Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*

Στην οικονομία, όμως, το αντίθετο του ανταγωνισμού είναι το μονοπώλιο. Άλλοι πάλι θεωρούν ότι όταν κάποιος επιτυγχάνει ανταγωνιζόμενος έναν άλλο, επιτυγχάνει σε βάρος του άλλου, όπως συμβαίνει στα παίγνια μηδενικού αθροίσματος (zero – sumgames), π.χ. στο τάβλι, όπου όταν ο ένας νικά, ο άλλος χάνει.

Ωστόσο, στην οικονομική σφαίρα συνήθως όλα τα μέρη, και σίγουρα οι καταναλωτές, κερδίζουν από τον ανταγωνισμό. Ο ανταγωνισμός επιβάλλει την πιο αποδοτική χρήση των πόρων (που πάντοτε - αρχής γενομένης από τον διαθέσιμο χρόνο –σπανίζουν), αυξάνοντας έτσι την συνολική ευημερία. Παραλλήλως, λειτουργεί ως μία διαρκής διαδικασία ανακάλυψης νέων μεθόδων και νέων προϊόντων και οδηγεί σε μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα στις διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες : οικονομικές, τεχνολογικές, κοινωνικές. Ο ανταγωνισμός είναι ο εχθρός της αυταρέσκειας και της οικονομικής στασιμότητας.

Ατυχώς, στη χώρα μας η επικρατούσα αντίληψη του κρατισμού έχει οδηγήσει σε μία εντελώς διαστρεβλωμένη μορφή ανταγωνισμού, αυτήν για την καλύτερη δικτύωση με πολιτικούς ‘’πάτρωνες’’ και με πρόσωπα σε σημαντικά πόστα της δημόσιας διοίκησης.Είναι, όμως,  σημαντικό να έχουμε υπόψη δύο πράγματα:

Πρώτον, υπάρχει μόνον ένας τρόπος αποκλεισμού της εισόδου σε έναν κλάδο παραγωγής αγαθών ή υπηρεσιών : διά νόμου.Κάθε αναγκαστικό μονοπώλιο που υπάρχει ή υπήρξε ποτέ σε οποιαδήποτε χώρα, δημιουργήθηκε και διατηρήθηκε μόνο μέσω κάποιας πράξης του κράτους : μέσω ειδικών αδειών, απαγορεύσεων, επιχορηγήσεων, εν ολίγοις μέσω νομοθετικών ή άλλων κρατικών ενεργειών που παραχωρούν ειδικά προνόμια (μη δυνάμενα να αποκτηθούν στην ελεύθερη αγορά) σε κάποιους, επιχειρήσεις, δημόσιους φορείς ή επαγγελματικές τάξεις.

Δεύτερον, δεν υπάρχει αγαθό, υλικό ή προϊόν που να είναι απαραίτητο σε μία οικονομία ανεξαρτήτως της τιμής του. Όταν π.χ. η τιμή του πετρελαίου αυξάνεται υπέρμετρα, αρχίζει να γίνεται συμφέρουσα η χρησιμοποίηση άλλων μορφών ενέργειας.

Συχνά τίθεται το ερώτημα: Δεν μπορεί μία μεγάλη, πλούσια επιχείρηση να εξαγοράζει τους μικρότερους ανταγωνιστές της ή να τους κρατά έξω από έναν συγκεκριμένο κλάδο μειώνοντας τις τιμές και πουλώντας με ζημία για ένα διάστημα; Δεν θα κέρδιζε έτσι τον πλήρη έλεγχο του κλάδου ώστε να αρχίσει μετά να πουλά σε υψηλότερες τιμές χωρίς τον φόβο του ανταγωνισμού; Η απάντηση είναι: όχι, αυτό δεν μπορεί να γίνει. Εάν μία επιχείρηση αποδεχόταν την πρόκληση σοβαρών ζημιών για ένα διάστημα προκειμένου να εξαφανίσει τους ανταγωνιστές της και μετά άρχιζε να χρεώνει υψηλές τιμές για να αποκτήσει ό,τι είχε χάσει, οι υψηλές αυτές τιμές θα αποτελούσαν ισχυρό κίνητρο για να εισέλθουν στον κλάδο νέοι ανταγωνιστές, οι οποίοι μάλιστα δεν θα είχαν συσσωρευμένες ζημίες να τους βαρύνουν. Αυτοί οι νέοι ανταγωνιστές θα κατέβαζαν τις τιμές στα κανονικά επίπεδα της αγοράς. Η μεγάλη επιχείρηση θα ήταν υποχρεωμένη να εγκαταλείψει την προσπάθειά της να επιβάλει υψηλές τιμές ή να χρεοκοπήσει προσπαθώντας να εξαφανίσει τους νέους κάθε φορά ανταγωνιστές της.

Εάν τώρα μία επιχείρηση κατορθώσει να δημιουργήσει ένα μη αναγκαστικό μονοπώλιο, εάν μπορέσει να κερδίσει όλους τους πελάτες σε έναν κλάδο όχι μέσω κάποιας κυβερνητικής εύνοιας αλλά μέσω καινοτομικών προϊόντων, αυξημένης αποδοτικότητας, ικανότητας συμπιέσεως του κόστους ή παραγωγής προϊόντων καλύτερης ποιότητας από τους ανταγωνιστές της, τότε ένα τέτοιο μονοπώλιο όχι μόνο δεν θα έπρεπε να λοιδορείται, αλλά αντιθέτως να αποσπά τον γενικό έπαινο και εκτίμηση.

Ένα άλλο θέμα είναι ότι στις πιο στυγνές και άκαμπτες περιπτώσεις μονοπωλίων, που είναι τα κρατικά αναγκαστικά μονοπώλια, η απουσία ανταγωνισμού υποβοηθά την αύξηση της διαφθοράς και των ευκαιριών παράνομου πλουτισμού. Εάν κάποιες υπηρεσίες υγείας, π.χ. καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις, παρέχονται μονοπωλιακά σε δημόσια νοσοκομεία από γιατρούς / δημοσίους υπαλλήλους, δημιουργούνται μακρές λίστες αναμονής. Σε τέτοιες καταστάσεις λειτουργεί ευρέως το ‘’γρηγορόσημο’’, το γνωστό και, δυστυχώς, απαραίτητο ‘’φακελάκι’’. Όταν, όμως, δημιουργούνται ιδιωτικές κλινικές που παρέχουν τις ίδιες (και, συνήθως, καλύτερης ποιότητας) υπηρεσίες υγείας, τότε οι ουρές στα δημόσια νοσοκομεία μειώνονται, οι λίστες αναμονής περιορίζονται, το ίδιο και τα πάσης φύσεως φακελάκια.

Κατά παρόμοιο τρόπο, τα σκουπίδια μπορεί να μαζεύονται εγκαίρως, οι αρχαιολογικοί χώροι να είναι συνεχώς ανοικτοί, τα συγκοινωνιακά μέσα να κινούνται χωρίς διακοπές, κ.λπ. Βεβαίως, οι βολεμένοι  εντός  του συστήματος θα αντιδράσουν, επικαλούμενοι προβλήματα "εμπορευματοποίησης" σημαντικών αγαθών, υποχρεώσεις αλληλεγγύης προς τα φτωχότερα μέλη της κοινωνίας, υποβιβασμού της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, προβλήματα ασφάλειας των χρηστών και άλλους λόγους εντυπωσιακής επινοητικότητας. Αντιθέτως, περιορισμένα και προβλέψιμα είναι τα μέσα που θα χρησιμοποιήσουν: απεργίες, δυσλειτουργίες, απειλές, χρήση βίας, πρόκληση αναταραχών.

Αρκεί, όμως, οι ψηφοθηρούντες πολιτικοί να μην καμφθούν και να επιτρέψουν την ενίσχυση του ανταγωνισμού σε αυτά και σε πολλά άλλα πεδία, μειώνοντας τις υπερβολικές γραφειοκρατικές ρυθμίσεις και τα ποικίλα εμπόδια εισόδου. Τότε θα φανούν ευρύτερα και στην Ελλάδα τα ευεργετικά αποτελέσματα του ανταγωνισμού, όπως έχουν ήδη φανεί στις υπηρεσίες των λιμανιών, στις αερομεταφορές, στις τηλεπικοινωνίες και σε άλλους τομείς.

*Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος

Μπλε; Πράσινο; Κόκκινο; Πώς, ενώ από το 2004 έως το 2008 αυξανόταν το ΑΕΠ κατά 3,5% και παράλληλα δανειζόμασταν άλλο ένα 3,5% του ΑΕΠ, φθάσαμε σε αδυναμία πληρωμών το 2010;

Του Κώστα Χριστίδη     

Μία συγκλονιστική στην ωμότητα της – αλλά παρ’ όλα αυτά, αληθινή – απάντηση είναι : «Σας διορίσαμε. Τα φάγαμε όλα μαζί, μέσα στα πλαίσια μιας σχέσης πολιτικής πελατείας, διαφθοράς, εξαγοράς και εξευτελισμού της έννοιας της ίδιας της πολιτικής».

Αυτά είναι, βεβαίως, τα λόγια του ιστορικού στελέχους του ΠΑΣΟΚ και αντιπροέδρου στις κυβερνήσεις Γ.Α. Παπανδρέου, Θεόδωρου Πάγκαλου. Στο βιβλίο του «Τα Φάγαμε Όλοι Μαζί» (Νοέμβριος 2012), σημειώνει, μεταξύ άλλων, ότι ‘’διαφθορά υπάρχει πάντα όπου υπάρχει εξουσία, όποια και αν είναι αυτή η εξουσία’’ και εξηγεί ότι ο τίτλος του βιβλίου του σημαίνει ότι ένα μεγάλο τμήμα από εμάς – τον ελληνικό λαό – συμμετείχαμε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σε μη ορθολογικές πρακτικές και συμπεριφορές, στην πορεία του χρόνου, σε σχέση με τις δαπάνες και τα έσοδα του κράτους.

Φυσικά, προσθέτει, δεν έχουν όλοι το ίδιο μερίδιο ευθύνης: η ευθύνη ξεκινάει από πάνω προς τα κάτω αλλά ο κάθε πολίτης έχει το μερίδιο της ευθύνης που του αναλογεί. Με το θάρρος που πάντοτε τον διέκρινε τονίζει: «Ένα μεγάλο ποσοστό του κατασπαταλημένου ελληνικού πλούτου έχει διοχετευθεί με νόμους του κράτους, με αποφάσεις διοικητικών συμβουλίων, με προτάσεις και πιέσεις συνδικαλιστικών οργάνων, δικαστικές αποφάσεις κ.α. και επομένως νόμιμα».

Ας αναλογισθούν αυτά οι σημερινές μωρές παρθένες του ΠΑΣΟΚ αλλά και όλων ανεξαιρέτως των κομμάτων που κάθε λίγο και λιγάκι εμφανίζονται να πέφτουν από τα σύννεφα. Το παρελθόν είναι χρήσιμο όχι για διάχυση της ευθύνης αλλά για να αντλήσουμε τα σωστά διδάγματα και να λάβουμε σωστά μέτρα για να περιορίσουμε παρόμοια προβλήματα στο μέλλον.

Πλήρης εξάλειψη φαινομένων διαφθοράς και αναξιοκρατίας στην πολιτική και τη δημόσια διοίκηση είναι ανέφικτη, ο περιορισμός είναι ένας πιο ρεαλιστικός στόχος. Γιατί είναι ανέφικτη η πλήρης εξάλειψη; Μία γλαφυρή απάντηση είχε δώσει ο Milton Friedman στη στήλη του στο Newsweek, στις 19/2/1973. Εκεί είχε γράψει, μεταξύ άλλων: Τί θα σκεφτόσασταν για κάποιον που θα σας έλεγε: Θα ήθελα να είχα μία γάτα, υπό τον όρο να γαυγίζει;» Η επιθυμία πολλών να αναλάβει μία κρατική υπηρεσία κάποιαν αρμοδιότητα (για παράδειγμα, σημειώνω εγώ, την κατανομή επιδοτήσεων) υπό τον όρο ότι θα το πράττει ‘’με τον επιθυμητό τρόπο», είναι εξίσου ουτοπική με το να ζητά γάτες που γαυγίζουν (barking cats)!

Ο τρόπος που λειτουργεί μία κρατική υπηρεσία, συνέχιζε στο ίδιο κείμενο ο Friedman, δεν είναι σύμπτωση, ούτε συνέπεια ενός εύκολα διορθώσιμου ανθρώπινου λάθους αλλά είναι αποτέλεσμα της φύσης (του DNA) της κρατικής υπηρεσίας και της αλληλεπίδρασης νόμων κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών που έχουν ισχύ όσο σχεδόν και οι φυσικοί νόμοι. Η παράβλεψη του γεγονότος αυτού είναι το «λάθος» που κάνουν οι ‘’άσπιλοι και αμόλυντοι’’ πολιτικοί της εκάστοτε αντιπολίτευσης  που ισχυρίζονται ότι αρκεί να εκδιωχθούν οι εκάστοτε κυβερνώντες και να αντικατασταθούν από ηθικούς και κοινωνικά ευαίσθητους ανθρώπους, όπως οι ίδιοι, για να λειτουργήσει σωστά και αποδοτικά το σύστημα…

Η περιστολή της διαφθοράς και της αναξιοκρατίας μπορεί σε κάποιο βαθμό να επιτευχθεί με τη λήψη κατάλληλων θεσμικών μέτρων αναβάθμισης του πολιτικού συστήματος και καταπολέμησης του πελατειακού κράτους. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης δημοσιοποίησε τη σκέψη καθιέρωσης ασυμβίβαστου μεταξύ υπουργικών και βουλευτικών καθηκόντων. Το μέτρο, σωστό στη βάση του, αν εφαρμοσθεί όπως αρχικά διατυπώθηκε, θα αποτύχει.

Αυτό που είναι αναγκαίο, μεταξύ άλλων, είναι η εισαγωγή απόλυτου ασυμβίβαστου μεταξύ υπουργικής και βουλευτικής ιδιότητας και κωλύματος εκλογιμότητας όσων διετέλεσαν υπουργοί ή υφυπουργοί στις αμέσως επόμενες βουλευτικές εκλογές. Ταυτόχρονα, να θεσπισθεί όριο τριών, το πολύ, θητειών για κάθε αξίωμα που συνεπάγεται άσκηση εκτελεστικής εξουσίας.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η καθιέρωση σταθερής κυβερνητικής / κοινοβουλευτικής θητείας (τετραετούς ή πενταετούς), με τακτή ημερομηνία εκλογών, έτσι ώστε ούτε η κυβέρνηση να είναι σε θέση να προσφεύγει σε πρόωρες εκλογές επικαλούμενη προσχηματικά ‘’εθνικούς λόγους’’, ούτε η αντιπολίτευση να είναι σε θέση να δημιουργεί κλίμα πολιτικής αστάθειας ζητώντας εκλογές ανά πάσα στιγμή. Σε οποιαδήποτε περίπτωση πρόωρης διάλυσης της Βουλής, η θητεία της νέας Βουλής να διαρκεί όσο η υπολειπόμενη θητεία της προηγούμενης.

Σπουδαίο μέτρο περιορισμού του πελατειακού κράτους και των συναφών φαινομένων διαφθοράς και αναξιοκρατίας είναι η αλλαγή του εκλογικού νόμου με μείωση του αριθμού των βουλευτών σε 210, εκ των οποίων τα 2/3 θα εκλέγονται σε μονοεδρικές περιφέρειες χωρίς σταυρό προτίμησης και το υπόλοιπο 1/3 κατ’ αναλογίαν της εκλογικής δύναμης των κομμάτων (όσων θα υπερβαίνουν ένα ελάχιστο όριο, π.χ.5%) βάσει κομματικής λίστας.

Προς την ίδια κατεύθυνση (αλλά και για την εξασφάλιση δημοσιονομικής σταθερότητας) πρέπει να θεσπισθούν συνταγματικές διατάξεις δημοσιονομικού χαρακτήρα, όπως ισοσκελισμένοι κρατικοί προϋπολογισμοί, περιορισμός των άμεσων φόρων σε ποσοστό 40% επί του φορολογητέου εισοδήματος κάθε φορολογούμενου (και, ιδεωδώς, μελλοντική θέσπιση ενός χαμηλότερου, ενιαίου φορολογικού συντελεστή) καθώς και περιορισμός των δημοσίων δαπανών σε ποσοστό 45% επί του ΑΕΠ (μετά από μία μεταβατική περίοδο).

Όσον αφορά στους δημοσίους υπαλλήλους, περιλαμβανομένων και όσων εξ αυτών φέρουν συνδικαλιστική ιδιότητα, η τακτική αξιολόγηση με διαφανή και αντικειμενικά κριτήρια, η υποχρέωση προς λογοδοσία, το είδος των θετικών ή αρνητικών συνεπειών (ταχύτερη μισθολογική/ βαθμολογική εξέλιξη για τους ικανούς, απόλυση για τους έχοντες σταθερά μειωμένη απόδοση), το ύψος των απειλούμενων ποινών και η πιθανότητα καταδίκης και εκτέλεσης της ποινής για όσους συλληφθούν παρανομούντες, μπορεί να περιορίσουν την έκταση της διαφθοράς και της αναξιοκρατίας.

Οι γάτες, όμως, και πάλι, δεν θα γαυγίσουν ! Οι καλύτεροι θεσμοί πρέπει να συνδυασθούν με ένα μικρότερο, πιο λειτουργικό και αποτελεσματικό κράτος, με λιγότερη γραφειοκρατία και λιγότερους αλλά αυστηρά εφαρμοζόμενους νόμους. Γιατί πάντοτε ‘’η εξουσία διαφθείρει, η δε απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα’’ (Lord Acton).

* O Κώστας Χριστίδης είναι νομικός και οικονομολόγος

Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*

Τα δύο βασικά συστήματα οργάνωσης και λειτουργίας μίας πολιτείας, το φιλελεύθερο και το σοσιαλιστικό, στον οικονομικό τομέα παίρνουν την μορφή της ελεύθερης ή της διατεταγμένης οικονομίας, αντιστοίχως. Στον πραγματικό κόσμο, τα συστήματα αυτά ουδέποτε απαντούν σε εντελώς αμιγή μορφή αλλά λειτουργούν σε διάφορες παραλλαγές ή ‘’μείγματα’’, η σύνθεση των οποίων προσδίδει κάθε φορά τον τελικό χαρακτήρα που επικρατεί.

Η σύγκριση μεταξύ των δύο συστημάτων, ως προς τα υλικά αποτελέσματα, είναι καταλυτική. Τα παραδείγματα είναι απεριόριστα και τα συμπεράσματα αναλλοίωτα. Καμία προπαγάνδα, καμία ρητορική, καμία ψεύτικη ή ουτοπική υπόσχεση, κανένας εξορκισμός δαιμόνων ή αποδιοπομπαίων τράγων δεν μπορεί να καλύψει τις επιτυχίες, διαχρονικά και διατοπικά, του ‘’ασυντόνιστου’’ συστήματος της ελεύθερης οικονομίας (free–market economy) και τις αποτυχίες του ‘’επιστημονικού’’ συστήματος της διατεταγμένης οικονομίας (command economy).

Επιπλέον, αξίζει κανείς να αναλογισθεί ότι μία αληθινά δημοκρατική κοινωνία επιτρέπει στα μέλη των διαφόρων μειονοτήτων ή στους αντιφρονούντες την διείσδυση σε όλους τους τομείς, στην απασχόληση, στη στέγαση, στα μαζικά μέσα ενημέρωσης, κ.λπ. Και ερωτάται: κατά πόσον ισχύει αυτό στα κράτη όπου τις οικονομικές αποφάσεις παίρνει μία ομάδα κεντρικού προγραμματισμού, είτε αυτή είναι ένας δικτάτορας με το επιτελείο του, είτε ένα κόμμα, είτε μία γραφειοκρατική ιεραρχία δημοσίων υπαλλήλων; Προφανώς, ελάχιστα ή καθόλου. Ενώ σε μία ελεύθερη οικονομία, χάρη στον διαχωρισμό μεταξύ οικονομικής δραστηριότητας και πολιτικής εξουσίας, η καταπίεση που μπορεί να ασκήσει η τελευταία (και που εκδηλώνεται με τον αποκλεισμό των αντιφρονούντων από τομείς, όπως αυτοί που προαναφέρθηκαν παραδειγματικά) είναι σημαντικά μικρότερη. Η ιστορική παρατήρηση δείχνει ότι σε δικτατορικά καθεστώτα μπορεί να υφίσταται είτε διατεταγμένη, είτε (σπανιότερα) ελεύθερη οικονομία. Όπου, όμως, επικράτησε μία αμιγώς διατεταγμένη οικονομία, καταργήθηκε απαραιτήτως η δημοκρατία. Επιβεβαιώνεται, επομένως η προαναφερθείσα διαπίστωση ότι η ελεύθερη οικονομία αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.

Εφόσον η ελεύθερη οικονομία παράγει, παντού και πάντοτε, περισσότερο πλούτο από οποιοδήποτε άλλο σύστημα και ταυτόχρονα προάγει την μεγαλύτερη ανθρώπινη αξία, την ελευθερία, γιατί είναι μάλλον αντιπαθής σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων; Η απάντηση πιθανόν έγκειται στα άνισα αποτελέσματα που επιφέρει η λειτουργία της. Ο BillGates κατόρθωσε σε λίγες δεκαετίες να δημιουργήσει περιουσία πολλών δεκάδων δις δολαρίων. Αυτό το γεγονός δεν τον καθιστά ιδιαίτερα συμπαθή (παρά την αφιέρωση της μισής περιουσίας του για την δημιουργία φιλανθρωπικού ιδρύματος). Παραγνωρίζεται το ότι από την δραστηριότητα του Gates προέκυψε όφελος πολλών τρισεκατομμυρίων για μέγα μέρος της ανθρωπότητας. Παραγνωρίζεται όμως, γενικότερα, και κάτι άλλο: το γεγονός ότι ο άνθρωπος διακρίνεται από όλα τα άλλα όντα για την λογική του φύση. Η λειτουργία της λογικής, της αφομοίωσης γνώσεων, της αντίδρασης σε εξωτερικούς ερεθισμούς, της επεξεργασίας συλλογισμών, είναι μία περίπλοκη διαδικασία που μόνον ο ατομικός, ανθρώπινος νους μπορεί να επιτελέσει. Όπως έχει γράψει η AynRand, δεν υπάρχει ‘’συλλογικός’’ νους.

Εφόσον η λειτουργία της λογικής είναι μία ατομική διαδικασία, απαραίτητη για την επιβίωση και την πρόοδο του ανθρώπου, πρέπει ο κάθε άνθρωπος να είναι ελεύθερος να σκέπτεται, να συμφωνεί, να διαφωνεί, να συνεργάζεται με άλλους ή να ακολουθεί την δική του ξεχωριστή πορεία, βάσει της δικής του λογικής εκτίμησης. Δεν μπορεί να υποτάξει την δική του αίσθηση της πραγματικότητας σε διαταγές τρίτων. Ο άνθρωπος μπορεί να εξαναγκασθεί σε σιωπή, σε περιορισμούς ή σε φυλάκιση, ο ανθρώπινος νους, όχι. Η αναγνώριση της λογικής φύσης του ανθρώπου και της ανάγκης ύπαρξης ελευθερίας για την ομαλή λειτουργία του ανθρώπινου νου πραγματοποιείται από την κοινωνία με την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εξαναγκασμός από μία   κεντρική αρχή δικαιολογείται μόνο στον βαθμό που απαιτείται για την αντίστοιχη κατοχύρωση των δικαιωμάτων των άλλων ανθρώπων επί τη βάσει κανόνων του Κράτους Δικαίου.

Στην οικονομική σφαίρα, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι περιουσιακά δικαιώματα. Ένα θεμελιώδες ερώτημα είναι: έχει ο άνθρωπος το δικαίωμα να ορίζει τον εαυτό του, το μυαλό του, την εργασία του, τα προϊόντα του; Απλά, είναι ο άνθρωπος ελεύθερος; Το μόνο σύστημα που, στο ερώτημα αυτό, απαντά αδίστακτα ‘’ναι’’ είναι το σύστημα της ελεύθερης οικονομίας. Εκεί, τελικά, έγκειται η διαρκής υπεροχή του.

Ατυχώς, η ελεύθερη οικονομία ανέκαθεν δεχόταν και εξακολουθεί να δέχεται ισχυρά πλήγματα από τρεις κυρίως κατηγορίες ανθρώπων: τους ιδιοτελείς πολιτικούς, τους ασύδοτους συνδικαλιστές και τους κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες. Είναι κατά κανόνα αυτές οι τρεις κατηγορίες που συνασπίζονται για να προωθήσουν τα συμφέροντά τους και οδηγούν σε διαρκή διόγκωση τον κρατικό Λεβιάθαν. Ξεκινώντας είτε από αγαθές είτε (το συνηθέστερο) από ιδιοτελείς προθέσεις αυξάνουν διαρκώς τον κρατικό παρεμβατισμό με αποτέλεσμα, αντί για ένα (ευπρόσδεκτο) δίχτυ ασφαλείας για τους ευάλωτους να φτιάξουν ένα σιδερένιο κλουβί για όλους.

Ήδη κατά τον 19ο αιώνα ο σπουδαίος Άγγλος ιστορικός, δοκιμιογράφος και πολιτικός Thomas Babington Macauley(1800 – 1859) είχε αντικρούσει μία εξιδανικευμένη μορφή του κράτους, σκιαγραφημένη από τον ρομαντικό ποιητή RobertSouthey (1774 – 1843) στο έργο του Colloquieson Society (εκδ. 1829), με τα εξής λόγια:

‘’Οι ηγέτες μας θα προωθήσουν καλύτερα τη βελτίωση της κατάστασης του λαού περιοριζόμενοι αυστηρά στις θεμιτές αρμοδιότητές τους […], αφήνοντας τα κεφάλαια να βρουν την πιο αποδοτική πορεία τους, τα αγαθά την εύλογη τιμή τους, την εργατικότητα και την ευφυΐα την φυσική ανταμοιβή τους, την οκνηρία και την τρέλα την φυσική τιμωρία τους […], διατηρώντας την ειρήνη, υπερασπίζοντας την ιδιοκτησία, μειώνοντας το κόστος της δικαιοσύνης (the price of law) και ασκώντας αυστηρή οικονομία σε κάθε τομέα του κράτους. Ας κάνει η κυβέρνηση αυτά –ο κόσμος με βεβαιότητα θα κάνει τα υπόλοιπα’’.

Δύο σχεδόν αιώνες μετά, τα λόγια αυτά είναι, νομίζω, περισσότερο επίκαιρα από ποτέ.

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος

Του Κώστα Χριστίδη*

«Η ανάγκη εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας είναι άμεση και επιτακτική ούτως ή άλλως… Γιατί αυτή τη στιγμή συντελούνται στην παγκόσμια οικονομία αλλαγές όπως η νέα τεχνολογική επανάσταση, η εμφάνιση στο προσκήνιο των χωρών της βάσης του Ειρηνικού Ωκεανού και ο νέος διεθνής καταμερισμός της εργασίας. Άρα το θέμα της ανάπτυξης της οικονομίας μας και της γεφύρωσης του κενού που μας χωρίζει από τους ανταγωνιστές μας είναι εθνική προτεραιότητα…

Είναι κάτι που πρέπει να γίνει οπωσδήποτε αν δεν θέλουμε να εκφυλιστούμε σε μία περιθωριακή και υπανάπτυκτη χώρα… Αν φθάσουμε έγκαιρα στο τέρμα, τότε μαζί με τους άλλους εταίρους μας θα συμμετάσχουμε σε μία διαδικασία που, παρά το βραχυπρόθεσμο κόστος της, έχει σημαντικά οφέλη για διανομή στους κερδισμένους.

… Εάν η Ελλάδα θέλει ένα κράτος πρόνοιας με υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση και ασφαλείς συντάξεις, πρέπει να έχουμε υπόψη μας την μάχη για την αύξηση της παραγωγικότητας … δεν έχουμε άλλη επιλογή. Αν αυτή η στάση δεν υιοθετηθεί από την εργατική και τη μεσαία τάξη, οι επιπτώσεις μπορεί να είναι πολύ σοβαρές…

Στην Ελλάδα οι οικονομικοί πόροι για επενδύσεις συνθλίβονται από τα ελλείμματα του δημόσιου τομέα… Εάν η Ελλάδα δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει την συμμετοχή στην τεχνολογική επανάσταση, τότε είμαστε καταδικασμένοι να παραμείνουμε μία τουριστική χώρα. Οι νέοι μας θα μεταναστεύσουν και θα έχουμε έναν πληθυσμό γερόντων που θα φροντίζει τα ξενοδοχεία.

…Η Ελλάδα έχει έναν υπερτροφικό δημόσιο τομέα που καταπνίγει την ιδιωτική επιχείρηση … Αυτοί που εργάζονται στον δημόσιο τομέα είναι οι προνομιούχοι εργαζόμενοι στην Ελλάδα. Το όνειρο που καλλιεργήθηκε στον μέσο Έλληνα είναι να γίνει μισθωτός υπάλληλος του κράτους. Και αυτό διότι έχουν τους υψηλότερους μισθούς, συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη και καλές διακοπές.

… Έχουμε περίπου το διπλάσιο προσωπικό που απαιτείται για να παράγουμε τις απαιτούμενες κρατικές υπηρεσίες… Μπορεί να μας πάρει 10 ή 15 χρόνια, αλλά η δύσκολη αποστολή μας ως σοσιαλιστές είναι να θέσουμε τον τομέα αυτό υπό έλεγχο και να αυξήσουμε την παραγωγικότητά του.

… Οι άλογες απεργίες, οι υπερβολικές και σε πολλές περιπτώσεις εκβιαστικές απαιτήσεις συντεχνιών, οι καταλήψεις δημόσιων κτιρίων από μικρές και άσχετες με τους φοιτητές μειοψηφίες … υπονομεύουν την κοινωνική συνοχή. Οδηγούν σε αποδιοργάνωση και κατά συνέπεια σε αποσύνθεση του κοινωνικού ιστού.

Αυτές οι αντιδημοκρατικές μορφές πάλης, που εκδηλώνονται είτε ως άκαιρες απεργίες, είτε ως καταλήψεις, είτε ως ετσιθελική παρακώλυση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής στο κέντρο της Αθήνας, δεν χτυπούν κάποιες επιχειρήσεις ή οργανισμούς.

Χτυπούν το κοινωνικό σύνολο, υπονομεύοντας την πανεθνική προσπάθεια και ετοιμότητα που σήμερα είναι περισσότερο παρά ποτέ αναγκαίες και για την οικονομία μας και για τους δημοκρατικούς μας θεσμούς και για τον ελληνισμό.

Εάν κάποιος σήμερα προέβαινε σε γραπτές ή προφορικές δηλώσεις με το ανωτέρω περιεχόμενο, θα χαρακτηριζόταν ακραίος νεοφιλελεύθερος, όργανο της πλουτοκρατίας, ανάλγητος, εχθρός του λαού, πιόνι των διεθνών τοκογλύφων και τα παρόμοια.

Αυτά, πάντως, τα έχει πει ο ιδρυτής του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος και επί οκταετία και πλέον πρωθυπουργός της χώρας Ανδρέας Παπανδρέου (βλ. αντί πολλών συνέντευξή του στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο», 30.07.1987, στο «Βήμα». 25.10.87, και δηλώσεις του, 04.02.1990). Είχε πλέον συνειδητοποιήσει την καταστρεπτική πορεία, στην οποία μας οδηγούσε το κράτος – φρανκεστάϊν, το οποίο εν πολλοίς ο ίδιος δημιούργησε, και προσπάθησε να το τιθασεύσει, άνευ επιτυχίας…

Έκτοτε παρήλθαν όχι 10 ή 15 αλλά 35 και πλέον έτη και η χώρα οδηγήθηκε σε χρεοκοπία, ακριβώς διότι «η δύσκολη αποστολή μας να θέσουμε τον δημόσιο τομέα υπό έλεγχο και να αυξήσουμε την παραγωγικότητά του» παραμένει όνειρο απατηλό.

Σήμερα, μετά από παλιά χρόνια οδυνηρών στερήσεων, οι διάδοχοι του Ανδρέα και άλλες «προοδευτικές» δυνάμεις βάζουν κόκκινες γραμμές για να μη θιγούν προνόμια συνδικαλιστών, να μη δυσχερανθούν «οι άλογες απεργίες», να μη καταργηθεί η μονιμότητα των υπαλλήλων ενός δημόσιου τομέα που ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 είχε προσωπικό διπλάσιο του απαιτούμενου.

Ασφαλώς, η δυσκολία της μετάβασης προς ένα μικρότερο, καλύτερο και αποτελεσματικότερο κράτος δεν πρέπει να υποτιμάται, καθόσον οι πάντες – και δη οι Έλληνες, είτε είναι εντός είτε εκτός «συστήματος» (insiders, outsiders) – αντιλαμβάνονται το κράτος ως ένα γιγαντιαίο μηχανισμό αναδιανομής, μέσω του οποίου μπορούν να ικανοποιήσουν τις πάσης φύσεως επιθυμίες τους δαπάναις άλλων. Το κακό, όμως, με τον σοσιαλκρατισμό είναι ότι τα χρήματα «των άλλων» κάποια στιγμή και αυτά τελειώνουν, όπως θα έπρεπε να μας έχει διδάξει (και) η εμπειρία της δεκαετίας 2009 – 2019.

Από την πλευρά τους οι πολιτικοί όλων των παρατάξεων, είναι κατά κανόνα απρόθυμοι να παραιτηθούν από τη δυνατότητα να προσελκύουν ψηφοφόρους μέσω πλειοδοσίας παροχών που για να ικανοποιηθούν απαιτείται αύξηση των φόρων ή του δημόσιου δανεισμού.

Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται η σημασία της πρότασης Μητσοτάκη για την επιβολή δημοσιονομικών φραγμών στην επικείμενη συνταγματική αναθεώρηση. Ελπίζω και εύχομαι η πρόταση αυτή να υλοποιηθεί.

Κατά τη γνώμη μου θα πρέπει ταυτόχρονα να καταργηθεί το άρθρο 106 του Συντάγματος ή, τουλάχιστον, η παράγραφος 5 αυτού, η οποία ορίζει ότι: «Για την εδραίωση της κοινωνικής ειρήνης και την προστασία του γενικού συμφέροντος το Κράτος προγραμματίζει και συντονίζει την οικονομική δραστηριότητα στη Χώρα, επιδιώκοντας να εξασφαλίσει την οικονομική ανάπτυξη όλων των τομέων της εθνικής οικονομίας.

Λαμβάνει τα επιβαλλόμενα μέτρα για την αξιοποίηση των πηγών του εθνικού πλούτου, από την ατμόσφαιρα και τα υπόγεια ή υποθαλάσσια κοιτάσματα, για την προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης και την προαγωγή ιδίως της οικονομίας των ορεινών, νησιώτικων και παραμεθόριων περιοχών». Πρόκειται για διάταξη η οποία σαφώς συνάδει με καθεστώς μιας όχι ελεύθερης αλλά μίας πλήρως κεντρικά προγραμματισμένης οικονομίας.

Η κατάργησή της αποτελεί αναγκαίο βήμα αν πράγματι επιθυμούμε τον περιορισμό του υπερτροφικού, παναρμόδιου και λερναίου (όπως το αποκαλούσε ο ιστορικός Γ.Β. Δερτιλής) κράτους.

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός και οικονομολόγος

Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*

Ήδη, η αντιπολίτευση, σχεδόν στην ολότητά της, εκφράζει την αντίθεσή της και, πιθανόν κρίνουσα εξ ιδίων τα αλλότρια, αποδίδει την κίνηση αυτή σε ‘’προσπάθεια αλλαγής της ατζέντας’’ (!) και ισχυρίζεται ότι μία ‘’διεφθαρμένη’’ κυβέρνηση δεν μπορεί να προχωρήσει με αξιοπιστία σε μία τέτοια πρωτοβουλία, δυνατότητα που, ως φαίνεται από τα λεγόμενά τους, μόνον οι έχοντες ‘’ηθικό πλεονέκτημα’’ δικαιούνται να ασκούν… Από κοντά, διάφοροι περισσότερο ή λιγότερο ‘’σοφοί’’, περιλαμβανομένου και ικανού αριθμού συνταγματολόγων, προβάλλουν επιχειρήματα, όπως: ‘’Η αναθεώρηση του Συντάγματος δεν είναι πανάκεια’’ (είπε κανείς ότι είναι; ) , ‘’αρκεί η πιστή εφαρμογή των νόμων και του ισχύοντος Συντάγματος’’ και τα τοιαύτα.

Όσοι μου κάνουν την τιμή να διαβάζουν την αρθρογραφία μου ίσως ενθυμούνται ότι ανέκαθεν υποστηρίζω την ανάγκη αναδιαμόρφωσης πολλών δημόσιων θεσμών και, στο βαθμό που αυτοί είναι εμπεδωμένοι στον Καταστατικό Χάρτη της πολιτείας, μιας ουσιαστικής συνταγματικής αναθεώρησης.

Στο παρόν άρθρο επιθυμώ να διατυπώσω έναν ανεπιφύλακτο έπαινο και να επισημάνω μίαν ενδεχόμενη παράλειψη. Ο έπαινος αφορά στην πρόθεση του πρωθυπουργού να θεσπισθούν συνταγματικοί περιορισμοί (δικλείδες) δημοσιονομικού χαρακτήρα προς διασφάλιση της με πολλά βάσανα κτηθείσας δημοσιονομικής σταθερότητας. Ας μου επιτραπεί να αναφερθώ σε άρθρο μου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό του ΚΠΕΕ, ‘’Επίκεντρα’’, τον Μάρτιο 1991: ‘’Είναι μάλιστα απορίας άξιο το γεγονός ότι, ενώ από μακρού χρόνου έχουν τεθεί αποτελεσματικοί συνταγματικοί περιορισμοί στη δυνατότητα των εκάστοτε ασκούντων την κρατική εξουσία να παρεμβαίνουν στην προσωπική ελευθερία, στο άσυλο της κατοικίας, στη μετακίνηση, στην ελευθερία σκέψης και λόγου και σε διάφορα άλλα θέματα, έχει παραμείνει ανεμπόδιστη η κυβερνητική δυνατότητα να παρεμβαίνει κατά βούληση σε θέματα περιουσίας και οικονομικής δραστηριότητας των άτυχων ‘’υπηκόων’’ και, με αποφάσεις περιουσιακού χαρακτήρα, να ανατρέπει κυριολεκτικά την οικονομική κατάστασή τους, να εξουδετερώνει συχνά τις προσπάθειες μιας ολόκληρης ζωής και να τους οδηγεί σε απόγνωση’’. […] Στη συνέχεια παρέθετα ενδεικτικώς ορισμένες χρήσιμες κατά τη γνώμη μου συνταγματικές ρυθμίσεις, όπως: Υποβολή ισοσκελισμένων προϋπολογισμών του κράτους, καθορισμός ότι τα δημόσια έσοδα δεν πρέπει να υπερβαίνουν ένα ορισμένο ποσοστό επί του ΑΕΠ (με εξαίρεση μόνο σε καιρό πολέμου), περιορισμός των δυνατοτήτων δανεισμού του κράτους σε ένα ποσοστό επί των ετήσιων δημόσιων εσόδων κ.α. Κατέληγα δε με τις εξής διαπιστώσεις: ‘’Για δύο όμως πράγματα μπορεί να υπάρχει βεβαιότητα : Πρώτον, ότι οι πολιτικοί θα ταχθούν εναντίον τέτοιων συνταγματικών διατάξεων που θα περιορίζουν τη δράση τους μέχρις ότου υπάρξει μία σαφής εκδήλωση της κοινής γνώμης υπέρ αυτών. Το μακρύ και επίπονο έργο διαφωτισμού της κοινής γνώμης δεν είναι έργο των πολιτικών αλλά, όπως έχει πει ο F.A.Hayek, ‘’είναι έργο των διανοουμένων να καταστήσουν πολιτικά εφικτό το επιθυμητό και σήμερα φαινομενικά ανέφικτο’’. Και αν ακόμη δεν θεσπισθούν συνταγματικές διατάξεις όπως οι προτεινόμενες, η συζήτηση γύρω από το θέμα αυτό θα είναι πολύτιμη για τον επηρεασμό του διανοητικού κλίματος προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Δεύτερον, τέτοιοι συνταγματικοί περιορισμοί είναι αναγκαίοι για να εμποδίσουν τη μεταφορά ωφελημάτων από τις μεγάλες μάζες ανοργάνωτων ανθρώπων στις ολιγάριθμες αλλά οργανωμένες ομάδες πιέσεως και από τις μέλλουσες γενεές στους παρόντες ψηφοφόρους’’.

Έρχεται λοιπόν για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης ένας μη συνηθισμένος πολιτικός, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, να ανοίξει αυτό το κρίσιμο κεφάλαιο. Εύχομαι να υπερκεράσει με επιτυχία τις μικροπολιτικές και λοιπές αντιδράσεις που είναι βέβαιο ότι θα εκδηλωθούν.

Η επισήμανση για ενδεχόμενη παράλειψη αφορά στην ανάγκη να μη χαθεί η ευκαιρία της επικείμενης συνταγματικής αναθεώρησης για την αναβάθμιση του πολιτικού συστήματος και τον περιορισμό του πελατειακού κράτους. Διατάξεις όπως : σταθερή κυβερνητική / κοινοβουλευτική θητεία, (με συνταγματική πρόβλεψη ότι, σε τυχόν πρόωρες εκλογές, η κυβέρνηση που θα προκύψει από αυτές θα έχει θητεία μέχρι την τακτή ημερομηνία διεξαγωγής των επόμενων εκλογών) θέσπιση δύο πλήρων θητειών κατ’ ανώτατο όριο για κάθε αιρετό αξίωμα που συνεπάγεται άσκηση εκτελεστικής εξουσίας, ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργικών και βουλευτικών καθηκόντων, περιορισμός του αριθμού των βουλευτών, θέσπιση μονοεδρικών περιφερειών και κατάργηση του σταυρού προτίμησης, αλλαγή των διατάξεων περί ευθύνης υπουργών και βουλευτικής ασυλίας, ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου, επιλογή της ανώτατης δικαστικής ηγεσίας μετά από πρόταση πέντε προσώπων εκ μέρους των δικαστικών σωμάτων και τελική απόφαση του Προέδρου της Δημοκρατίας, συστηματική αξιολόγηση και κατάργηση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, κ.α.

Επιπλέον, πιστεύω ότι είναι σκόπιμη και η αλλαγή της ίδιας της διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος, η οποία πρέπει να απλουστευθεί, ώστε να μπορεί ο Καταστατικός Χάρτης της Πολιτείας να προσαρμόζεται ευκολότερα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες και ανάγκες. Προς την κατεύθυνση αυτή, η αναθεώρηση θα μπορούσε να αποφασίζεται από μία Βουλή, μετά από πρόταση πενήντα τουλάχιστον βουλευτών και με πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των μελών της.

Η συνταγματική αναθεώρηση με βάση τις κατευθύνσεις αυτές, εάν υλοποιηθεί, θα συμβάλει αποφασιστικά στον τόσο αναγκαίο θεσμικό εξορθολογισμό και εκσυγχρονισμό της ελληνικής πολιτείας.

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος

Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*

Προσφάτως, οι κινητοποιήσεις των αγροτών εστίασαν την προσοχή μας στην ανάγκη μετασχηματισμού του πρωτογενούς τομέα, ο οποίος και αυτός είναι ευαίσθητος σε φυσικές καταστροφές, προβλήματα στη λειτουργία της εφοδιαστικής αλυσίδας κ.α. Φοβάμαι όμως ότι η συζήτηση για την αλλαγή του οικονομικού μοντέλου απειλεί να θέσει σε δεύτερη μοίρα την πολύ πιο επιτακτική ανάγκη αλλαγής του κρατικού – ορθότερα, "κρατικίστικου" – μοντέλου που βασανίζει την Ελλάδα επί δεκαετίες.

Ομολογουμένως, ένα σύγχρονο κράτος που επιθυμεί να προαγάγει, ως οφείλει, την γενική ευημερία πρέπει να επιτελεί μία μεγάλη σειρά δραστηριοτήτων, και μάλιστα με σωστό τρόπο, αλλά ταυτόχρονα να απέχει από πολλές άλλες δραστηριότητες, στις οποίες, όταν υπεισέρχεται, απλά δυσχεραίνει ή ματαιώνει την επίτευξη των στόχων που υποτίθεται ότι επιδιώκει.

Στην κατηγορία των θετικών δράσεων, πέραν της αυτονόητης υποχρέωσής του να διαφυλάσσει την πολιτική και την νομισματική σταθερότητα, το κράτος οφείλει να μεριμνά για την δημιουργία σωστών θεσμών και νόμων, και για την εφαρμογή τους έναντι όλων αδιακρίτως, την άμυνα έναντι εξωτερικών εχθρών, την εύρυθμη απονομή δικαιοσύνης, την παροχή δημόσιων αγαθών (όπως είναι η προστασία του περιβάλλοντος, η προστασία από φυσικές καταστροφές και υγειονομικές κρίσεις), την παροχή υπηρεσιών υγείας, παιδείας και ασφάλισης (με ενθάρρυνση, πάντως, της λειτουργίας και ιδιωτικών παρόχων στους τομείς αυτούς), την δημιουργία αναγκαίων υποδομών (συγκοινωνίες / επικοινωνίες, ενέργεια,  ψηφιακός μετασχηματισμός κ.α.), την τόνωση του ανταγωνισμού στον ιδιωτικό τομέα, την παροχή διχτυού ασφαλείας σε όσους πράγματι το έχουν ανάγκη με κατάλληλους τρόπους (π.χ. με την καθιέρωση ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος) και την χρηματοδότηση των δαπανών για επιτέλεση των παραπάνω αρμοδιοτήτων μέσω λελογισμένων φόρων και δανεισμού. Πρόκειται για θεμελιώδους σημασίας αρμοδιότητες που ανήκουν σε ένα σύγχρονο κράτος. Σε αυτές δεν περιλαμβάνεται ο σχεδιασμός για οικονομικά μοντέλα, κλάδους που πρέπει να ενισχυθούν ή να εγκαταλειφθούν, ρυθμίσεις επί ρυθμίσεων, άδειες επί αδειών, έλεγχοι επί ελέγχων, που απλώς περιορίζουν ασφυκτικά τον χώρο για μία συνεχή αναθεώρηση απόψεων, ιδεών και δραστηριοτήτων που μόνον ο ιδιωτικός τομέας μπορεί να επιτελέσει με ταχύτητα και αποτελεσματικότητα και να οδηγήσει σε αύξηση της ατομικής και της συλλογικής ευημερίας.

Οι εξαιρετικά σημαντικοί πόροι που προέκυψαν από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας θα έπρεπε, κατά την ταπεινή μου γνώμη, να είχαν χρησιμοποιηθεί σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό για την καλύτερη διεκπεραίωση των ανωτέρω κρατικών αρμοδιοτήτων με έμφαση στον  εξορθολογισμό της δημόσιας διοίκησης, την αναβάθμιση της λειτουργίας της δικαιοσύνης και την ριζική αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος (με εισαγωγή μαθημάτων οικονομικού εγγραμματισμού, επιχειρηματικότητας και καινοτομίας σε όλες τις βαθμίδες). Από την άποψη αυτή, μία αξιόλογη ευκαιρία πήγε χαμένη…

Μία νέα, όμως, ευκαιρία, σαφώς άλλης μορφής αλλά δυνητικά πολύ επιδραστική, αναδύεται. Πρόκειται για την προσεχή συνταγματική αναθεώρηση, η οποία, μεταξύ άλλων, πρέπει πρωτίστως να στοχεύσει στην αλλαγή του κρατικού μοντέλου και την αναβάθμιση του πολιτικού συστήματος. Σταθερή κυβερνητική / κοινοβουλευτική θητεία, θέσπιση δύο πλήρων θητειών κατ’ ανώτατο όριο, ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργικών και βουλευτικών καθηκόντων, μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες και κατάργηση του σταυρού προτίμησης, αλλαγή των διατάξεων περί ευθύνης υπουργών και βουλευτικής ασυλίας, σύσταση συνταγματικού δικαστηρίου, αξιολόγηση και κατάργηση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, συνταγματική θέσπιση περιορισμών δημοσιονομικού χαρακτήρα, κ.α. Είναι μεταρρυθμίσεις αναγκαίες για την αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση της χώρας, τον περιορισμό του πελατειακού κράτους και την ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη.

Ένα νέο μοντέλο λειτουργίας του κράτους που θα προκύψει από την προσεχή συνταγματική αναθεώρηση μπορεί και πρέπει να αποτελέσει βασικό διακύβευματων επόμενων βουλευτικών εκλογών. Δύσκολο μεν να επιτευχθεί, λόγω και της περίπλοκης διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος, αλλ’ όχι ακατόρθωτο. Η βελτιωμένη αρχιτεκτονική της πολιτείας, εάν υλοποιηθεί, σύντομα θα επιφέρει ευεργετικά αποτελέσματα στην οικονομία και στην κοινωνία γενικότερα.

*Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος

Γράφει ο Κώστας  Χριστίδης*

Σε τί συνίσταται η βελτίωση, η καλύτερη ζωή; Παρά τα υποκειμενικά στοιχεία που εμφιλοχωρούν στην απάντηση στο ερώτημα αυτό, η συντριπτική πλειοψηφία αποδέχεται ότι, κατά σειρά σπουδαιότητας, πρωταρχική είναι η ικανοποίηση βιολογικών αναγκών (υγείας, επιβίωσης), ασφάλειας (για το παρόν και το προβλέψιμο μέλλον), αλλά και, ακολούθως, αναγκών διάκρισης και αγάπης από τους συνανθρώπους, αυτοπραγμάτωσης των ικανοτήτων που κάθε άτομο διαθέτει, βελτίωσης στον πνευματικό και ηθικό τομέα.Υπάρχει, ούτως ειπείν, μία ιεράρχηση ή ‘’πυραμίδα αναγκών’’ (κατά, τη διατύπωση του A.H.Maslow), σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος, αφού ικανοποιήσει επαρκώς τις ανάγκες του, ενός χαμηλότερου ιεραρχικά επιπέδου (ουδέποτε, πάντως, στο 100%), στρέφει τις προσπάθειές του για την κάλυψη αναγκών του επόμενου επιπέδου. Αυτή , ακριβώς, είναι η σταθερή πεποίθηση του Διαφωτισμού, ότι με την κατανόηση του κόσμου και την ορθολογική προσπάθεια, η κατάσταση του κάθε ανθρώπου μπορεί να βελτιωθεί.

Η πρόοδος σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο απαιτεί προφανώς τον καθορισμό ορθών στόχων και τη χρήση κατάλληλων μέσων για την υλοποίησή τους. Η θεωρητική ανάλυση αλλά και η ιστορική παρατήρηση δείχνουν ότι υπόβαθρο για τη βελτίωση σε όλους τους τομείς, είναι η ύπαρξη ενός ελάχιστου επιπέδου οικονομικής ευημερίας, μιας δηλ. ποσότητας πόρων (περιλαμβανομένου και του χρόνου),η σωστή χρήση των οποίων θα επιφέρει την επιδιωκόμενη πρόοδο.

Πώς προκύπτει και πώς αυξάνεται αυτή η ποσότητα των αναγκαίων πόρων και πώς διευκολύνεται η καλύτερη δυνατή χρήση τους στις σύγχρονες κοινωνίες;

Στο επιδραστικό βιβλίο τους ‘’Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη’’ οι  νομπελίστες Daron Acemoglu και James A.Robinson παραθέτουν πολλά παραδείγματα χωρών που ευημερούν και άλλων που δυστυχούν και επισημαίνουν ότι είναι οι εκάστοτε ισχύοντες οικονομικοί και πολιτικοί θεσμοί που κάνουν τη διαφορά. Οι θεσμοί αυτοί διαμορφώνουν κίνητρα για τα άτομα, τους επιχειρηματίες και τους πολιτικούς. Οι οικονομικοί θεσμοί διαμορφώνουν τα οικονομικά κίνητρα ώστε οι πολίτες να μορφώνονται, να αποταμιεύουν,  να επενδύουν, να καινοτομούν, να προσαρμόζονται στις νέες τεχνολογίες  κ.ο.κ. Οι πολιτικοί θεσμοί καθορίζουν τη δυνατότητα των πολιτών να επιλέγουν τους πολιτικούς εκπροσώπους τους, να τους ελέγχουν και να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται.

Αυτή η δυνατότητα, με τη σειρά της, καθορίζει αν οι πολιτικοί είναι εκπρόσωποι των πολιτών σε ικανοποιητικό βαθμό ή αν μπορούν να καταχρώνται την εξουσία ή, ακόμη, να την σφετερίζονται. Καλώς ή κακώς, είναι η πολιτική και οι πολιτικοί θεσμοί που καθορίζουν ποιους οικονομικούς θεσμούς έχει μία χώρα, οι οποίοι συνεπακόλουθα επηρεάζουν τα κίνητρα και τη συμπεριφορά των ατόμων στην πραγματική ζωή και, τελικά, σφυρηλατούν την επιτυχία ή την αποτυχία των εθνών.

Στην ελληνική πολιτική πραγματικότητα που βιώνουμε, οι αυτοαποκαλούμενες ‘’προοδευτικές δυνάμεις’’- από το παλαιό βαθύ ΠΑΣΟΚ, τις νεο-κομμουνιστικές συνιστώσες του ΣΥΡΙΖΑ (όπου και αν κατοικοεδρεύουν σήμερα) και το απολιθωμένο ΚΚΕ, είτε εντός είτε εκτός εξουσίας ευρισκόμενες, προώθησαν και προωθούν - άλλοτε με μεγαλύτερη και άλλοτε με μικρότερη ένταση –τον εξισωτισμό προς τα κάτω, τη διαρκή αύξηση των φορολογικών βαρών και τη διόγκωση της γραφειοκρατίας, την επιλεκτική εφαρμογή των νόμων, την χρήση ή την ανοχή βίας, την προσπάθεια χειραγώγησης δικαστών, τηλεοπτικών σταθμών και εφημερίδων.Χαρακτηρίζονται επίσης από την επιλεκτική ανοχή τους έναντι στυγνών δικτατορικών καθεστώτων, πολεμικών εισβολών, τρομοκρατικών ενεργειών και άλλων  απάνθρωπων πράξεων. Χωρίς αμφιβολία, ο κατάλληλος επιθετικός προσδιορισμός είναι αυτός του ‘’οπισθοδρομικού’’.

Πώς θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη; Είναι γεγονός ότι κατά την έξι και πλέον ετών μέχρι στιγμής θητεία της έχουν γίνει βήματα προόδου προς την κατεύθυνση μιας πιο ανοιχτής και πιο ευημερούσας κοινωνίας. Για παράδειγμα, η ίδρυση μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων και η διαγραφή αιώνιων φοιτητών, η αναβάθμιση της διεθνούς εικόνας της χώρας και της αμυντικής της ικανότητας, η σύναψη ενεργειακών συμφωνιών που ενέχουν και γεωπολιτική σημασία, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, η καθιέρωση επιστολικής ψήφου, η επίτευξη δημοσιονομικής σταθερότητας συνιστούν, ασφαλώς, κινήσεις ‘’προοδευτικές’’, με την αληθινή σημασία του όρου. Υπήρξαν, όμως, και βήματα οπισθοδρόμησης, διαπραχθέντα είτε διά πράξεων είτε διά παραλείψεων: ανεπίτρεπτα πολλές παρεμβάσεις στην οικονομία (πανσπερμία επιδομάτων, προστίμων, ελέγχων κ.ο.κ.), για τις οποίες μάλιστα οι αρμόδιοι εκφράζουν την ικανοποίησή τους, καθυστερημένες και ανεπαρκείς μεταρρυθμίσεις για την επίλυση του συνταξιοδοτικού προβλήματος και την επιτάχυνση της απονομής της δικαιοσύνης, διατήρηση ενός υπερμεγέθους, αναποτελεσματικού, πελατειακού κράτους. Είναι σαφές ότι μέσα στο κυβερνητικό κόμμα και στον περίγυρό του εμφιλοχωρούν δυνάμεις οπισθοδρομικές, οι οποίες παρακωλύουν την πορεία προς την πρόοδο. Η σύγκριση, πάντως, με τα λοιπά κόμματα, υπάρχοντα ή … εκκολαπτόμενα, είναι συντριπτική υπέρ της Ν.Δ.

Τελικά, η πραγματική διαχωριστική γραμμή που διαπερνά οριζόντια την πολιτική, οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, δεν είναι πλέον μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Είναι μεταξύ των δυνάμεων της ελευθερίας και του ορθολογισμού, των όντως προοδευτικών, αφ’ ενός και των οπισθοδρομικών που επικαλούνται ένα κίβδηλο προοδευτισμό αφ’ ετέρου. Το διακύβευμα της πολιτικής διαμάχης μεταξύ αυτών των δύο πόλων θα καθορίσει την πορεία της χώρας στις προσεχείς δεκαετίες.

* Νομικός – Οικονομολόγος

Και υπάρχει υποκρισία γιατί ο χρηματισμός, οι κάτω από το τραπέζι συναλλαγές, οι χαριστικές πράξεις της διοίκησης, τα φακελάκια στα νοσοκομεία, η ανοχή παραβάσεων φορολογικών, ασφαλιστικών, πολεοδομικών, τα πάσης φύσεως ρουσφέτια των πολιτικών προς τους ψηφοφόρους / πελάτες τους, συμβαίνουν όχι απλώς συχνά αλλά καθημερινά, με αποτέλεσμα να υπάρχει συνολικός εθισμός της κοινωνίας στις καταστάσεις αυτές.

Του Κώστα Χριστίδη*

Όμως, τα κρούσματα διαφθοράς υπερπροβάλλονται μόνον όταν στην πολιτική αρένα γεννάται η προσδοκία πολιτικού οφέλους ή όταν στη δημοσιογραφική αρένα κρίνεται ότι η υπερπροβολή θεμάτων ροζ ή μαύρων αποχρώσεων οδηγεί σε αύξηση των δεικτών ακροαματικότητας ή κυκλοφορίας, μέχρις ότου κορεσθεί το κοινό, οπότε τελειώνει το συγκεκριμένο reality show και αναζητείται έτερο.

Το φαινόμενο της διαφθοράς είναι παγκόσμιο και διαχρονικό. Ας θυμηθούμε τις δωροδοκίες κρατικών αξιωματούχων από την αμερικανική εταιρεία Lockheed τη δεκαετία του 1970, την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης όταν άρχισε να εισάγεται περισσότερη διαφάνεια (glassnost) στο σύστημα, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, την επιχείρηση Καθαρά Χέρια κατά της παντοειδούς διαπλοκής στην Ιταλία κατά τη δεκαετία του 1990, τις καταδίκες Γάλλων και Ιταλών πολιτικών για απάτες και φοροδιαφυγή, κ.λπ.

Στην Ελλάδα, χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα πρώην πρωθυπουργού εκραγέντος εναντίον διοικητού ΔΕΚΟ με τη φράση ‘’είπαμε να κάνει ένα δωράκι στον εαυτό του, αλλά όχι και 500 εκατομμύρια!’’, του ιδίου παραδόσαντος μαθήματα φοροδιαφυγής με τη χρηματοδότηση της βίλας του με ‘’άτοκα δάνεια φίλων του’’, του πρώην αντιπροέδρου της κυβέρνησης που απεβίωσε κατά τη διάρκεια της δίκης του για το σκάνδαλο Κοσκωτά και την πώληση του ‘’Κουτσονόμου’’ για 2.000.000 δολάρια, του πρώην υπουργού Εθνικής Άμυνας που καταδικάστηκε σε εικοσαετή κάθειρξη για νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, τη χρηματοδότηση πολιτικών κομμάτων και στελεχών από τη SIEMENS και πολλά άλλα, ων ουκ έστιν αριθμός.

Η εύκολη αντίδραση των πολιτικών σε υπαρκτά ή εικαζόμενα σκάνδαλα διαφθοράς είναι η επίκληση κομματικών ‘’ηθικών πλεονεκτημάτων’’ και η εκτόξευση ύβρεων κατά των πολιτικών αντιπάλων τους. Σήμερα, πάντως, στις υπό έλεγχο υποθέσεις των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ, οι ύβρεις ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο : ‘’κυβέρνηση δολοφόνων’’, ‘’γαλάζια συμμορία’’, ‘’φαύλος πρωθυπουργός’’, ‘’γελοίο υποκείμενο που αδικεί τους γελοίους’’, ‘’τιποτένιος’’, ‘’πολιτικό σκουλήκι’’, κ.α. Προσωπικά μου θυμίζουν ότι στο τρίτομο σύγγραμμα του πατρός της Εγκληματολογίας στην Ελλάδα Κωνσταντίνου Γαρδίκα υπάρχει ειδικό κεφάλαιο με τίτλο : ‘’Το χυδαίο γλωσσικόν ιδίωμα των εγκληματιών’’…

Ας επανέλθουμε, όμως, σε ένα επίπεδο ανάλογο με τη σοβαρότητα του θέματος. Έχει υποστηριχθεί, μετά από αξιόπιστες έρευνες, ότι η έκταση της διαφθοράς στο δημόσιο είναι συνάρτηση, πρώτον, της έκτασης της εξουσίας που διαθέτει ο διαφθειρόμενος, με άλλες λέξεις είναι συνάρτηση της έκτασης ή του μεγέθους της κρατικής μηχανής, δεύτερον, είναι συνάρτηση της διακριτικής ευχέρειας που έχει ο διαφθειρόμενος στη λήψη αποφάσεων, τρίτον, συναρτάται με την έκταση της υποχρέωσης λογοδοσίας και το βαθμό δημοσίου ελέγχου του διαφθειρόμενου σε συνδυασμό με την αυστηρότητα των ποινών που απειλούνται (και της πιθανότητας να εφαρμοσθούν) εναντίον του. Όλα αυτά, βεβαίως, εξαρτώνται καθοριστικά από το σύστημα αξιών που επικρατεί κάθε φορά σε μία συγκεκριμένη κοινωνία.

Η σχέση μεταξύ διαφθοράς και μεγέθους του κράτους μπορεί να εξηγηθεί βάσει της ανάλυσης που έχει κάνει ο Milton Friedman σχετικά με τα κίνητρα των υπηρετούντων στο δημόσιο τομέα. Όταν κάποιος διαχειρίζεται χρήματα δικά του για κάποιο ατομικό του σκοπό, έχει προφανώς κίνητρα να διαχειρισθεί τα χρήματα αυτά κατά τον οικονομικά επωφελέστερο τρόπο.

Όταν διαχειρίζεται χρήματα δικά του για λογαριασμό άλλων ατόμων, το αποτέλεσμα είναι συνήθως λιγότερο ικανοποιητικό, γιατί η χρήση των χρημάτων γίνεται χωρίς απόλυτη γνώση των αναγκών και των επιθυμιών των άλλων.

Όταν κάποιος διαχειρίζεται χρήματα τρίτων για δικό του σκοπό, το κίνητρο για οικονομία είναι ακόμη μικρότερο (και, αντιστοίχως, η τάση για υπερκατανάλωση μεγαλύτερη). Τέλος, όταν κάποιος διαχειρίζεται χρήματα τρίτων για λογαριασμό κάποιων άλλων (τέταρτων), το κίνητρο για οικονομία και αποδοτική χρήση των χρημάτων αυτών είναι μικρότερο απ’ ό,τι σε όλες τις προηγούμενες περιπτώσεις.

Στο δημόσιο τομέα, και μάλιστα στο λεγόμενο «κοινωνικό κράτος», οι υπάλληλοι διαχειρίζονται χρήματα τρίτων (των φορολογουμένων) για λογαριασμό κάποιων άλλων. Το κίνητρο για οικονομία είναι εξαιρετικά μειωμένο. Αυτό εξηγεί τη σπατάλη και την αναποτελεσματικότητα της δαπάνης. Ωστόσο, αυτή δεν είναι όλη η εικόνα… Το δέλεαρ του να επωφελείσαι από τα χρήματα που προορίζονται για κάποιον άλλο είναι ισχυρό. Πολλοί, συμπεριλαμβανομένων των γραφειοκρατών που χειρίζονται κοινωνικά και άλλα προγράμματα, θα προσπαθήσουν να κρατήσουν ένα μέρος για τους ίδιους.

Ο πειρασμός να ενδώσουν στη διαφθορά είναι μεγάλος και διευκολύνεται από τα ολοένα μεγαλύτερα προγράμματα, μεγαλύτερες προμήθειες, μεγαλύτερες δαπάνες, μεγαλύτερο κράτος.

Εξ άλλου, όσο μεγαλύτερη διακριτική ευχέρεια έχει ο διαφθειρόμενος στη λήψη αποφάσεων που αφορούν στη διαχείριση δοτών πόρων ή στην άσκηση δοτής εξουσίας, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες να αναπτυχθεί διαφθορά. Ο περιορισμός αυτής της διακριτικής ευχέρειας με κριτήρια αντικειμενικά μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, από την άλλη μεριά, όμως, η επιβολή πολλών κανόνων και ρυθμίσεων αυξάνει τη γραφειοκρατία –και τα εξ αυτής δεινά– και αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους το δημόσιο κατά κανόνα λειτουργεί λιγότερο παραγωγικά από ότι ο ιδιωτικός τομέας.

Τέλος, η τακτική αξιολόγηση με διαφανή και αντικειμενικά κριτήρια, η υποχρέωση προς λογοδοσία (accountability), η ποιότητα και η ένταση των ελέγχων που υφίσταται ο διαχειριζόμενος πόρους (ή εξουσία) τρίτων, το ύψος των απειλούμενων ποινών και η πιθανότητα τελικής καταδίκης και εκτέλεσης της ποινής, αν συλληφθεί παρανομών, επηρεάζουν, όπως είναι φυσικό, την έκταση της διαφθοράς.

Έσχατον αλλά όχι ελάχιστον : ας παραδεχθούν οι θορυβούντες για το θέμα πολιτικοί ότι στη ρίζα της διαφθοράς βρίσκεται η δική τους ‘’απληστία ψήφων’’ και η εξ αυτής δημιουργία και άνθηση των πελατειακών σχέσεων. Οι τελευταίες μπορεί να περιορισθούν με θεσμικά μέτρα, όπως η επιβολή ανώτατου ορίου θητειών στα πολιτικά αξιώματα και, πρωτίστως, η αλλαγή του εκλογικού νόμου με δημιουργία μονοεδρικών περιφερειών και κατάργηση του σταυρού προτίμησης .

Προς αυτές τις κατευθύνσεις πρέπει να κινηθούν όσοι πράγματι αγωνιούν και επιθυμούν την περιστολή της κρατικής διαφθοράς.

* Ο Κώστας Χρηστίδης είναι νομικός και οικονομολόγος 

Η κρατική διόγκωση αποτυπώνεται στα ποσοστά που προαναφέραμε, στην πραγματικότητα όμως εκτείνεται πολύ περισσότερο λόγω των ατέλειωτων κανόνων και ρυθμίσεων σχετικών π.χ. με τις προϋποθέσεις για την αδειοδότηση ενός εργοστασίου ή ενός … κομμωτηρίου, τον έλεγχο των διαφημιστικών δραστηριοτήτων ενός επαγγελματία ή την προστασία (ή, μήπως, και την παρακολούθηση;) των προσωπικών δεδομένων κάθε ατόμου.

Γράφει ο Κώστας Χριστίδης (*)

Από εκεί που το κράτος ήταν υποστηρικτής των ανθρώπων εκείνων που δεν μπορούσαν, για λόγους υγείας ή ένδειας, να βοηθήσουν τους εαυτούς τους, έφθασε να αποτελεί μια παντοδύναμη γκουβερνάντα, η οποία δικαιούται αλλά και υποχρεούται να παρέχει τα πάντα στους πάντες, μαθητές, φοιτητές, αγρότες, εργάτες, επαγγελματίες, συνταξιούχους, σε κάθε τάξη και κάθε επαγγελματική συντεχνία.

Η εξέλιξη αυτή ενισχύθηκε σταθερά από την δραστηριότητα των πολιτικών τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς. Οι μεν εξυμνούν τη λειτουργία δημόσιων (και μόνον) θεραπευτηρίων, εκπαιδευτηρίων και μέσων μαζικής μεταφοράς, οι δε προβάλλουν την ανάγκη περισσότερων εξοπλισμών, αστυνομίας και φυλακών, λέγοντας όλοι τους ότι ‘’κάτι πρέπει να γίνει για το θέμα αυτό’’, πράγμα που κατά κανόνα καταλήγει στη δημιουργία ενός νέου κρατικού φορέα ή μιας νέας δημόσιας υπηρεσίας, με αντίστοιχη αύξηση των δημοσίων δαπανών και των γραφειοκρατικών ρυθμίσεων.

Πέραν όμως των πολιτικών, οι ψηφοφόροι - είτε προσέρχονται στις κάλπες, είτε όχι - έχοντας υπερφορτώσει και αυτοί το κράτος με τις πάσης φύσεως απαιτήσεις τους, στη συνέχεια εμφανίζονται έξαλλοι με τα φαινόμενα κρατικής δυσλειτουργίας, διαφθοράς και αναποτελεσματικότητας. Όσοι ψηφίζουν, τείνουν, σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από ό,τι στο παρελθόν, να υποστηρίξουν κόμματα των δύο άκρων, ρίχνοντας την ευθύνη στους μετανάστες, τα καρτέλ, τους τραπεζίτες ή τη ‘’νεοφιλελεύθερη’’ Ευρωπαϊκή Ένωση, αφήνοντας όμως αλώβητο το παναρμόδιο κράτος, το οποίο για λόγους μόνιμους και παγκόσμιας εφαρμογής είναι δυσκίνητο και αναποτελεσματικό. Και τα προβλήματα θα εξακολουθήσουν να εντείνονται λόγω των δημογραφικών εξελίξεων (που επιβαρύνουν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης στο έπακρον) και του διαρκώς αυξανόμενου παγκόσμιου δημόσιου χρέους, που ξεπερνά πλέον τα 300 τρισεκατομμύρια δολάρια. Τί μπορεί και πρέπει να γίνει ;

Κατ’ αρχάς, είναι απλοϊκή η αντίληψη ότι η δημοκρατική αρχή, που σε πολύ γενικές γραμμές σημαίνει ‘’κάθε άτομο (ενήλικο) και μία ψήφος’’, μπορεί να επιλύσει κάθε πρόβλημα, από τη φτώχεια μέχρι την τρομοκρατία.

Η γενικευμένη έλλειψη ικανοποίησης από τις κρατικές επιδόσεις, αλλού μεγαλύτερη, αλλού μικρότερη, αλλά παντού εμφανής, οδηγεί σε αρκετές περιπτώσεις σε νέες μορφές οργάνωσης και λειτουργίας του κράτους και της οικονομίας, όπως ήδη συμβαίνει στην Κίνα, την Σιγκαπούρη και αλλού. Οι αναζητήσεις αυτές, πάντως, θα μπορούσαν να στηριχθούν στις εμπειρίες μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών, οι οποίες πριν από πενήντα χρόνια περίπου είχαν φθάσει, κατά μέσον όρο, στο απόγειο της μεγέθυνσής τους, αντιμετωπίζοντας το ίδιο πρόβλημα ‘’έλεφαντίασης’’ που μαστίζει τα σύγχρονα κράτη.

Και οι μεν ιδιωτικές εταιρείες μετασχηματίστηκαν έκτοτε δραματικά με εστίαση στις βασικές δραστηριότητές τους, outsourcing όλων των υπολοίπων και κατάργηση πολλών ενδιάμεσων επιπέδων στην οργανωτική τους δομή, ενώ, αντιθέτως, τα κράτη εξακολούθησαν να διογκώνονται και να εφαρμόζουν μοντέλα ‘’κάθετης ολοκλήρωσης’’ (vertical integration), αυξάνοντας σταθερά τις αρμοδιότητές τους, τις δημόσιες δαπάνες και τις φορολογικές επιβαρύνσεις. Αποτέλεσμα, η αύξηση της παραγωγικότητας στον ιδιωτικό τομέα κατά τα τελευταία 50 χρόνια να είναι περίπου δεκαπενταπλάσια από αυτήν του δημόσιου τομέα, όπου παρέμεινε εξαιρετικά ισχνή, σχεδόν μηδενική, παρά τις εν τω μεταξύ συγκλονιστικές, τεχνολογικές εξελίξεις.

Είναι, λοιπόν, επιτακτική η ανάγκη ύπαρξης ενός μικρού αλλά αποτελεσματικού κράτους, το οποίο θα κάνει ‘’τα σωστά πράγματα με το σωστό τρόπο’’ (be both effective and efficient). Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είναι υπερβολικά μικρό, ώστε να μην μπορεί να επιτελεί τις κρίσιμες αρμοδιότητες που χωρίς αμφιβολία ανήκουν σε αυτό, καθόσον το κράτος κατέχει το ‘’μονοπώλιο έννομης βίας’’ (αναγκαίο για την είσπραξη φόρων, υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας, κ.λπ., βλ. επόμενη παράγραφο), αλλά ούτε, βεβαίως, να υπερβαίνει κάποιο μέγεθος, πέρα από το οποίο προκαλούνται φαινόμενα παραλυτικής δυσλειτουργίας και εκτεταμένης διαφθοράς.

Οι κρίσιμες αυτές αρμοδιότητες, κατά τη γνώμη μου, είναι:

1. Δημιουργία σωστών θεσμών και νόμων.
2. Τήρηση της εφαρμογής των νόμων και της τάξης έναντι όλων αδιακρίτως.
3. Άμυνα έναντι εξωτερικών εχθρών.
4. Παροχή δημόσιων αγαθών οριζόμενων περιοριστικώς (όπως, για παράδειγμα, άσκηση εξωτερικής πολιτικής, παροχή ασφάλειας και απονομή δικαιοσύνης μέσω ανεξάρτητων δικαστηρίων, προστασία του περιβάλλοντος, προστασία από φυσικές καταστροφές και υγειονομικές κρίσεις).
5. Δημιουργία αναγκαίων υποδομών.
6. Ρύθμιση και τόνωση του ανταγωνισμού στον ιδιωτικό τομέα.
7. Παροχή δικτύου ασφαλείας σε όσους πράγματι το έχουν ανάγκη (κυρίως μέσω του ελαχίστου εγγυημένου εισοδήματος).
8. Χρηματοδότηση των δαπανών για επιτέλεση των παραπάνω αρμοδιοτήτων μέσω λελογισμένων φόρων και δανεισμού με απαρέγκλιτη διατήρηση της δημοσιονομικής ισορροπίας.

Με δεδομένο ότι οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις αλλάζουν δραματικά το τοπίο, οι κρατικές αρμοδιότητες, όποιες και αν συμφωνηθεί ότι πρέπει να είναι σήμερα, δεν μπορούν να παραμένουν αναλλοίωτες εις τον αιώνα τον άπαντα. Είναι το γεγονός αυτό ένας επί πλέον λόγος, για τον οποίο χρειάζεται ένα ευέλικτο κράτος, χωρίς υπέρμετρη γραφειοκρατία και παρωχημένες ‘’μονιμότητες’’.

Έσχατο αλλά όχι ελάχιστο: όταν το κράτος διογκώνεται χωρίς φραγμούς, όταν οικειοποιείται τα μισά (ή και περισσότερα) από όσα παράγεις, όταν σου υπαγορεύει τη φυλή και το φύλο ανθρώπων που μπορείς να προσλάβεις, όταν ορίζει τις τιμές πωλήσεως των προϊόντων σου, όταν αναλαμβάνει πρόσθετες εξουσίες για να καταπολεμήσει τα ‘’καρτέλ’’, τους ‘’φοροφυγάδες’’, τους ενοχλητικούς δημοσιογράφους κ.ο.κ., τότε γεννώνται σοβαρότατοι κίνδυνοι για τις ατομικές και πολιτικές ελευθερίες. Τα παραδείγματα γύρω μας είναι πολλά και εύγλωττα. Σε χώρες όπως Ρωσία, Ιράν, Β. Κορέα, Βενεζουέλα, Αφγανιστάν και πολλές άλλες, η πολιτική εξουσία δεν υπηρετεί τον λαό αλλά ο λαός την πολιτική εξουσία.

Ας μη μας διαφεύγει το ότι η συγκέντρωση πολιτικής και οικονομικής εξουσίας σε έναν φορέα, τον κρατικό, δημιουργεί κινδύνους για την ίδια τη δημοκρατία, το πολίτευμα δηλαδή που κατοχυρώνει καλύτερα από κάθε άλλο την ύψιστη αξία της ελευθερίας. Γι’ αυτό και χρειάζεται να τίθενται όρια στην εγγενή τάση του κράτους για διαρκή διόγκωση μέσω (και) συνταγματικών περιορισμών. Ας λάβουν υπόψη τα δεδομένα αυτά όσοι ασχοληθούν με την προσεχή συνταγματική αναθεώρηση στη χώρα μας.

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος

Φέτος ο Κυριάκος Μητσοτάκης μίλησε για έκτη συνεχή φορά ως Πρωθυπουργός. Το γεγονός αυτό είναι εξαιρετικά σπάνιο για τα ελληνικά πολιτικά δεδομένα και επιβεβαιώνει ότι δεν είναι ένας τυχαίος πολιτικός.

Του Κώστα Χριστίδη*

Μεθοδικότητα, ρεαλισμός, αυτοπεποίθηση χωρίς προκλητική έπαρση, αποφυγή διχαστικού λόγου και λαϊκίστικων υποσχέσεων ήταν ανάμεσα στα θετικά χαρακτηριστικά και των φετινών εμφανίσεών του. Στα αρνητικά σημεία, θεωρώ ως κυριότερο τη διαπιστωμένη αδυναμία της κυβέρνησής του να ελέγξει το βαθύ κράτος.

Οι ολέθριες περιπτώσεις του ΟΣΕ και του ΟΠΕΚΕΠΕ  - και οι πολιτικές επιπτώσεις τους - δεν είναι παρά τα επίχειρα ενός εκτεταμένου κρατισμού, ο οποίος γενικά έχει βαθειές ρίζες στην ελληνική κοινωνία και στο πολιτικό εποικοδόμημα.

Από πλευράς εμπιστοσύνης και καταλληλότητας για την πρωθυπουργία, ο Κυριάκος Μητσοτάκης εξακολουθεί να υπερέχει συντριπτικά έναντι των αντιπάλων του, όπως δείχνουν και οι τελευταίες δημοσκοπήσεις. Η εμπιστοσύνη αποτελεί πολύτιμο πολιτικό και κοινωνικό κεφάλαιο, το οποίο επηρεάζει θετικά την προώθηση μεταρρυθμίσεων, την σύναψη συμφωνιών, την ταχύτητα και το κόστος των συναλλαγών. Το κεφάλαιο αυτό αυξάνεται με την συμβολή τεσσάρων συστατικών παραγόντων.

Ο πρώτος είναι η ακεραιότητα, δηλ. η ταύτιση της εικόνας σου με αυτό που πράγματι είσαι (και όχι να επιτίθεσαι κατά των ελίτ αλλά να κάνεις διακοπές - λίγες ημέρες μετά από καταστρεπτική πυρκαγιά – σε θαλαμηγό ‘’συνεργάτη’’ σου), η συνέπεια μεταξύ προθέσεων και λόγων, το θάρρος να πράττεις σύμφωνα με ορισμένες αξίες και πεποιθήσεις.

Ο δεύτερος είναι τα κίνητρα, τα οποία μαζί με την ατζέντα και την συμπεριφορά πρέπει να βρίσκονται σε αρμονία. Ο τρίτος είναι οι ικανότητες, τα ταλέντα, οι γνώσεις, οι πεποιθήσεις που έμφυτα ή επίκτητα διαθέτουμε και που επιτρέπουν να παράγουμε αποτελέσματα υψηλής ποιότητας και ο τέταρτος είναι, ακριβώς, η παραγωγή θετικών αποτελεσμάτων σε εύλογο χρονικό διάστημα με θεμιτά μέσα (π.χ. πρωτογενή πλεονάσματα μέσω ανάπτυξης της οικονομίας ή περιστολής της φοροδιαφυγής και όχι με υπερφορολόγηση, αύξηση φορολογικών συντελεστών, έκτακτες ή ‘’πατριωτικές’’ εισφορές, κ.λπ.).

Οι εξαγγελίες του Νίκου Ανδρουλάκη ως αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης (λόγω των πολλαπλών διασπάσεων του ΣΥΡΙΖΑ μετεκλογικά) στη ΔΕΘ απέπνεαν άρωμα ναφθαλίνης : ‘’επαναφορά του 13ου μισθού στο Δημόσιο’’, ‘’επέκταση και καθολική ισχύς των κλαδικών συλλογικών συμβάσεων’’, ‘’έκτακτη εισφορά στα υπερκέρδη των τραπεζών’’, ‘’έλεγχοι και μεγάλα πρόστιμα για να μπει τέλος στην ασυδοσία των ολιγοπωλίων’’, ‘’μείωση του ΦΠΑ σε βασικά αγαθά, με μεταρρυθμίσεις και αυστηρούς ελέγχους ώστε η μείωση να φτάσει στον καταναλωτή’’, και τα τοιαύτα. Σαράντα αιώνες αγορανομικών ελέγχων από την εποχή του Διοκλητιανού ως σήμερα, δεν δίδαξαν τίποτε στους σοσιαλκρατιστές (όλων των κομμάτων).

Εκεί όμως όπου η αξιοπιστία του Ν. Ανδρουλάκη λαμβάνει αρνητική τιμή είναι όταν λέει ότι αρκεί να έλθει πρώτο κόμμα το ΠΑΣΟΚ, ‘’έστω και με μία ψήφο διαφορά’’, για να φύγει ‘’η γαλάζια συμμορία’’ και να σχηματισθεί αξιόπιστη κυβέρνηση (με ποιους εταίρους; ) ώστε να λυθούν όλα τα προβλήματα αυθωρεί και παραχρήμα.

Και μόνο το γεγονός ότι το κόμμα του στις πρόσφατες δημοσκοπήσεις, υπολείπεται από τη Νέα Δημοκρατία κατά 15% περίπου, δηλ. με διαφορά μεγαλύτερη από το συνολικό ποσοστό του ΠΑΣΟΚ, δείχνει το μέγεθος της  (αν(αξιοπιστίας του …

Ο Σωκράτης Φάμελλος προτείνει και αυτός, ως θεραπευτικό μέτρο, την επαναφορά του 13ου μισθού, όπου αυτός δεν καταβάλλεται σήμερα. Άραγε, συμπεριλαμβάνει στους δικαιούχους και την ‘’Αυγή’’ και τον κομματικό ραδιοσταθμό ‘’Στο Κόκκινο’’, όπου δεν έχουν καταβληθεί οι τρεις τελευταίοι μισθοί ;

Σχετικά με την αξιοπιστία του τέως αρχηγού του ΣΥΡΙΖΑ και σημερινού βουλευτή του κόμματος αυτού, ο οποίος πρόσφατα εκμυστηρεύθηκε ότι ‘’του λείπει η ενεργός πολιτική και η επαφή με τους ψηφοφόρους’’, παραθέτω έναν (φανταστικό) διάλογο :

Μία νεαρή κοπέλα συναντά έναν ώριμο κύριο. Γοητευμένη από την γνωριμία, τον ερωτά : Είστε παντρεμένος ; - Ελεύθερος, απαντά αυτός. – Πόσων ετών είστε ; - Σαράντα. – Τί δουλειά κάνετε ; - Είμαι ιδιοκτήτης ομίλου πολυεθνικών εταιρειών. – Σας αρέσουν τα ταξίδια, το διάβασμα, τα σπορ ; - Με ενθουσιάζουν ! – Γυμνάζεσθε ; - Καθημερινά. – Καλά, δεν έχετε κανένα ελάττωμα ; - Ένα, μόνο, λέω πολλά ψέματα …

Ο συγκεκριμένος πολιτικός, μεταξύ άλλων, όντας υπεύθυνος πρωθυπουργός, προκήρυξε δημοψήφισμα στο οποίο πλειοψήφησε με 61% το ‘’όχι’’ και αυτός αποφάνθηκε ότι δόθηκε εντολή για ‘’ναι’’, ακολούθως διέψευσε ότι θα γίνουν εκλογές, αλλά μετά από έναν μήνα προχώρησε ακριβώς σε εκλογές … Σήμερα εξαγγέλλει ‘’δημοκρατικό καπιταλισμό’’ με ‘’πατριωτική εισφορά’’.  Πόσοι είναι διατεθειμένοι να τον εμπιστευθούν ;

Υπάρχουν, επίσης, η αρχηγός της ‘’Πλεύσης Ελευθερίας’’, ο αρχηγός της ‘’Ελληνικής Λύσης’’ και οι αρχηγοί άλλων, μικρότερων κομμάτων εντός ή εκτός Βουλής. Η πρώτη, ως επικεφαλής των Ιακωβίνων, μοιάζει να αντικαθιστά το παλαιό σύνθημα ‘’κάθε χωριό και γυμναστήριο’’ με ‘’κάθε χωριό και εισαγγελία’’. Ο δεύτερος αποτελεί έμπρακτη απόδειξη της αναποτελεσματικότητας των κηραλοιφών που προτείνει τηλεοπτικά για την καταπολέμηση της φαλάκρας. Άπαντες ισχυρίζονται ότι αρκεί να τους επιλέξει ο ελληνικός λαός για να κατανικηθούν οι χρόνιες παθογένειες και να βαδίσει η χώρα προς την ευημερία. Ενθυμίζουν Κογκολέζους που συμβουλεύουν Εσκιμώους πως να καταπολεμήσουν το ψύχος!

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι Νομικός και Οικονομολόγος