Η χρηματοοικονομική θεωρία συνεισφέρει σε αυτήν την πρόταση με τα χρηματοοικονομικά μαθηματικά και τη διαχρονική αξία του χρήματος (βλ. Κ. Ζοπουνίδης, Η απόφαση της επένδυσης υπό βέβαιον, Βασικές Αρχές Χρηματοοικονομικού μάνατζμεντ, Εκδόσεις Κλειδάριθμος, 2013).

Του Κωνσταντίνου Ζοπουνίδη* 

Στο άρθρο αυτό γίνεται αναφορά σε μια ιδιαίτερη προσέγγιση της Laurie Breban στην εφημερίδα Le Monde. Η συγγραφέας είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Εργαστήριο Φιλοσοφίας, ιστορίας και ανάλυσης των οικονομικών αναπαραστάσεων του Πανεπιστημίου Paris-I, Pantheon-Sorbonne.

Επένδυση, πίστωση και αντίληψη του χρόνου

Το θέμα του χρόνου καλύπτει ένα ολόκληρο πεδίο της οικονομίας που μελετά φαινόμενα με βάση τις ατομικές συμπεριφορές. Μέσω αυτού του θέματος, οι οικονομικοί επιστήμονες προσπαθούν να εξηγήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι παράγοντες κατανέμουν τους πόρους τους με την πάροδο του χρόνου, μεταξύ κατανάλωσης και αποταμίευσης ή μεταξύ της τρέχουσας και της μελλοντικής κατανάλωσης.

Στα μικροοικονομικά μοντέλα, αυτή η αντίληψη παίρνει τη μορφή ενός περισσότερο ή λιγότερο ισχυρού βάρους που δίνεται στο παρόν σε σχέση με το μέλλον, δηλαδή η προτίμηση για το παρόν. Αυτή η προτίμηση θεωρείται σταθερή με την πάροδο του χρόνου: οι οικονομικοί παράγοντες αποταμιεύουν ικανοποιητικά, τη στιγμή που λαμβάνουν το εισόδημα τους, προβλέπουν το ποσό που θα βάλουν στην άκρη.

Στο σημείο αυτό η συγγραφέας αναφέρει ότι οι διάφορες έρευνες δείχνουν μια συστηματική παραβίαση αυτής της αναπαράστασης του χρόνου. Οι οικονομικοί παράγοντες θα είναι ασυνεπείς διαχρονικά. Στο παραπάνω παράδειγμα, οι παράγοντες αναβάλλουν συνεχώς την απόφασή τους να αποταμιεύσουν καταναλώνοντας αμέσως το εισόδημά τους, αρνούμενοι έτσι τους τόκους από το ποσό που είχαν αρχικά προγραμματίσει να αποταμιεύσουν. Η προτίμηση τους για το παρόν θα ήταν συνεπώς ασταθής.

Εναλλακτική προσέγγιση

Οι παραπάνω παρατηρήσεις οδήγησαν τους οικονομολόγους να στραφούν σε άλλα μοντέλα για να εξηγήσουν πώς οι άνθρωποι μπορούσαν να καταφέρουν να ξεπεράσουν την έλξη τους για το παρόν.

Με βάση το βιβλίο του Adam Smith, θεωρία των ηθικών συναισθημάτων, το οποίο δημοσιεύθηκε το 1759, ο διάσημος οικονομολόγος ασχολείται με το χρόνο και τις αντισταθμίσεις μέσω δύο θεμάτων: (1) συσσώρευση του κεφαλαίου και (2) αγορά της πίστωσης.

Το απόθεμα κεφαλαίου ενός ατόμου ή ενός έθνους αυξάνεται όταν τα κεφάλαια για την πρόσληψη εργαζομένων και την παροχή των μέσων παραγωγής αυξάνονται. Αυτά τα κεφάλαια  τροφοδοτούνται από την αποταμίευση των ατόμων η οποία εξαρτάται από την αντιστάθμιση μεταξύ της κατανάλωσης του εισοδήματος (ο Smith την ονομάζει ευχαρίστηση για το παρόν) και ενός κέρδους για το μέλλον, το οποίο σχετίζεται με τη συσσώρευση του κεφαλαίου που δημιουργείται από την αποταμίευση.

Ο Smith διακρίνει δύο τύπους ατόμων: τους «πλούσιους» που αφήνουν τον εαυτό τους να παρασυρθεί από το πάθος για τις απολαύσεις του σήμερα και τους «ολιγαρκείς» που αναγκάζονται να αποταμιεύσουν μεγάλο μέρος του σημερινού εισοδήματός τους για να αποκτήσουν κέρδος στο μέλλον. Δύο δυνατότητες προσφέρονται σε αυτούς τους τελευταίους: χρησιμοποιούν οι ίδιοι τα κεφάλαιά τους ή τα δανείζουν.

Εδώ εμφανίζεται το τελευταίο θέμα της οικονομίας του Smith, σχετικό με το χρόνο, αυτό της αγοράς της πίστωσης. Ο Smith το περιγράφει ως ένα τόπο συνάντησης παραγόντων οι οποίοι έχουν μια ικανότητα χρηματοδότησης και άλλων που έχουν ανάγκη χρηματοδότησης.

Είναι υπέρ της ρύθμισης της χρηματοπιστωτικής αγοράς με τον καθορισμό ενός μέγιστου νόμιμου επιτοκίου, αρκετά χαμηλό για να αποφευχθούν φαινόμενα κερδοσκοπίας. Ο καθορισμός αυτού του επιτοκίου θα καθιστούσε δυνατή την απομάκρυνση των «απρόσεκτων» επενδυτών από την αγορά προς όφελος των «σοφών» επενδυτών. Είτε πρόκειται για συσσώρευση κεφαλαίου είτε για τη χρηματοπιστωτική αγορά, η προβληματική είναι η ίδια: η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να απειληθεί από την αδυναμία ορισμένων παραγόντων να κυριαρχήσουν τα πάθη τους που τους οδηγούν να πριμοδοτούν με υπερβολικό βάρος το παρόν. Η ηθική φιλοσοφία του Adam Smith είναι η κυριαρχία των παθών και περιγράφεται ως η ικανότητα να παραιτηθεί κάποιος από ένα παρόν όφελος υπέρ ενός μεγαλύτερου μελλοντικού οφέλους.

Η ηθική του Smith προτείνει μια εναλλακτική προσέγγιση η οποία στηρίζεται στην πίεση που ασκείται από την κρίση των άλλων για τη συμπεριφορά μας.

Συμπερασματικά, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα κυριαρχούν τα πάθη τους και τη στάση τους απέναντι στο χρόνο.

Ο Adam Smith, μέσω της μεταρρύθμισης της χρηματοπιστωτικής αγοράς, οδηγεί τους επιχειρηματίες να ενεργούν σαν το παρόν να μην αξίζει περισσότερο από το μέλλον και έτσι προσανατολίζονται στις επενδύσεις που είναι ευνοϊκότερες για την ανάπτυξη, διατηρώντας παράλληλα μια ισχυρή προτίμηση για το παρόν.

* Ο Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης είναι καθηγητής και ακαδημαϊκός στη Βασιλική Ευρωπαϊκή Ακαδημία Διδακτόρων, Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών. Διδάσκει στο Πολυτεχνείο Κρήτης και στο Audencia Business School, France

Αυτός ο ακραίος δείκτης επιτυχίας και αποτυχίας είναι ο νομός ισχύος που οδηγεί τα επιχειρηματικά κεφάλαια (venture capital), τη Silicon Valley, τον τεχνολογικό τομέα, τον κόσμο.

Το venture capital (VC) ως θεσμός χρηματοδότησης ξεκίνησε αρχικά στις ΗΠΑ στις αρχές της δεκαετίας του 1940 και έκτοτε εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο. Το VC χρηματοδοτεί νέες επιχειρήσεις και ειδικά αυτές που αναπτύσσουν νέες τεχνολογίες και κατακτούν νέες αγορές. Παράλληλα όμως συμβάλλει στην ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος. Τα οφέλη από τη χρησιμοποίηση του VC ως μέσου χρηματοδότησης είναι πολλαπλά και μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο επίπεδα: (1) στην οικονομία της χώρας, (2) στην αναπτυσσόμενη επιχείρηση.

Σε επίπεδο οικονομίας, το VC διευκολύνει την ίδρυση νέων επιχειρήσεων και ταυτόχρονα υποκινεί την ανανέωση και τον εκσυγχρονισμό υπαρχουσών επιχειρήσεων, βοηθώντας με τον τρόπο αυτό στην οικονομική ανάπτυξη και καταπολέμηση της ανεργίας. Σε επίπεδο αναπτυσσόμενης επιχείρησης, το VC επιτρέπει στην επιχείρηση να πραγματοποιήσει αναγκαίες επενδύσεις ανάπτυξης και εκσυγχρονισμού χωρίς την επαύξηση του χρηματοοικονομικού κινδύνου λόγω δανεισμού (βλ. Κ. Ζοπουνίδης κ.α., καλό δάνειο, κακό δάνειο, Ναυτεμπορική, Παρασκευή 02 Αυγούστου 2019).

Παράλληλα το VC, με τη συμμετοχή του στο μετοχικό κεφάλαιο των επιχειρήσεων, προσθέτει αξία η οποία εκφράζεται με την υποστήριξή τους σε θέματα στρατηγικού προγραμματισμού, μάρκετινγκ, πωλήσεων, χρηματοοικονομικού προγραμματισμού (financial planning), ελέγχου, μεταφοράς τεχνογνωσίας και εισαγωγής σύγχρονων μεθόδων διοίκησης (βλ. C. Zopounidis, la gestion du capital risque, editions Economica, 1990).

To άρθρο αυτό βασίζεται στο πρόσφατο βιβλίο του χρηματοοικονομικού ιστορικού Sebastian Mallaby ο οποίος αφηγείται την ιστορία αυτής της παράξενης φυλής χρηματοοικονομικών που έχουν χρηματοδοτήσει τις πιο επιτυχημένες επιχειρήσεις του κόσμου, από την Google έως τη Space X και την Alibaba (βλ. S. Mallaby, the power law: venture capital and the art of disruption, Allain Lane/Penguin, 25 Jan. 2022, 477 p.).

Οι μεγάλες επιτυχίες

Ο συγγραφέας με ένα καθηλωτικό μείγμα αφήγησης και ανάλυσης, δίνει νόημα στη φαινομενική τυχαία επιτυχία στο επιχειρηματικό κεφάλαιο, μια βιομηχανία που βασίζεται, για καλό και για κακό, στο ένστικτο και την προσωπικότητα και όχι σε υπολογιστικά φύλλα και δεδομένα. Θεωρεί τους επενδυτές σε VC ενός νέου είδους χρηματοδότες ως «άπληστους», «δειλούς», «ύπουλους», «αλαζόνες»...

Αυτό σε καμία περίπτωση δεν τους εμπόδισε να επωφεληθούν από τα κέρδη τους. Μια εταιρεία VC κέρδισε 42 φορές την αρχική της επένδυση όταν η επιχείρηση που χρηματοδότησε, Genentech, εισήλθε στο χρηματιστήριο το 1980.

Περίπου 40 χρόνια αργότερα, οι επιχειρήσεις τεχνολογίας που απογείωσαν οι venture capitalistes έχουν κυριολεκτικά καταπιεί τη Wall Street. H Apple της οποίας η κεφαλαιοποίηση έφτασε τα 3000 δισεκατομμύρια δολάρια, αλλά και το Facebook, η Google ή η Tesla είναι σήμερα τα νέα blue chips των αμερικανικών αγορών. Και ένα κεντρικό ερώτημα: οι επενδυτές ρίσκου δημιουργούν επιτυχίες ή απλώς καρπώνονται τα οφέλη. Μάλλον λίγο και από τα δύο. Ο νόμος των επιχειρήσεων είναι γνωστός σε όλους: ένα πολύ μικρό μέρος των επενδύσεων παράγει το μεγαλύτερο μέρος των κερδών. Όπως οι Sequoia και η Kleiner Perkings, οι οποίοι επένδυσαν 24 εκατομμύρια δολάρια στη Google το 1999. Πέντε χρόνια αργότερα, όταν εισήλθε στο χρηματιστήριο, ο όμιλος αποτιμήθηκε στα 23 δισεκατομμύρια δολάρια...

Ένας άλλος κανόνας που ισχύει: οι επενδυτές VC επενδύουν σε ανθρώπους περισσότερο από ότι σε τεχνολογίες, η εγκυρότητα των οποίων είναι πιο δύσκολο να εκτιμηθεί. Τα στοιχήματα που έγιναν σε Zuckerberg, Bezos, Jobs, Brin ή Musk, έχουν αποδειχθεί κερδισμένα.

Συνολικά, οι επενδυτές VC άλλαξαν το πρόσωπο του χρηματοοικονομικού καπιταλισμού.

Συμπερασματικά, παρά την κάπως αντίθετη εικόνα, είχαν, ως ομάδα, θετικό αντίκτυπο στην κοινωνία και την οικονομία. Και αν η δύναμή τους συσχετιστεί με τις περιουσίες που έχουν δημιουργήσει για τους ίδιους και για άλλους μετόχους, η επιρροή τους στις τεχνολογικές επιλογές του αύριο δεν κινδυνεύει να μειωθεί. Τα μεγάλα κατορθώματα που δημιούργησε η τεχνολογική διάσπαση σε όλους τους τομείς είναι ήδη παρόντα

(*) Ο Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης είναι Καθηγητής Χρηματοοικονομικής Διοίκησης στο Πολυτεχνείο Κρήτης