Κληρονομικό δίκαιο: Τέλος η συγκυριότητα

Σε ό,τι αφορά το κληρονομικό δίκαιο, το «εξ αδιαιρέτου» ή «αδελφομοίρια» έχουν κάνει αδέλφια να μη μιλούν και συμβολαιογράφους να έρχονται σε δύσκολη θέση. Συγκεκριμένα, τα δεινά είναι πολλαπλά με τις διαφωνίες για την αξιοποίηση της κοινής περιουσίας, καθώς στο υλικό επίπεδο τα ακίνητα παλιώνουν. Με τη νέα νομοθεσία, αντί να κατανέμεται ποσοστό συγκυριότητας σε κάθε κληρονόμο, ένας αποκτά το ακίνητο και οι υπόλοιποι λαμβάνουν χρηματική αποζημίωση ή άλλο περιουσιακό στοιχείο ίσης αξίας. Με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται η πολυδιάσπαση των περιουσιών και ενισχύεται η ορθολογική αξιοποίησή τους.

Ένα παράδειγμα είναι: γονιός αφήνει ακίνητο σε ένα από τα παιδιά του. Πλέον, δεν θα υπάρχει συγκυριότητα για το άλλο παιδί, με βάση τη νόμιμη μοίρα. Οι επιλογές θα είναι είτε να λαμβάνει αποζημίωση είτε να αποκτά ισότιμο περιουσιακό στοιχείο. Επιπλέον, θα υπάρχει η νομική οδός, εφόσον κάποιος διαφωνήσει. Συγκεκριμένα, ο κληρονόμος που θα νιώθει αδικημένος θα μπορεί να προσφύγει στο δικαστήριο, το οποίο θα καθορίζει το ύψος της αποζημίωσης και θα επιλύει τη συγκυριότητα. Στόχος των αλλαγών είναι να αποτραπεί ο κατακερματισμός των περιουσιών σε μικρά μερίδια, φαινόμενο που έχει οδηγήσει χιλιάδες ακίνητα σε αδράνεια και εγκατάλειψη. Παράλληλα, επανακαθορίζονται τα ποσοστά που κληρονομούν σύζυγοι και παιδιά.

Αυξάνεται το ποσοστό κληρονομιάς της συζύγου, κληρονομεί και η σύντροφος

Όταν κληρονομούν από κοινού παιδιά και ο επιζών σύζυγος, το ποσοστό του συζύγου αυξάνεται από 25% σε 33%, εφόσον υπάρχει ένα παιδί. Αν τα παιδιά είναι δύο ή περισσότερα, παραμένει η υφιστάμενη αναλογία 25% για τον επιζώντα γονέα και 75% για τα παιδιά. Παράλληλα, θεσπίζεται δικαίωμα παραμονής στην κοινή κατοικία για τον ή τη σύντροφο που μένει πίσω μετά τον θάνατο του άλλου, ακόμη και χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Ο/η σύντροφος θα μπορεί να παραμείνει στο σπίτι για τουλάχιστον τρία χρόνια, εκτός αν υπάρξει διαφορετική συμφωνία με τους κληρονόμους. Επιπλέον, κάτι νέο σε ρύθμιση θα αφορά στα ζευγάρια που ζουν μαζί χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Εφόσον δεν υπάρχουν παιδιά ή άλλοι συγγενείς, ο επιζών σύντροφος θα μπορεί να κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία, αποτρέποντας τη μεταβίβασή της στο Δημόσιο, όπως ισχύει σήμερα.

Τέλος, εισάγεται ρύθμιση που επιτρέπει σε ιδιοκτήτη να πουλήσει όσο ζει το σπίτι ή το εξοχικό του, να εισπράξει τα χρήματα και να συμφωνήσει με τον αγοραστή να παραμείνει στο ακίνητο για το υπόλοιπο της ζωής του. Εναλλακτικά, μπορεί να επιλέξει να συνεχίσει να κατοικεί στο ίδιο ακίνητο καταβάλλοντας ενοίκιο, αποφεύγοντας έτσι τη μετακόμιση και την αναστάτωση της καθημερινότητας.

Η ειδική νομοθετική ρύθμιση για τον κοινό τραπεζικό λογαριασμό
Το άρθρο 2 του νόμου 5638/1932 θεσπίζει ειδική διάταξη για τις καταθέσεις σε κοινό τραπεζικό λογαριασμό. Όταν στη σύμβαση του λογαριασμού υπάρχει ρητός όρος ότι, σε περίπτωση θανάτου ενός δικαιούχου, η κατάθεση μεταβιβάζεται αυτοδικαίως στους επιζώντες, τότε το σύνολο των χρημάτων περιέρχεται αυτόματα στους εναπομείναντες συνδικαιούχους. Η ρύθμιση αυτή έχει επιβεβαιωθεί επανειλημμένα από τη νομολογία.

Η θέση του Αρείου Πάγου για τα δικαιώματα των κληρονόμων
Με την απόφαση 381/2018 του Α2 Τμήματος, ο Άρειος Πάγος διευκρίνισε ότι, όταν υφίσταται ο παραπάνω όρος, οι κληρονόμοι του αποβιώσαντος δεν αποκτούν κανένα δικαίωμα επί των καταθέσεων. Το ποσό δεν εντάσσεται στην κληρονομιά και δεν μπορεί να διεκδικηθεί ούτε μέσω κληρονομικής διαδοχής ούτε με πράξεις εν ζωή.

Ο επιζών συνδικαιούχος έχει το δικαίωμα να αναλάβει ολόκληρο το υπόλοιπο του λογαριασμού από την τράπεζα. Οι κληρονόμοι του θανόντος δεν έχουν έννομο δικαίωμα προσφυγής κατά του πιστωτικού ιδρύματος. Μπορούν μόνο να στραφούν κατά του επιζώντος συνδικαιούχου, εφόσον επικαλούνται εσωτερικές συμφωνίες για το μερίδιο που αντιστοιχούσε στον αποβιώσαντα.

Περιπτώσεις απουσίας του ειδικού όρου
Όταν στον κοινό τραπεζικό λογαριασμό δεν υπάρχει ο όρος του άρθρου 2 του ν. 5638/1932, η νομική εικόνα διαφοροποιείται. Οι κληρονόμοι του θανόντος διατηρούν το δικαίωμα να αξιώσουν από τον επιζώντα συνδικαιούχο το ποσοστό που αντιστοιχεί στον κληρονομούμενο.

Ωστόσο, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, δεν αποκτούν άμεση απαίτηση έναντι της τράπεζας, καθώς δεν υποκαθίστανται αυτομάτως στη θέση του αρχικού καταθέτη.

Το γενικό πλαίσιο λειτουργίας του κοινού λογαριασμού
Σύμφωνα με το άρθρο 1 του νόμου 5638/1932, όπως τροποποιήθηκε με το ΝΔ 951/1971, η χρηματική κατάθεση σε κοινό λογαριασμό στο όνομα δύο ή περισσότερων προσώπων παρέχει σε κάθε συνδικαιούχο δικαίωμα αυτοτελούς διαχείρισης. Κάθε δικαιούχος μπορεί να ενεργεί χωρίς τη συναίνεση των υπολοίπων.

Η ανάληψη ποσών από οποιονδήποτε συνδικαιούχο γίνεται εξ ιδίου δικαίου. Αν ένας συνδικαιούχος αναλάβει ολόκληρο το υπόλοιπο, η απαίτηση έναντι της τράπεζας εξοφλείται πλήρως. Οι λοιποί συνδικαιούχοι έχουν μόνο εσωτερική αξίωση εναντίον του.

Φορολογικές απαλλαγές και ειδικές προβλέψεις
Τα άρθρα 2 και 3 του νόμου 5638/1932 προβλέπουν ότι, όταν υπάρχει ο σχετικός όρος, η μεταβίβαση της κατάθεσης στους επιζώντες απαλλάσσεται από κάθε φόρο κληρονομιάς. Η απαλλαγή αυτή δεν ισχύει για τους κληρονόμους του τελευταίου επιζώντος συνδικαιούχου, οι οποίοι υπάγονται στη συνήθη φορολογική μεταχείριση.

Συμπεράσματα για τη διαχείριση του κοινού λογαριασμού
Σε περίπτωση θανάτου συνδικαιούχου, οι κληρονόμοι του δεν αποκτούν άμεσο δικαίωμα έναντι της τράπεζας. Όταν υπάρχει ο ειδικός όρος, ο επιζών συνδικαιούχος θεωρείται δανειστής εις ολόκληρον και δικαιούται να εισπράξει το σύνολο της κατάθεσης.

Αν ο όρος δεν υπάρχει, οι κληρονόμοι μπορούν να στραφούν μόνο κατά του επιζώντος συνδικαιούχου, στηριζόμενοι στις εσωτερικές συμφωνίες που είχαν διαμορφωθεί μεταξύ των δικαιούχων του κοινού τραπεζικού λογαριασμού.

Νέος θεσμός: Οι κληρονομικές συμβάσεις

Για πρώτη φορά καθιερώνεται ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων, δηλαδή η δυνατότητα του διαθέτη να μοιράζει την περιουσία του εν ζωή, εκτός των κανόνων της νόμιμης μοίρας.
Παράλληλα, αυξάνεται το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του/της συζύγου από 25% σε 33,3%.

Ανάσα για όσους αποποιούνται λόγω χρεών

Δίνεται λύση στο πρόβλημα των αποποιήσεων κληρονομιών λόγω χρεών του αποβιώσαντος.
Οι κληρονόμοι θα μπορούν να αποδέχονται την κληρονομιά χωρίς να επιβαρύνονται προσωπικά, καθώς η εξόφληση των χρεών θα γίνεται μόνο μέχρι την αξία της κληρονομούμενης περιουσίας.
Έτσι, οι πολίτες δεν θα χάνουν ακίνητα προς το Δημόσιο εξαιτίας οφειλών.

Ιδιόχειρες διαθήκες και ηλεκτρονικές διαδικασίες

Το νέο πλαίσιο διατηρεί σε ισχύ τις ιδιόχειρες διαθήκες, ωστόσο για να αποφευχθούν πλαστά έγγραφα, οι διαθήκες που δεν έχουν κατατεθεί σε συμβολαιογράφο θα ελέγχονται από γραφολόγους και μάρτυρες.

Επιπλέον, με τον νέο Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, η δημοσίευση των διαθηκών θα γίνεται πλέον ηλεκτρονικά, μέσω πλατφόρμας συμβολαιογράφων, ενώ τα κληρονομητήρια θα εκδίδονται με πράξη δικηγόρου αντί του ειρηνοδίκη.

Πώς λειτουργούν οι κληρονομικές συμβάσεις

Με τον νέο θεσμό, ο διαθέτης μπορεί να συμφωνεί εν ζωή με τους κληρονόμους του (σύζυγο, παιδιά, εγγόνια, σύντροφο κ.λπ.) για τον τρόπο διανομής της περιουσίας του.
Η σύμβαση αυτή θα θωρακίζει τη βούλησή του απέναντι σε μελλοντικές δικαστικές αμφισβητήσεις.

Μπορεί επίσης να συμψηφίζει παροχές που έχει κάνει (όπως προίκες ή δωρεές) και να ορίζει όρους, όπως ότι ένας κληρονόμος θα λάβει μεγαλύτερο μερίδιο με αντάλλαγμα τη φροντίδα του διαθέτη ή του/της συζύγου του.

Σε άλλη περίπτωση, η σύζυγος μπορεί να συμφωνήσει ότι το δικό της μερίδιο θα περάσει στα παιδιά, υπό την προϋπόθεση ότι εκείνα θα της εξασφαλίσουν εισόδημα μετά τον θάνατο του πατέρα.
Οι όροι αυτοί, μετά τον θάνατο του διαθέτη, θα ισχύουν υποχρεωτικά για όλους τους κληρονόμους.

Αύξηση της νόμιμης μοίρας

Μια από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά την αύξηση της νόμιμης μοίρας του επιζώντος συζύγου.
Σήμερα, το ποσοστό είναι 25% και αυξάνεται σε 33,3%, αφήνοντας το υπόλοιπο 66,7% στα παιδιά.
Η αλλαγή αυτή αποσκοπεί στην ενίσχυση της οικονομικής ασφάλειας του/της συζύγου που παραμένει στη ζωή.

Αποζημίωση αντί μεριδίου

Τέλος, όταν υπάρχει διαθήκη και κάποιος συγγενής δεν περιλαμβάνεται στην κληρονομιά, δεν θα έχει δικαίωμα επί της ακίνητης περιουσίας, αλλά δικαίωμα αποζημίωσης.
Για παράδειγμα, αν ο αποβιώσας αφήσει το ακίνητο μόνο σε ένα από τα παιδιά του, το άλλο μπορεί να διεκδικήσει το 25% της αξίας του ακινήτου σε χρήμα.

Ένα βήμα προς το σύγχρονο δίκαιο

Οι αλλαγές αυτές σηματοδοτούν τη μεγαλύτερη αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου εδώ και οκτώ δεκαετίες, προσαρμόζοντας το πλαίσιο στις σημερινές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.

Σύμφωνα με τον Ελεύθερο Τύπο, οι βασικές παρεμβάσεις που φαίνεται να προκρίνονται είναι οι εξής:

– Η ιδιόγραφη διαθήκη παραμένει, αλλά θα ενισχυθούν οι εγγυήσεις εγκυρότητάς της.
– Μειώνεται η σημασία της νόμιμης μοίρας υπέρ συγγενών.
– Εισάγονται οι κληρονομικές συμβάσεις.
– Δεν θα αποκτούν δικαιώματα κληρονομιάς οι άγαμοι σύντροφοι.
– Ρυθμίζεται εκ νέου η σειρά διαδοχής όταν δεν υπάρχει διαθήκη.

Στο πεδίο της διαδοχής, επιβεβαιώθηκε ότι διατηρείται το δικαίωμα κληρονομιάς για τους ανιόντες συγγενείς – γονείς, παππούδες και γιαγιάδες. Το ενδεχόμενο αποκλεισμού τους από τη νόμιμη μοίρα έχει απορριφθεί, ενώ σχεδιάζονται ήπιες αλλαγές στα ποσοστά που δικαιούνται οι συγγενείς χωρίς διαθήκη.

Ξεχωριστή σημασία έχει η πρόβλεψη για εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων στο ελληνικό δίκαιο, με στόχο να επιτρέπεται μεγαλύτερη ευελιξία στη μεταβίβαση περιουσίας. Η πρόβλεψη αυτή ανοίγει τον δρόμο για συμφωνίες μεταξύ διαθέτη και δικαιούχου, προσφέροντας ένα νέο εργαλείο διαχείρισης της περιουσίας με μεγαλύτερη ασφάλεια.