιμα σχέδια μείωσης κόστους και εκσυγχρονισμού. Σε κάθε δημόσιο οργανισμό και επιχείρηση που θα δίνεται βοήθεια θα πρέπει να υπάρχει και συγκεκριμένο… μνημόνιο.

Ξεχωριστή είναι η περίπτωση των αερομεταφορών. Η κρατική συμπαράσταση θα πρέπει να περιοριστεί στην εταιρεία που σήμερα εκτελεί με επάρκεια τον ρόλο του εθνικού αερομεταφορέα.

Για να αποφευχθεί η επανάληψη της ιστορίας της Ολυμπιακής, η όποια κρατική ενίσχυση να γίνει μέσω της αγοράς μετοχών και την υποχρεωτική πώληση τους στον ιδιοκτήτη μέσα σε εύλογο χρονικό διάστημα (ας πούμε 5 ετών) στην αρχική τιμή τους συν μία συμφωνημένη προμήθεια/απόδοση.

Η αύξηση του χρέους θα αφορά όλες τις οικονομίες, η αρνητική επίπτωση για την χώρα μας θα είναι συγκριτικά μικρή-εφόσον η κυβέρνηση συνεχίσει να δείχνει την ίδια αποφασιστικότητα και αποτελεσματικότητα. Στο πλαίσιο αυτό, ας απογαλακτιστούμε από τον μύθο ότι το μαξιλάρι των 37 δισ. ευρώ μας κάνει ελκυστικούς στις αγορές.

Όπως με διορατικότητα επισήμανε ο καθηγητής Πετράκης σε άρθρο του στην "Καθημερινή" της 5ης Μαρτίου, αν αυτό ίσχυε τότε οι αποδόσεις των ελληνικών ομολόγων δεν θα είχαν εκτιναχτεί με το ξέσπασμα της κρίσης.

Με τα 16 δισεκατομμύρια δεσμευμένα από τον ΕSM, η Κυβέρνηση μπορεί άνετα να χρησιμοποιήσει το 50% του υπολοίπου για να μετριάσει την αύξηση του χρέους.

Πολύ απλά, η Ελλάδα μπορεί και πάλι να καταπλήξει.

Του Αντώνη Κεφαλά

Η αδυναμία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ανταποκριθεί στις δύο μεγάλες προκλήσεις των ημερών μας είναι αυτή που την οδηγεί στην ουσιαστική διάλυση.

Η μία πρόκληση αφορά την συντονισμένη, ενιαία και συνεκτική αντιμετώπιση της κρίσης που έφερε ο κορωνοϊός. Ο μηχανισμός – με την έννοια του θεσμού, των αρμοδιοτήτων, των λειτουργιών και πρωτοκόλλων και του ανθρώπινου δυναμικού-- όφειλε να υπάρχει ήδη πριν την κρίση. Η περίφημη γραφειοκρατία των Βρυξελλών, που έφτασε στο σημείο να ασχοληθεί με την υγιεινή του …κοκορετσιού, αυτό δεν το είχε προβλέψει.

Είδαμε, έτσι, τη μία χώρα να στρέφεται εναντίον της άλλης προκειμένου να διασφαλίσει η κάθε μία για τον εαυτό της υγειονομικό υλικό.

Η δεύτερη πρόκληση αφορά στην αμοιβαιότητα του χρέους. Η άρνηση της ομάδας Αυστρίας – Γερμανίας—Ολλανδίας – Φινλανδίας να δεχτεί την έκδοση ευρωομολόγου όταν η κρίση είναι εξωγενής και κανένας δεν φέρει την ευθύνη για τον προβλεπόμενο δημοσιονομικό εκτροχιασμό, δεν είναι απλά ανάλγητη. Είναι απάνθρωπη.

Ακόμη περισσότερο από την Γερμανία, η Ολλανδία σήμερα έχει αναδειχθεί ως το μαύρο πρόβατο της Ευρώπης.

Κρίση και ρευστότητα

Σύμφωνα με εκτιμήσεις που λαμβάνουν υπόψη τους τον ετεροχρονισμό της κρίσης ανάμεσα στα διάφορα κράτη καθώς και τον μεγάλο βαθμό αβεβαιότητας ως προς στην εξέλιξη της πανδημίας, η ύφεση του 2020 προβλέπεται πλέον να είναι της τάξης του 10% το λιγότερο. Γενικά, επικρατεί η θέση πως τα ¾ του φετινού έτους θα είναι «χαμένα».

Τα μέτρα για την άμεση αντιμετώπιση της ύφεσης ανέρχονται το λιγότερο στο 15% του ΑΕΠ της κάθε χώρας. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) εκτιμά πως η ίδια χρειάζεται να παρέμβει με 1,5 τρισεκατομμύριο ευρώ. Χρήματα ελικοπτέρου (helicopter money) για να μην καταρρεύσουν οι οικονομίες.

Με τα οικονομικά δεδομένα πριν την κρίση καθώς και με τους θεσμικούς περιορισμούς, τα περισσότερα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είχαν περιθώριο για πιο επεκτατική δημοσιονομική πολιτική. Παράλληλα, η νομισματική πολιτική είχε φτάσει στα όρια της – με αρνητικά επιτόκια και την επικράτηση της περίφημης «παγίδας ρευστότητας» που είχε προβλέψει από την δεκαετία του 1930 ο Keynes.

Η κρίση δημιούργησε –και θα δημιουργεί—έλλειψη ρευστότητας. Σχεδόν όλες οι οικονομικές και πολιτιστικές δραστηριότητες θα υποφέρουν. Την ρευστότητα αυτή προσφέρει η ΕΚΤ. Παράλληλα, χαλαρώνουν οι θεσμικοί περιορισμοί στην χρήση της δημοσιονομικής πολιτικής. Τα μέτρα που λαμβάνει η Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέρχονται σε 0,5 τρις. ευρώ.

Μέχρι εδώ υπάρχει συμφωνία.

Το πρόβλημα εστιάζεται στη δαπάνη που θα απαιτηθεί για να ξεκινήσει η οικονομία. Η χρηματοδότηση με ομόλογα θα αυξήσει το χρέος που ήδη αυξάνεται μέσω των πράξεων της ΕΚΤ.

Υπάρχει πλέον ο κίνδυνος δίπλα στην κρίση του κορωνοϊού να εμφανιστεί και κρίση χρέους –ιδιαίτερα για το Νότο, όπου η σχέση χρέους προς ΑΕΠ είναι ήδη πολύ υψηλή. Το λεγόμενο ευρωομόλογο δεν θα βάρυνε ένα κράτος αλλά όλη την Ε.Ε. – αυτή είναι η λεγόμενη αμοιβαιότητα.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης

Σε διαδικτυακή συζήτηση που οργάνωσε το Delphi Economic Forum, ο γνωστός μας Jeroen Dijsselbloem δήλωσε ότι η Ολλανδία αντιτίθεται στην έκδοση ευρωομολόγου γιατί δεν έχει εμπιστοσύνη πως θα διαχειριστούν τα χρήματα οι χώρες του Νότου.

Τα θέματα με την Ελλάδα είναι γνωστά. Με την Ιταλία είναι η μαφία – που έχει γίνει μεγάλος παίκτης στην αγορά ακινήτων. Στην Μάλτα είναι η διαφθορά, στην Ουγγαρία ο Orban, στην Κύπρο η φορολογία – δεν υπάρχει τέλος στις «αντιρρήσεις».

Πέρα από το γεγονός ότι δεν υπάρχει «ένωση» χωρίς εμπιστοσύνη, προκύπτει το ερώτημα για το δικαίωμα της Ολλανδίας και της Γερμανίας να αναγορεύονται ηθικοί φύλακες της Ευρώπης. Η Γερμανία, ιδιαίτερα, είναι η τελευταία που έχει το δικαίωμα να μιλά για ηθική –μετά από δύο Παγκοσμίους Πολέμους που ξεκίνησε.

Η λύση που δεν είναι

Στα 240 δισ. ευρώ θα ανέλθει η συνεισφορά μέσω ESM –όπου η κάθε χώρα θα πάρει αυτό που της αναλογεί με βάση του ΑΕΠ—αλλά η συνολική θετική επίπτωση στην ευρωπαϊκή οικονομία θα είναι μικρότερη. Γιατί είναι σαφές ότι π.χ. οι Γερμανία και Ολλανδία δεν θα προστρέξουν στον Μηχανισμό. Περίπου 100 δισ. θα δοθούν μέσω του SURE (Support to mitigate Unemployment Risks and Emergencies) και 200 δισ. μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) για την χρηματοδότηση μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Για την Ελλάδα μιλάμε για περίπου 8 δισεκατομμύρια ευρώ συνολικά.

Πρόκειται για αστεία ποσά. Μπροστά στην προοπτική του απόλυτου αδιεξόδου και της άμεσης σύγκρουσης, επιλέχτηκε μία λύση που δεν είναι
λύση.

Όσο για το μέλλον, η τόσο αόριστη αναφορά σε μελλοντικά μέτρα μόνο απαισιοδοξία προξενεί.

Το μεγάλο ερώτημα είναι γιατί δεν υιοθετείται ουσιαστική λύση.

Γιατί λύση υπάρχει: "War Bonds"

Δεν υπάρχει κανένας λόγος να ονομαστούν τα νέα ομόλογα ευρωομόλογα (Eurobonds). Μπορούν να ονομαστούν ομόλογα πολέμου (war bonds), ομόλογα ανασυγκρότησης (restructuring bonds) ή , ακόμη ομόλογα πανδημίας (pandemic bonds).

Εκδότης μπορεί να είναι η ίδια η ΕΚΤ μαζί με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΙΒ)—δηλαδή και οι δύο οργανισμοί προσφέρουν την εγγύηση τους.

Το κάθε κράτος θα ετοιμάσει ένα επενδυτικό σχέδιο ανασυγκρότησης σε συγκεκριμένη αναλογία με το ΑΕΠ – π.χ. στο 5% του ΑΕΠ. Αυτό το σχέδιο θα χρηματοδοτηθεί από τα ομόλογα. Η διάρκεια τους θα είναι 25ετής και θα φέρουν χαμηλό επιτόκιο.

Τα ομόλογα αυτά δεν θα λογίζονται στο χρέος της κάθε χώρας που τα λαμβάνει.

Βασικός όρος θα είναι ότι η εκτέλεση του επενδυτικού προγράμματος θα γίνεται μόνο με ΣΔΙΤ. Αυτό έχει σημασία διότι έτσι, αφενός προωθείται η ανάκαμψη του ιδιωτικού τομέα και, αφετέρου, διασφαλίζεται η κερδοφορία της επένδυσης.

Εφόσον η επένδυση θα είναι κερδοφόρα (κι αυτό διευκολύνεται από την μεγάλη διάρκεια ζωής του ομολόγου) τότε η αποπληρωμή τους γίνεται από την απόδοση της επένδυσης. Γι’ αυτό και η εγγύηση μπορεί να δοθεί άνετα—οπότε δημιουργείται μία.

Με τον τρόπο αυτόν, αντιμετωπίζεται το θέμα της εμπιστοσύνης που θέτει ο Βοράς, αποφεύγονται οι πληθωριστικές πιέσεις που φοβάται ειδικά η Γερμανία, δεν δημιουργείται νέα κρίση χρέους, επιταχύνεται η έξοδος από την κρίση και – μία από τις κυριότερες επιπτώσεις—εκσυγχρονίζονται οι υποδομές με έμφαση στις υποδομές υγείας, στην παιδεία, στα δίκτυα επικοινωνίας, στις μεταφορές και στα logistics.

Οι δαπάνες μπορούν να είναι ανελαστικές – συγκεκριμένο ποσό για κάθε δράση, προαποφασισμένο σε συνεννόηση της εθνικής και της ευρωπαϊκής νομενκλατούρας.

Ένα μικρό ποσοστό του συνολικού προϋπολογισμού μπορεί να κατευθυνθεί σε τρέχουσες ανάγκες – αλλά με αυστηρά όρια εποπτείας και χρονικής υλοποίησης.
Τέλος, επειδή η κάθε χώρα θα φτιάξει το δικό της πρόγραμμα, σε συνεννόηση πάντα με τις Βρυξέλλες, η εποπτεία αυξάνεται αλλά και η κάθε δράση είναι στοχευμένη στις ανάγκες της κάθε χώρας ξεχωριστά.

Με την τεχνογνωσία που υπάρχει το ομόλογο αυτό μπορεί να βγει στις αγορές μέσα σε ένα τρίμηνο – αν υπάρξει άμεση συνεργασία μίας ειδικής ομάδας που θα οριστεί στις Βρυξέλλες με τους αρμόδιους τραπεζικούς οργανισμούς.

Τα ομόλογα αυτά θα μπορούσαν μάλιστα να έχουν αυξημένη βαρύτητα στους υπολογισμούς των τραπεζών για την επάρκεια των κεφαλαίων τους.

Του Αντώνη Κεφαλά

Στην ουσία αποτελεί μέρος ενός τεράστιου ηλεκτρονικού συστήματος συγκέντρωσης πληροφοριών. Η κυβέρνηση της Κίνας συσσωρεύει έναν τεράστιο όγκο προσωπικών στοιχείων για τον κάθε πολίτη – φορολογικές δηλώσεις, τραπεζικούς λογαριασμούς, λίστες αγορών, ιατρικά δεδομένα, παρεμβατική συμπεριφορά.

Με βάση τα στοιχεία αυτά καταστρώνει τον Δείκτη Κοινωνικής Επίδοσης (social credit score). Ανάλογα με την επίδοση η κυβέρνηση αμείβει ή τιμωρεί, δίνοντας ή περιορίζοντας την πρόσβαση σε δημόσια αγαθά.

Στις αρχές του αιώνα, είχε επικρατήσει η πεποίθηση πως η νέα τεχνολογία με τις εφαρμογές της (internet, smart phones, facebook, google, twitter κλπ.) θα ήταν όπλο κατά του αυταρχισμού. Και πράγματι, από την Αραβική Άνοιξη μέχρι την πτώση των δικτατοριών σε μακρινές χώρες όπως η Μπουρκίνα-Φάσο και η Κιργισία, η χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας λειτούργησε υπέρ της Δημοκρατίας.

Τα αυταρχικά κράτη δεν έμειναν με σταυρωμένα χέρια, όμως. Γρήγορα συνειδητοποίησαν ότι ο ιστορικός εχθρός τους, δηλαδή η πτώση τους από εσωτερικό πραξικόπημα, είχε αλλάξει. Και, ακολουθώντας την αγγλοσαξονική ρήση «αν δεν μπορείς να τον νικήσεις πήγαινε με το μέρος του», υιοθέτησαν την τεχνολογική πρόοδο με μανία.

Σήμερα, με την χρήση της τεχνικής νοημοσύνης (ΑΙ), ο αυταρχισμός έχει στα χέρια του όπλα για παρακολούθηση πολιτών, την συγκέντρωση πληροφοριών, τον έλεγχο των ειδήσεων, την καθοδήγηση της κοινής γνώμης. Και όλα αυτά, με μικρό οικονομικό κόστος.

Όπως παρατηρούν οι Andrea Kendall-Taylor, Erica Frantz και Joseph Wright, στο άρθρο τους «Digital Dictators» για ένα παρόμοιο αλλά και λιγότερο αποτελεσματικό σύστημα η Stasi χρησιμοποιούσε κάτι μεταξύ 500.000 και 2 εκατ. πράκτορες.

Οι σύγχρονες αυταρχικές κυβερνήσεις απλά κατασκευάζουν μηχανήματα (hardware) και αγοράσουν εφαρμογές (apps). Οι ΗΠΑ έχουν πουλήσει την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπων στην Κίνα.

Ο SARS -covid-19

To ξέσπασμα της πανδημίας, η γρήγορη εξάπλωση της και οι οικονομικές επιπτώσεις της υποχρέωσαν τις κυβερνήσεις να λειτουργήσουν με συνοπτικές μεθόδους.

Σε ένα απλό και σχετικά ανώδυνο πλαίσιο, συνοπτική μέθοδος είναι η Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου (ΠΝΠ). Λιγότερο ανώδυνο είναι η απαγόρευση κυκλοφορίας και το κλείσιμο καταστημάτων. Πολύ επώδυνο είναι η απόκτηση έκτακτών υπερεξουσιών από τον Orban, χωρίς να υπάρχει χρονικός περιορισμός στην ισχύ τους.

Η αναγκαιότητα της άμεσης δράσης, ακόμη και σε βάρος ορισμένων λεπτών ισορροπιών που χαρακτηρίζει τα ευνομούμενα καθεστώτα αναγνωρίζεται. Στην ουσία μπορεί βάσιμα να υποστηριχτεί ότι είναι ένα καθαρά δημοκρατικό φαινόμενο – διότι είναι για το καλό του συνόλου. Το θέμα δεν με απασχολούσε αν δεν είχε έρθει σε μία στιγμή όπου η δημοκρατία είναι ήδη σε κρίση.

Ο λαϊκισμός του Tramp, όπως και του Boris Johnson θίγει την δημοκρατία διότι δημιουργεί βαθιά διχαστικά κοινωνικά ρήγματα. Η Γερμανία και οι σύμμαχοι της δείχνουν πως ενδιαφέρονται για την ενωμένη Ευρώπη, μόνο στον βαθμό που δεν θίγονται τα δικά τους στενά συμφέροντα – γεγονός που επίσης δημιουργεί διασπαστικές τάσεις.

Η ακροδεξιά είναι σε άνοδος σε όλη την Ευρώπη και όχι μόνο. Ευρύτερα, με τις συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί πριν την πανδημία, η προσήλωση των πολιτών στην δημοκρατία έδειχνε πως είχε κλονιστεί. Αμέσως μετά εξηγώ το γιατί.

Δημοκρατία και καπιταλισμός

Απέναντι στην επικράτηση του φιλελευθέρου καπιταλισμού στέκεται ο κρατικός καπιταλισμός. Ο πρώτος είναι συνυφασμένος με την δημοκρατία και το κράτος δικαίου από τα οποία και αντλεί την νομιμότητα του. Ο δεύτερος την αντλεί από την συνεχή και υψηλή οικονομική ανάπτυξη. Και τα δύο συστήματα υποφέρουν από τον πρόβλημα της εισοδηματικής ανισότητας.

Ο κρατικός καπιταλισμός το αντιμετωπίζει με τον αυταρχισμό. Στον φιλελεύθερο καπιταλισμό, η ανισότητα είναι ανεκτή εφόσον το σύστημα προσφέρει κατ’ ελάχιστον την ασφάλεια του κοινωνικού κράτους, ίσες ευκαιρίες και την προοπτική ότι τα παιδιά θα είχαν ένα καλύτερο μέλλον από τους γονείς.

Από το τέλος του 20ου αιώνα, οι συνθήκες αυτές έχουν δραματικά υποβαθμιστεί. Επιπλέον, η ταχύτατη τεχνολογική πρόοδος που δημιουργεί νέες συνθήκες και νέο ήθος εργασίας, χειροτερεύει το πρόβλημα. Και το χειροτερεύει διότι βρισκόμαστε σε σημείο της οικονομικής και τεχνολογικής «μεταμόρφωσης» που αναπόφευκτα ευνοεί την εμφάνιση και κυριαρχία ολιγοπωλίων και μονοπωλίων με ταυτόχρονη συσσώρευση ολοένα και περισσότερο πλούτου στα χέρια μίας ολοένα μικρότερης μερίδας του πληθυσμού.

Έτσι, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο η ανισότητα έχει μειωθεί (κυρίως λόγω της ανόδου του κατά κεφαλήν εισοδήματος στην Κίνα και στις Ινδίες) σε εθνικό επίπεδο έχει αυξηθεί—ιδιαίτερα στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη.

Η άνοδος των ακροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη και του (δεξιού) λαϊκισμού στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης.

Η άνοδος αυτή αποτελεί κίνδυνο για την δημοκρατία. Στα μάτια αυτών που παλεύουν σκληρά για την αμφίβολη καθημερινή επιβίωση ή αυτών που έχουν χάσει κάθε ελπίδα, οι λεπτές ισορροπίες της δημοκρατίας αρχίζουν και ξεθωριάζουν.

Και το γόητρο της γρήγορης ανάπτυξης έστω και με λιγότερη δημοκρατία αρχίζει και αποκτά πιο ζωντανά χρώματα.

Η ανισότητα μπορεί να αποδειχθεί ο μεγάλος οδοστρωτήρας σε βάρος της δημοκρατίας.

Επιστροφή και δημοκρατία

Η επιστροφή στην κανονικότητα μετά την πανδημία δεν θα είναι εύκολη – δεν γνωρίζουμε καν σε ποια κανονικότητα θα γυρίσουμε. Αυτοί οι καιροί θα είναι κρίσιμοι για τους δημοκρατικούς θεσμούς. Οι ανισότητες θα έχουν αυξηθεί, οι κοινωνικές εντάσεις θα είναι εντονότερες, οι πολιτικές συγκρούσεις πιο ακραίες.

Το χειρότερο είναι ότι η ανισότητα θα έχει αυξηθεί –ο λόγος είναι απλός: όλες οι έρευνες δείχνουν ότι οι χαμηλότερες εισοδηματικές ομάδες έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να αρρωστήσουν, να υποστούν μεγάλη ζημιά στην υγεία τους ή και να πεθάνουν.

Παράλληλα, αυτές οι ίδιες ομάδες έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να μεταδώσουν τον υιό. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος που θα μπορούσε να αποτελέσει βόμβα στα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής και της δημοκρατίας.

Οι δημοκρατίες θα πρέπει να δουν με καθαρό βλέμμα τα προβλήματα που επέφερε ο καπιταλισμός-καζίνο, η ακραία εφαρμογή του νεοφιλελευθερισμού (μικρότερο κράτος, χαμηλότερη φορολογία, λιγότερες κανονιστικές διατάξεις) και να στραφούν πάλι στην ανάπτυξη της πραγματικής οικονομίας και στην σημαντική αναβάθμιση του κοινωνικού κράτους.

Η πορεία θα είναι δύσκολη και επώδυνη. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν όλα τα όπλα που έχουν με φαντασία και ευελιξία. Η μείωση της ανισότητας δεν έρχεται μόνο με την αύξηση της φορολογίας για την αναδιανομή του εισοδήματος αλλά, επίσης. και ίσως στην παρούσα φάση πρωταρχικά, με πρωτοβουλίες που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής σε τοπικό επίπεδο.

Στον οικονομικό τομέα πρέπει να επέλθει μία νέα ισορροπία ανάμεσα στην δημοσιονομική και στη νομισματική πολιτική—με την δημοσιονομική να αναλαμβάνει δράση. Στον κοινωνικό, πρέπει να υλοποιηθεί ο θεσμός του ελάχιστου εισοδήματος σε επίπεδα πραγματικά και όχι θεωρητικά.

Στην υγεία περιθώριο δεν υπάρχει πια να μην υπάρχει ένα ισχυρό δημόσιο σύστημα με αμοιβές αντίστοιχες της εργασίας και της γνώσης που προσφέρονται.

Και στο περιβάλλον, δεν μπορούν πλέον να αγνοηθούν οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (είτε αυτή εντάσσεται στους νόμους της φύσης είτε είναι προϊόν της ανθρώπινης δράσης) και να μην υπάρξει εκσυγχρονισμός και επέκταση των υποδομών.

Το μέλλον, το δικό μας και της δημοκρατίας, θα κριθούν από την ανταπόκριση μας την επόμενη της πανδημίας.