Σύμφωνα με τη Juniper Research, 4,4 δισεκατομμύρια άνθρωποι, σχεδόν ο μισός πλανήτης, χρησιμοποιούν πλέον ψηφιακά πορτοφόλια, με την τάση να αναμένεται ότι θα αυξηθεί κατά 35% έως το 2030. Οι ενήλικες έως 24 ετών είναι οι πιο ένθερμοι χρήστες χρησιμοποιούν το κινητό τους στο 45% των αγορών τους, σύμφωνα με την έκθεση της Federal Reserve για το 2025. Το αντίστοιχο ποσοστό, στο γενικό πληθυσμό ανέρχεται σε 23%.

Αντίθετα, τα μετρητά αντιστοιχούν σήμερα, μόλις στο 14% των συναλλαγών, κυρίως από άτομα άνω των 55 ετών ή νοικοκυριά με εισόδημα κάτω των 25.000 δολαρίων. Το 2024, έρευνα της McKinsey έδειξε ότι ένας στους πέντε χρήστες ψηφιακών πορτοφολιών στις ΗΠΑ και την Ευρώπη κυκλοφορεί συχνά χωρίς καθόλου φυσικό πορτοφόλι.

Σύμφωνα με το BusinessInsider, στο Ηνωμένο Βασίλειο, μόλις το 38% των ατόμων ηλικίας 18-24 θεωρούν πορτοφόλι ή τσάντα «απαραίτητα». Ταυτόχρονα, το 30% των Αμερικανών δηλώνουν πως δεν έχουν κάνει ανάληψη από ATM τον τελευταίο μήνα, ενώ το 17% λέει ότι έχει περάσει πάνω από έξι μήνες.

«Αν έχω μετρητά, είναι σαν να μην υπάρχουν»

Για τους μεγαλύτερους, τα μετρητά είναι απτά. Για την Gen Z, μοιάζουν με… Monopoly money. Η 26χρονη Χέιλι Μουρ από το Λος Άντζελες δηλώνει πως δεν έχει πορτοφόλι εδώ και δέκα χρόνια και σπάνια παίρνει μαζί της μετρητά. Αν λάβει, για παράδειγμα, κάποια χαρτονομίσματα σε μια κάρτα γενεθλίων, τα βλέπει ως «διασκέδαση». «Αν έχω μετρητά πάνω μου, είναι χρήματα που δεν υπάρχουν», αναφέρει. «Θα τα χρησιμοποιήσω για ένα μικρό treat». Για τη γενιά της, τα μετρητά έχουν χάσει κάθε κύρος.

Οι πληρωμές με κινητό και η πανδημία που άλλαξε τα πάντα

Παρότι το Apple Pay έκανε την εμφάνισή του πριν από 11 χρόνια, η υιοθέτηση ήταν αργή, μέχρι την πανδημία. Οι ανέπαφες πληρωμές έγιναν προτιμητέες, ενώ η χρήση του Apple Pay σε ψηφιακές συναλλαγές εκτοξεύθηκε. Σήμερα, οι ψηφιακές πληρωμές και οι κάρτες έχουν προτεραιότητα. Τα κέρματα μάλιστα μειώνονται, τα νομίσματα, που κοστίζουν σχεδόν διπλά για να παραχθούν, σταμάτησαν να κυκλοφορούν τον Νοέμβριο.

Ψηφιακές ταυτότητες γίνονται αποδεκτές σε περισσότερα από 250 αμερικανικά αεροδρόμια. Σύμφωνα με τον Άνταμ Γκρέι, chief transformation officer της Stax Payments, «οι άνθρωποι εμπιστεύονται περισσότερο το ψηφιακό πορτοφόλι από τα μετρητά». Είναι πιο ασφαλές από μια τσέπη γεμάτη χαρτονομίσματα και κάρτες.

Τα μετρητά «φεύγουν» πιο γρήγορα

Παραδοσιακά, οι άνθρωποι ξοδεύουν περισσότερα με κάρτες παρά με μετρητά. Όμως για την Gen Z φαίνεται να ισχύει το αντίθετο, έρευνα της Cash App έδειξε πως το 54% της Gen Z ξοδεύει μετρητά πιο απερίσκεπτα. Έρευνες δείχνουν διαφορετικές συμπεριφορές, μετρητά για «ένοχες αγορές», κάρτες για instant dopamine, ενώ μελέτες του MIT δείχνουν ότι η χρήση πιστωτικών ενεργοποιεί κέντρα ανταμοιβής στον εγκέφαλο.

Η άνοδος του «Buy Now, Pay Later»

Οι Gen Zers στρέφονται μαζικά σε BNPL υπηρεσίες όπως Klarna και Affirm. Πέρσι, η Gen Z χρησιμοποίησε BNPL περισσότερο από πιστωτικές, σύμφωνα με J.D. Power. Η 29χρονη Φράνσις Μπόιλ, από το Σιάτλ το εξηγεί εύστοχα: «Δεν μπορώ να ξοδέψω 100 δολάρια τώρα, αλλά 20 δολάρια το μήνα; Δεν ακούγεται τόσο άσχημο».

Για τους λιανοπωλητές, το BNPL είναι χρυσορυχείο, τα στοιχεία της PayPal δείχνουν ότι ο μέσος πελάτης ξοδεύει έως και 91% περισσότερο σε μεγάλες επιχειρήσεις όταν υπάρχει η επιλογή. Όμως το ψηφιακό πορτοφόλι δεν καλύπτει τα πάντα. Η 28χρονη Τόρι Κουτόρνα από την Πράγα δεν έχει πορτοφόλι· χρησιμοποιεί ψηφιακό wallet και app για την ταυτότητά της. Όμως παραδέχεται ότι η απόλυτη ψηφιοποίηση έχει παγίδες.

Στην Ουκρανία, όταν διακοπή ρεύματος έριξε το σύστημα καρτών, έπρεπε να ζητήσει μετρητά από μία άγνωστη κυρία και να της τα μεταφέρει μετά. Στην Ιταλία, δεν μπορούσε να αγοράσει εισιτήριο λεωφορείου λόγω χαλασμένου POS και τελικά της έκοψαν πρόστιμο, το οποίο πλήρωσε… με Apple Pay. «Μερικές φορές νιώθω εκτός πραγματικότητας χωρίς μετρητά», αναφέρει.

Έχει παρατηρηθεί  ότι οι πιο επιτυχημένοι μακροχρόνιοι επενδυτές μοιράζονταν ορισμένα χαρακτηριστικά με εκείνους που προτιμούν τις χρηματικές συναλλαγές. Η σύνδεση δεν ήταν άμεσα εμφαvής, αλλά τα μοτίβα εμφανίζοvταν διαρκώς.

Τώρα, η ψυχολογική ανάλυση επιβεβαιώνειτις παρατηρήσεις: Οι χρήστες μετρητών τείνουν να έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που καθορίζουν όχι μόνο τις δαπάνες τους, αλλά ολόκληρη την προσέγγισή τους στη ζωή.

Τι μας λέει η ψυχολογία για αυτά τα άτομα και τις έξι ιδιότητες που συνήθως διαθέτουν.

1) Έχουν ισχυρότερο αυτοέλεγχο

Θυμάστε την τελευταία φορά που παραδώσατε ένα χαρτονόμισμα των 50 δολαρίων για κάτι; Πιθανόν να σας πείραξε λίγο.

Αυτό ακριβώς είναι το θέμα: Η πληρωμή με μετρητά ενεργοποιεί κέντρα πόνου στον εγκέφαλο που οι πιστωτικές κάρτες απλώς δεν ενεργοποιούν.

Αυτό το φαινόμενο, που ονομάζεται «πόνος της πληρωμής», λειτουργεί ως φυσικό φρένο στις παρορμητικές αγορές.

Οι άνθρωποι που χρησιμοποιούν συστηματικά μετρητά έχουν ουσιαστικά επιλέξει να διατηρούν αυτό το φρένο ενεργοποιημένο. Είναι πρόθυμοι να νιώσουν αυτό το μικρό τσίμπημα με κάθε αγορά, επειδή εκτιμούν τον έλεγχο έναντι της ευκολίας.

Ξαφνικά, ο τρίτος latte της ημέρας φαινόταν λιγότερο απαραίτητος όταν έπρεπε να δώσω μετρητά.
Τα συγκεκριμένα άτομα δεν είναι απαραιτήτως πιο πειθαρχημένα από τη φύση τους. Απλώς έχουν βρει ένα σύστημα που υποστηρίζει τους στόχους του αυτοελέγχου τους.
Κατανοούν αρκετά καλά τη δική τους ψυχολογία ώστε να γνωρίζουν ότι οι αφηρημένοι αριθμοί σε μια οθόνη δεν αποτυπώνονται με τον ίδιο τρόπο όπως όταν βλέπουν τα χαρτονομίσματα να φεύγουν από το πορτοφόλι τους.

2) Είναι πιο προσηλωμένοι και προσεκτικοί

Οι χρήστες μετρητών ζουν τη στιγμή με τρόπο που οι χρήστες καρτών συχνά δεν το κάνουν.

Κάθε συναλλαγή απαιτεί την πλήρη προσοχή τους: Μετρώντας τα χαρτονομίσματα, περιμένοντας τα ρέστα και τακτοποιώντας το πορτοφόλι τους.

Αυτή η προσοχή επεκτείνεται πέρα από τα χρήματα: Οι χρήστες μετρητών τείνουν να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των καταναλωτικών τους προτύπων συνολικά. Θυμούνται τι αγόρασαν, από πού το αγόρασαν και πόσα ξόδεψαν με μεγαλύτερη ακρίβεια από ό,τι οι χρήστες καρτών.

3) Εκτιμούν την ιδιωτικότητα και την αυτονομία

Κάποιος, κάπου, ξέρει ότι αγοράσατε καφέ στις 7:23 π.μ., φάγατε μεσημεριανό σε εκείνο το νέο ταϊλανδέζικο εστιατόριο και σταματήσατε για βενζίνη στο δρόμο για το σπίτι.

Οι χρήστες μετρητών επικαλούνται συχνά την προστασία της ιδιωτικής ζωής ως πρωταρχικό κίνητρο, αλλά αυτό είναι βαθύτερο από το να κρατάτε απλώς τις αγορές τους «μυστικές».

Συνήθως εκτιμούν την αυτονομία σε όλους τους τομείς της ζωής.

Προτιμούν τον άμεσο έλεγχο έναντι των ενδιάμεσων, και είναι αυτοί που εξακολουθούν να ισοσκελίζουν τα βιβλιάρια επιταγών, να διαβάζουν ολόκληρα τα συμβόλαια και να αμφισβητούν τις προεπιλεγμένες ρυθμίσεις.

Μετά την οικονομική κρίση του 2008, αντιλήφθηκαν πόσο γρήγορα τα ηλεκτρονικά συστήματα θα μπορούσαν να «αχρηστευθούν», αφήνοντας τους ανθρώπους να μην έχουν πρόσβαση στα χρήματά τους.

Όσοι διατηρούσαν αποθέματα μετρητών διατήρησαν την αυτονομία τους όταν οι άλλοι δεν μπορούσαν.

Αυτή είναι μια τάση προτίμησης της διατήρησης της προσωπικής ανεξαρτησίας έναντι της ευκολίας. Είναι διατεθειμένοι να θυσιάσουν την ευκολία του tap-and-go υπέρ της ελευθερίας που προσφέρουν οι συναλλαγές που δεν απαιτούν άδεια από μια τράπεζα ή δεν παράγουν καταγεγραμμένα αρχεία.

4) Διαθέτουν υψηλή επίγνωση των οικονομικών τους

Οι χρήστες μετρητών γνωρίζουν πάντα την ακριβή οικονομική τους θέση, τουλάχιστον για τα χρήματα που ξοδεύουν: δεν χρειάζεται να συνδεθούν σε εφαρμογές, να κάνουν νοερούς υπολογισμούς προσθέτοντας τις πρόσφατες αγορές και δεν έχουν εκπλήξεις στο τέλος του μήνα.

Αυτή η επίγνωση δημιουργεί καλύτερη συμπεριφορά στον προϋπολογισμό τους καθώς ξοδεύουν συνήθως 12-18% λιγότερο από τους χρήστες καρτών για μη απαραίτητες αγορές.

5) Αντιστέκονται στην κοινωνική πίεση

Η χρήση μετρητών το 2026 σας κάνει να ξεχωρίζετε: Είστε αυτός που καθυστερεί την ουρά, αυτός που πρέπει να σταματήσει σε ένα ΑΤΜ, και όμως οι χρήστες μετρητών επιμένουν παρά αυτές τις δυσκολίες.

Αυτή η προθυμία να πάνε κόντρα στο ρεύμα επεκτείνεται συνήθως και σε άλλους τομείς.
Αυτοί είναι συχνά οι άνθρωποι που δεν αισθάνονται υποχρεωμένοι να αγοράσουν νέο τηλέφωνο κάθε χρόνο, που αμφισβητούν τη συμβατική λογική, που κάνουν επιλογές με βάση τις προσωπικές τους αξίες και όχι τις κοινωνικές προσδοκίες. Έχουν ήδη αποφασίσει ότι η προσαρμογή έχει λιγότερη σημασία από το να ακολουθήσουν το δικό τους μοντέλο.

6) Έχουν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης

Τα μετρητά είναι αληθινά με έναν τρόπο που δεν είναι το ψηφιακό χρήμα: Μπορείτε να τα κρατήσετε, να τα μετρήσετε, να τα οργανώσετε.

Οι άνθρωποι που προτιμούν τα μετρητά συχνά δείχνουν προτίμηση στη χειροπιαστή έναντι της αφηρημένης σκέψης και σε άλλους τομείς.

Αυτοί είναι συνήθως οι άνθρωποι που προτιμούν τις προσωπικές συναντήσεις από τις βιντεοκλήσεις, τα βιβλία από τους ηλεκτρονικούς αναγνώστες και τις χειρόγραφες καταχωρήσεις από τις εφαρμογές.

Επεξεργάζονται τις πληροφορίες καλύτερα όταν είναι απτές. Αυτό έχει να κάνει με την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί καλύτερα ο εγκέφαλός τους και την επιλογή εργαλείων που ταιριάζουν με το γνωστικό τους στυλ.

Μετά από χρόνια ανάλυσης αφηρημένων χρηματοοικονομικών μοντέλων, έχω αρχίσει να εκτιμώ τη σοφία της συγκεκριμένης σκέψης.

Μερικές φορές, κάνοντας κάτι φυσικό, το κάνουμε πιο πραγματικό, πιο διαχειρίσιμο και τελικά πιο ελεγχόμενο.

Όπως προκύπτει από τη μελέτη του ΙΟΒΕ, η χρήση καρτών έχει διευρυνθεί συστηματικά μετά το 2014, σε συνέχεια της επιβολής κεφαλαιακών περιορισμών, των μέτρων προώθησης των ηλεκτρονικών πληρωμών (νόμοι 4446/2016, 4646/2019, 4876/2021), της κρίσης πανδημίας, αλλά και διοικητικών μέτρων όπως η σύνδεση των τερματικών POS με την ΑΑΔΕ το 2024. Η ταχύτητα εξάπλωσης της χρήσης καρτών πληρωμών τη δεκαετία 2015-2024 είναι η δεύτερη υψηλότερη στην ΕΕ-27. Ενδεικτικά, μεταξύ των ετών 2014 και 2024, η σωρευτική αύξηση στη χρήση καρτών αγγίζει τις 25 φορές ως προς τον αριθμό συναλλαγών και τις 10 φορές ως προς την αξία συναλλαγών.

Σημαντική επίδραση στα φορολογικά έσοδα

Εξετάζοντας τις 27 χώρες της ΕΕ, αναδεικνύεται ότι υψηλότερη χρήση καρτών πληρωμής και χαμηλότερο μερίδιο ανάληψης μετρητών σχετίζονται με μικρότερη απώλεια εσόδων («κενό») ΦΠΑ. Στην Ελλάδα, η συνεχιζόμενη εξάπλωση των ψηφιακών πληρωμών εξακολουθεί να έχει σημαντική θετική επίδραση στα φορολογικά έσοδα, ενώ η σχέση φαίνεται να ενισχύθηκε το 2024, μετά τη διασύνδεση των τερματικών POS με τις φορολογικές αρχές.

Η θετική επίδραση της επέκτασης των πληρωμών με κάρτες στα έσοδα από ΦΠΑ για το 2024 εκτιμάται σε τουλάχιστον 400 εκατ. ευρώ. Και αυτό καθώς κάθε 10 ευρώ νέων δαπανών με κάρτες το 2024 εκτιμάται ότι αφορούσε κατά μέσο όρο τουλάχιστον 0,5 ευρώ προηγουμένως αδήλωτων εσόδων ΦΠΑ.

Οι κλάδοι με τις μεγαλύτερες συναλλαγές καρτών

Οι πληρωμές με κάρτες αυξήθηκαν με διαφορετικό ρυθμό ανά τομέα και είδος συναλλαγής, μετά την πανδημία και την εφαρμογή μέτρων σε στοχευμένες συναλλαγές (νόμος 4876/2021). Συναλλαγές για υπηρεσίες όπως εστιατόρια, μπαρ, παραγγελίες μέσω ταχυδρομείου και υπηρεσίες στοιχημάτων αύξησαν σημαντικά το μερίδιο των δαπανών με κάρτα την τελευταία διετία. Ωστόσο, περίπου το 40% της αξίας των πληρωμών με κάρτα συνεχίζει να πραγματοποιείται σε σούπερ μάρκετ, βενζινάδικα και λογαριασμούς κοινής ωφέλειας.

Ο βαθμός χρήσης καρτών ως προς την κατανάλωση διαφέρει σημαντικά ανά κλάδο.

Καθώς ορισμένες κατηγορίες πληρωμών έχουν υψηλότερη συσχέτιση με τη φορολογική συμμόρφωση, εξετάζεται ενδεικτικά ο βαθμός χρήσης καρτών σε επιλεγμένους τομείς όπου έχουν ληφθεί πρόσφατα στοχευμένα μέτρα. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι, σε σύγκριση με το μερίδιο κάθε κατηγορίας δαπανών στη συνολική κατανάλωση των νοικοκυριών, οι πληρωμές με κάρτα: χρησιμοποιούνται συντριπτικά λιγότερο σε κατηγορίες όπως νομικές υπηρεσίες, ιατρικές υπηρεσίες, συντήρηση σπιτιού, φροντίδα παιδιών και ευρύτερες εκπαιδευτικές υπηρεσίες, υπηρεσίες πλυσίματος αυτοκινήτων, χωρίς σαφή τάση σύγκλισης.

Επίσης χρησιμοποιούνται σχετικά λιγότερο σε κατηγορίες όπως κουρεία, ινστιτούτα αισθητικής ή αρτοποιεία, αλλά με συστηματική τάση σύγκλισης την τελευταία τριετία, ενώ έχουν αυξηθεί σημαντικά, ξεπερνώντας μάλιστα το αντίστοιχο μερίδιο κατανάλωσης, σε κατηγορίες όπως υπηρεσίες ταξί, όπου πρόσφατα εφαρμόστηκε η υποχρεωτική αποδοχή ηλεκτρονικών πληρωμών.

Παρά την πρόσφατη πρόοδο, η Ελλάδα εξακολουθούσε το 2023 να παρουσιάζει το 14ο μεγαλύτερο «κενό» στα έσοδα από ΦΠΑ στην ΕΕ. Η μεγαλύτερη χρήση ψηφιακών πληρωμών συνδέεται με χαμηλότερο «κενό» ΦΠΑ σε ολόκληρη την ΕΕ. Η χρήση συναλλαγών με κάρτες στην Ελλάδα, αναλογικά με την ιδιωτική κατανάλωση, αγγίζει πλέον τον μέσο όρο της Ευρωζώνης (Διάγραμμα 4). Παρά τη σύγκλιση αυτή, το επίπεδο χρήσης καρτών σε σχέση με την ιδιωτική κατανάλωση στην Ελλάδα παραμένει το 19ο χαμηλότερο μεταξύ των 27 μελών της ΕΕ, καθώς η χρήση καρτών παραμένει αναλογικά χαμηλή σε επιμέρους κατηγορίες συναλλαγών.

Δυνατότητες για καλύτερη στόχευση των μέτρων και μεγαλύτερα οφέλη για την οικονομία

Καθώς υπάρχει ακόμα περιθώριο για ενίσχυση της φορολογικής συμμόρφωσης μέσα από στοχευμένη εξάπλωση των ηλεκτρονικών πληρωμών, στη μελέτη προτείνονται περαιτέρω σχετικά μέτρα πολιτικής. Ενδεικτικά, συμπληρωματικά μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση είναι η άμεση επιστροφή στον καταναλωτή (cashback) ενός ποσοστού επί της αξίας στοχευμένων συναλλαγών με ηλεκτρονικά μέσα, η επέκταση του μηχανισμού κινήτρων και αντι-κινήτρων για ηλεκτρονικές πληρωμές (B2C και B2B) στην πλευρά των επαγγελματιών, η σύνδεση μέρους των εκπιπτόμενων δαπανών των αυτοαπασχολούμενων με τον ψηφιακό τρόπο πληρωμής τους, καθώς και η στόχευση της λοταρίας σε συναλλαγές με υψηλό ρίσκο φοροδιαφυγής.

Αν και η χρήση των μετρητών βρίσκεται σε πτώση στη Γηραιά Ήπειρο, καθώς όλο και περισσότεροι Ευρωπαίοι στρέφονται στις ψηφιακές πληρωμές, το χρήμα σε φυσική μορφή κυριαρχεί στις συναλλαγές (52% ο μέσος όρος στην Ευρωζώνη για το 2024). Ωστόσο, το ποσοστό είναι σημαντικά χαμηλότερο (39%) όταν εξετάζεται σε όρους αξίας κάθε πληρωμής.

Τα παραπάνω στοιχεία αφορούν έρευνα της ΕΚΤ σε δείγμα 40.000 συμμετεχόντων. Όπως αναφέρει το Euronews, τα βασικά πλεονεκτήματα που επικαλούνται οι καταναλωτές υπέρ των μετρητών είναι η ανωνυμία και η προστασία της ιδιωτικότητας (41%), η καλύτερη διαχείριση των εξόδων (35%) και η άμεση ολοκλήρωση της συναλλαγής (30%).

Ένα 28% ανέφερε ότι τα μετρητά γίνονται δεκτά σε περισσότερες περιπτώσεις, ενώ περίπου ένας στους πέντε θεωρεί τα μετρητά ευκολότερο ή ταχύτερο τρόπο πληρωμής. Μόνο το 18% πιστεύει ότι τα μετρητά είναι ασφαλέστερα.

Οι διαφορές είναι εμφανείς και ανά ηλικιακή ομάδα. Οι νεώτεροι καταναλωτές προτιμούν τις ψηφιακές συναλλαγές, με τους κάτω των 40 ετών να χρησιμοποιούν μετρητά σε λιγότερο από το 50% των συναλλαγών τους, ενώ οι άνω των 65 επιλέγουν τα μετρητά για το 57% των πληρωμών.

Οι μισές συναλλαγές με μετρητά

Τα μετρητά αποτελούν το 45% έως 55% των συναλλαγών περίπου στις μισές από τις χώρες της Ζώνης του Ευρώ. Η χρήση μετρητών κυμαίνεται από μόλις 22% στην Ολλανδία έως 67% στη Μάλτα που βρίσκεται στην κορυφή, ενώ η Ελλάδα κατατάσσεται λίγο πάνω από τον μέσο όρο (54%).

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι κυβερνήσεις στην Ολλανδία και τη Φινλανδία, που παρουσιάζουν τα μικρότερα ποσοστά, έχουν ήδη υιοθετήσει πολιτικές που καλούν τους πολίτες να διατηρούν ένα ποσό της τάξης των 70 – 100 ευρώ κατ’ άτομο σε μετρητά. Ανάλογα προγράμματα έχει αναπτύξει η Αυστρία, που βρίσκεται ψηλά στη λίστα της ΕΚΤ, αλλά και η Σουηδία και η Νορβηγία.

Από τη χρήση μετρητών, ιδιαίτερα εξαρτημένη φαίνεται να είναι η Νότια και Ανατολική Ευρώπη: Σλοβενία 64%, Ιταλία 61%, Ισπανία 57%. Στον αντίποδα, οι πολίτες στις χώρες της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης φαίνεται να επιλέγουν περισσότερο ψηφιακές πληρωμές: Ολλανδία 22%, Φινλανδία 27%, Λουξεμβούργο 37%, Βέλγιο 39% και Γαλλία 43%.

Μεταξύ των τεσσάρων μεγαλύτερων οικονομιών της ΕΕ, η Γαλλία είναι η μοναδική χώρα κάτω από τον μέσο όρο της ευρωζώνης (52%), ενώ η Γερμανία βρίσκεται λίγο πάνω από αυτόν και κάτω από την Ελλάδα, στο 53%.

Εκπρόσωπος της Κεντρικής Τράπεζας της Ολλανδίας εξηγεί ότι οι καταναλωτές θεωρούν τις ανέπαφες πληρωμές με κάρτα ή κινητό ταχύτερες και πιο βολικές από τα μετρητά ή τις παραδοσιακές κάρτες. Επισήμανε επίσης ότι η ευρεία αποδοχή των καρτών από τους εμπόρους οφείλεται εν μέρει στα χαμηλά κόστη συναλλαγών και στις τραπεζικές καμπάνιες για την προώθηση ψηφιακών πληρωμών σε μικρά ποσά.

Η αξία των συναλλαγών μετρητοίς

Σε όρους αξίας, τα μετρητά αντιστοιχούν στο 39% των συναλλαγών στην Ευρωζώνη: από 17% στην Ολλανδία έως 59% στη Λιθουανία. Πάνω από το 50% της συνολικής δαπάνης γίνεται σε μετρητά επίσης σε Λιθουανία, Σλοβακία, Σλοβενία και Αυστρία (56%), Μάλτα (54%), και Κροατία (51%).

Η Ιταλία (49%), η Πορτογαλία (47%), η Ισπανία (45%), η Ιρλανδία (44%), η Κύπρος (43%) καθώς και η Ελλάδα (42%) κατατάσσονται στη μεσαία κατηγορία χρήσης μετρητών με όρους αξίας συναλλαγής. Στον αντίποδα, η Ολλανδία (17%), η Φινλανδία (28%), το Λουξεμβούργο (29%), η Γερμανία (30%), η Γαλλία (34%) και το Βέλγιο (35%) καταγράφουν τα χαμηλότερα ποσοστά.

Παρά τη γεωγραφική εγγύτητα, οι διαφορές είναι μεγάλες: η Λιθουανία βρίσκεται στην κορυφή, ενώ η γειτονική Λετονία κάτω από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης, στο 36%.

Η Γερμανία και η Αυστρία αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα διαφορών: παρά τις πολιτισμικές ομοιότητες, τα μετρητά παραμένουν ιδιαίτερα δημοφιλή στην Αυστρία, ενώ στη Γερμανία κερδίζουν έδαφος οι ψηφιακές πληρωμές. Η ΕΚΤ διαπίστωσε ότι τα μετρητά είναι το κυρίαρχο μέσο για αγορές μικρής αξίας, ενώ οι κάρτες χρησιμοποιούνται περισσότερο για ποσά άνω των 50 ευρώ.

Οι κρίσεις απαιτούν μετρητά

Οι οικονομολόγοι της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας στις πρόσφατες συστάσεις προς τους Ευρωπαίους πολίτες να κρατούν χρήματα σε φυσική μορφή για ώρα ανάγκης, χαρακτηρίζουν τα μετρητά κρίσιμο στοιχείο της εθνικής ετοιμότητας για κρίσεις.

«Η χρησιμότητα των μετρητών εντείνεται σημαντικά όταν απειλείται η σταθερότητα – ανεξάρτητα από τη συγκεκριμένη φύση ή το γεωγραφικό εύρος του υποκείμενου σοκ ή τον βαθμό ψηφιοποίησης» τονίζεται στην έκθεση της ΕΚΤ.

Στο πλαίσιο αυτό η Κεντρική Τράπεζα αναφέρεται σε τέσσερα επεισόδια κρίσεων, διαφορετικής αιτιολογίας και διαφορετικής εμβέλειας (πανευρωπαϊκής/παγκόσμιας, περιφερειακής και εθνικής) κατά τη διάρκεια των οποίων αναδείχθηκε η αξία των μετρητών.

Αυτά είναι η πανδημία του κορονοϊού, από το πρώτο λοκντάτουν στις αρχές του 2020 ως και τις αρχές του 2021, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, το μπλακ-άουτ στην Ιβηρική χερσόνησο τον Απρίλιο του 2025, καθώς και η ελληνική κρίση χρέους, εστιασμένη στην περίοδο 2014-2015, με αποκορύφωμα την επιβολή κεφαλαιακών ελέγχων, γνωστών ως capital controls.

«Διατηρήστε την ψυχραιμία σας και κουβαλήστε μετρητά» αυτό είναι το μήνυμα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας προς τους πολίτες των μελών - κρατών, με φόντο τα μαθήματα που έδωσαν οι κρίσεις του παρελθόντος, για τον ρόλο του φυσικού νομίσματος.

Η Finansplassen, ένας νορβηγικός ιστότοπος οικονομικών πληροφοριών, συγκέντρωσε στοιχεία από την Παγκόσμια Τράπεζα, τη Eurostat και άλλες τράπεζες δεδομένων που είναι διαθέσιμες στο κοινό για να εξετάσει πόσο προσαρμοσμένη ήταν κάθε ευρωπαϊκή χώρα στο να αφήσει τους ανθρώπους να πληρώνουν χωρίς μετρητά. Αξιολόγησαν τον αριθμό των διαθέσιμων ΑΤΜ και τερματικών πληρωμών ανά 100.000 κατοίκους, το όριο που μπορούν να ξοδέψουν οι κάτοχοι καρτών κατά τις ανέπαφες αγορές και τον αριθμό των ατόμων που κάνουν ηλεκτρονικές τραπεζικές συναλλαγές.

Λιγότερα ΑΤΜ σημαίνει ότι η χώρα εξαρτάται λιγότερο από τα μετρητά και ένας μεγαλύτερος αριθμός τερματικών πληρωμών σημαίνει ότι υπάρχει “μεγαλύτερη υποδομή,” για ηλεκτρονικές μεταφορές, σύμφωνα με εκπρόσωπο της Finansplassen.

Η Ολλανδία, η Σουηδία, η Ισλανδία, η Εσθονία, η Λιθουανία, η Κύπρος και η Ελβετία συμπληρώνουν την πρώτη δεκάδα της ανάλυσης, ενώ η Αρμενία, η Γεωργία και η Γερμανία είναι οι λιγότερο προσαρμοσμένες στα συστήματα χωρίς μετρητά.

Η πλειονότητα των καταναλωτών στην Ευρώπη προτιμά να πληρώνει με κάρτες ή άλλους τρόπους πληρωμής χωρίς μετρητά, επειδή είναι πιο βολικό, συνεχίζει η έρευνα. Ωστόσο, το 60% των ερωτηθέντων εξακολουθούσαν να δηλώνουν ότι επιθυμούν έναν τρόπο πληρωμής με μετρητά, σύμφωνα πάντα με το Euronews.

Το Swish, ένα σύστημα πληρωμών μέσω κινητού τηλεφώνου που κυκλοφόρησαν έξι τράπεζες το 2012, χρησιμοποιείται παντού στη Σουηδία, από πάγκους σε αγορές μέχρι καφετέριες και καταστήματα ρούχων. Το νορβηγικό αντίστοιχο, Vipps, το οποίο συγχωνεύτηκε με το δανέζικο MobilePay το 2022 για να σχηματίσει το Vipps MobilePay, είναι επίσης πολύ δημοφιλές. Τον περασμένο μήνα κυκλοφόρησε και στη Σουηδία. Ο πρώην υποδιοικητής της κεντρικής τράπεζας της Σουηδίας προέβλεψε το 2018 ότι η Σουηδία πιθανότατα θα ήταν χωρίς μετρητά μέχρι το 2025, σύμφωνα με τον Guardian.

Ωστόσο, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 και η επακόλουθη αύξηση του διασυνοριακού υβριδικού πολέμου και των επιθέσεων στον κυβερνοχώρο για τις οποίες η ευθύνη ρίχνεται σε φιλορωσικές ομάδες, έχουν προκαλέσει επανεξέταση του θέματος. Η σουηδική κυβέρνηση έκτοτε αναθεώρησε πλήρως τη στρατηγική άμυνας και ετοιμότητάς της, εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ, ξεκινώντας μια νέα μορφή εθνικής υπηρεσίας και ενεργοποιώντας εκ νέου την υπηρεσία ψυχολογικής άμυνας για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης από τη Ρωσία και άλλους αντιπάλους. Η Νορβηγία έχει αυστηρότερους ελέγχους στα προηγουμένως πορώδη σύνορά της με τη Ρωσία.

Η επανεξέταση της ασφάλειας επεκτείνεται στα θεμελιώδη στοιχεία του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι πληρώνουν για αγαθά και υπηρεσίες. Σε ένα φυλλάδιο με τίτλο «Εάν έρθει η κρίση ή ο πόλεμος» που θα σταλεί σε κάθε σπίτι στη Σουηδία τον επόμενο μήνα, το υπουργείο Άμυνας συμβουλεύει τους ανθρώπους να χρησιμοποιούν τακτικά μετρητά και να διατηρούν προμήθειες τουλάχιστον μιας εβδομάδας σε διάφορες ονομαστικές αξίες καθώς και πρόσβαση σε άλλες μορφές πληρωμών όπως τραπεζικές κάρτες και υπηρεσίες ψηφιακών πληρωμών. «Αν μπορείτε να πληρώσετε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, ενισχύετε την ετοιμότητά σας», λέει.

Η υπουργός Δικαιοσύνης και Έκτακτης Ανάγκης της χώρας, Emilie Enger Mehl, δήλωσε νωρίτερα αυτό το έτος: «Εάν κανείς δεν πληρώνει με μετρητά και κανείς δεν δέχεται μετρητά, τα μετρητά δεν θα είναι πλέον μια πραγματική λύση έκτακτης ανάγκης μόλις έρθει η κρίση». Παρατεταμένες διακοπές ρεύματος, βλάβες συστήματος ή ψηφιακές επιθέσεις σε συστήματα πληρωμών και τράπεζες θα μπορούσαν να αφήσουν τα μετρητά ως «τη μόνη εναλλακτική που είναι εύκολα διαθέσιμη», είπε.

Ο Μαξ Μπρίμπεργκ, ερευνητής στην κεντρική τράπεζα της Σουηδίας, είπε ότι η απομάκρυνση από τα μετρητά οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον ιδιωτικό τομέα. Πολλές από τις τράπεζες της χώρας κατήργησαν τα μετρητά σε τοπικά υποκαταστήματα πριν από λίγο καιρό, γεγονός που έκανε τις υπηρεσίες ψηφιακών πληρωμών να διατίθενται εύκολα σε ένα πολύ πρόθυμο κοινό. Το ποσοστό των αγορών με μετρητά σε φυσικά καταστήματα μειώθηκε από σχεδόν 40% το 2012 σε περίπου 10% τα τελευταία χρόνια και ο Μπρίμπεργκ είπε ότι υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία για το ότι τα μετρητά καθίστανται παρωχημένα. Η κεντρική τράπεζα εξετάζει τη δημιουργία και την έκδοση μιας «e-krona» που θα λειτουργούσε ως «ψηφιακό συμπλήρωμα στα μετρητά», αλλά η εφαρμογή θα απαιτούσε πολιτική εντολή.

Καθώς η Ομοσπονδιακή Τράπεζα διατηρεί τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα για την καταπολέμηση του υψηλού πληθωρισμού, μπορείτε εύκολα να κερδίζετε ετήσιες ποσοστιαίες αποδόσεις 5% σε λογαριασμούς ταμιευτηρίου.

Ορισμένοι ειδικοί προειδοποιούν τώρα ότι είναι δυνατόν να βολευτείτε υπερβολικά με αυτές τις υπερ-ασφαλείς αποδόσεις και να χάσετε μεγαλύτερες αποδόσεις της αγοράς.

Οι έρευνες διαπιστώνουν ότι οι νεότεροι επενδυτές – αυτοί που έχουν τον μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα για να αντέξουν τον κίνδυνο – διαθέτουν τα περισσότερα μετρητά.

Ενώ η Bank of America επικεντρώθηκε σε επενδυτές με τουλάχιστον 3 εκατ. δολάρια σε επενδύσιμα περιουσιακά στοιχεία, η πλατφόρμα συναλλαγών και επενδύσεων, eToro, διαπίστωσε νωρίτερα φέτος ότι οι νεότεροι επενδυτές έχουν διπλάσιες πιθανότητες σε σχέση με τη γενιά των γονιών τους να έχουν αυξήσει τα περιουσιακά τους στοιχεία σε μετρητά. Η έρευνα της eToro διεξήγαγε δημοσκόπηση σε 1.000 Αμερικανούς μικροεπενδυτές ως μέρος μιας μεγαλύτερης ομάδας 10.000 επενδυτών σε 13 χώρες και οι ερωτηθέντες κατείχαν τουλάχιστον ένα επενδυτικό προϊόν.

«Το μεγαλύτερο ζήτημα για το οποίο δεν μιλούν αρκετοί άνθρωποι είναι το γεγονός ότι οι νεότεροι επενδυτές διαθέτουν τα μετρητά σε πολύ υψηλότερα επίπεδα λόγω του ποσοστού αποταμίευσης 5%», δήλωσε η Κοξ σε συνέντευξή του στο CNBC.

Μπορεί να έρθει η «ημέρα της κρίσης» για τους αποταμιευτές

Μακροπρόθεσμα, μια απόδοση 5% μπορεί να μην ανταποκρίνεται στα πιθανά κέρδη που μπορούν να αποκτήσουν οι επενδυτές από τις μετοχές. Μια πιο επιθετική κατανομή χαρτοφυλακίου σε μετοχές μπορεί να αποφέρει μέση ετήσια απόδοση 7%. Σε κάποια χρόνια αυτό θα είναι υψηλότερο και σε άλλα χαμηλότερα.

«Ο δείκτης S&P 500 μπορεί να ανέβει στις 5.800 μονάδες μέχρι το τέλος του τρέχοντος έτους, με αποτέλεσμα η συνολική του απόδοση να ξεπεράσει το 20% για το έτος», δήλωσε τη Δευτέρα στην εκπομπή «Squawk Box» του CNBC ο Τόμας Λι, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας ερευνών Fundstrat Global Advisors.

«Νομίζω ότι το τέλος του τρέχοντος έτους θα είναι μια περίοδος απολογισμού για όσους είπαν: «Είμαι ευτυχής με τα 6 τρισεκατομμύρια δολάρια σε μετρητά που κερδίζουν 5%», ενώ στην πραγματικότητα, η επέκταση θα μπορούσε να συνεχιστεί για κάποιο χρονικό διάστημα, εκτός κι αν η οικονομία οδηγηθεί σε ύφεση», δήλωσε ο Λι.

Ωστόσο, δεν είναι όλοι οι ειδικοί τόσο αισιόδοξοι.

Ο S&P 500 μπορεί να υποχωρήσει περισσότερο από 30% αργότερα φέτος, αν επέλθει ύφεση, προβλέπει η εταιρεία ερευνών BCA Research.

«Όλοι οι επενδυτές θα πρέπει να έχουν κάποια μετρητά στην άκρη», λένε οι ειδικοί. Οι χρηματοοικονομικοί σύμβουλοι συμβουλεύουν γενικά να έχουν «τουλάχιστον έξοδα τριών έως έξι μηνών» σε μετρητά σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

Οι έρευνες δείχνουν συχνά ότι πολλοί Αμερικανοί δεν αποταμιεύουν τόσα μετρητά όσα συμβουλεύουν οι ειδικοί. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της εταιρείας χρηματοοικονομικών υπηρεσιών Empower, οι Αμερικανοί έχουν μέσο όρο αποταμίευσης για έκτακτες ανάγκες μόλις 600 δολάρια.

Η Bankrate διαπίστωσε πρόσφατα ότι το 67% των Αμερικανών που έχουν αποταμιεύσεις σε μετρητά, εξακολουθούν να κερδίζουν λιγότερο από 4% ετήσια ποσοστιαία απόδοση,

«Για στόχους που απέχουν ένα έως δύο χρόνια – ή ακόμη και τρία έως πέντε χρόνια – καλό είναι να διαθέσετε μετρητά για να βεβαιωθείτε ότι τα χρήματα είναι εκεί όταν τα χρειάζεστε», σύμφωνα με την Κοξ.

«Για οτιδήποτε πέραν των πέντε ετών, θα εξέταζα σοβαρά το ενδεχόμενο να τοποθετήσετε αυτά τα χρήματα σε μετοχές ή άλλα περιουσιακά στοιχεία», δήλωσε η Κοξ.

Ο συγχρονισμός της αγοράς είναι «ανόητη υπόθεση»

«Ο φόβος μπορεί να είναι ένας λόγος για τον οποίο οι επενδυτές μπαίνουν στον πειρασμό να μην επενδύουν τώρα σε μετρητά. Αλλά ο κίνδυνος να χάσουν την άνοδο της αγοράς μπορεί να έχει το μεγαλύτερο κόστος», λένε οι ειδικοί.

«Ο συγχρονισμός της αγοράς είναι πραγματικά… ανόητος, αλλά η μη συμμετοχή στην αγορά είναι επίσης ανόητη, ιδίως για τους μακροπρόθεσμους επενδυτές», δήλωσε ο Μαρκ Χάμρικ, ανώτερος οικονομικός αναλυτής της Bankrate.

«Πάντα υπάρχει η πιθανότητα μια αγορά να ανέβει ή να πέσει. Θα μπορούσατε να περιμένετε πολύ καιρό για αυτή την υποχώρηση αν απλά μείνετε στα μετρητά», δήλωσε η Κοξ.

«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τους επενδυτές τώρα είναι να χάσουν άλλο ένα κομμάτι αυτού του ράλι», είπε.

Οι συνθήκες για την αποταμίευση μετρητών μπορεί να αλλάξουν σύντομα, καθώς η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ έχει δηλώσει ότι σχεδιάζει να αρχίσει τελικά να μειώνει τα επιτόκια καθώς ο πληθωρισμός υποχωρεί.

«Με αυτόν τον τρόπο, οι αποταμιευτές θα μπορούν να υπογράψουν πενταετή πιστοποιητικά καταθέσεων με τα σημερινά επιτόκια, αλλά θα πρέπει να γνωρίζουν ότι θα πρέπει να πληρώσουν πρόστιμο αν θελήσουν να έχουν πρόσβαση στα χρήματα αυτά νωρίτερα από τα πέντε χρόνια», δήλωσε ο Χάμρικ.

«Οι αποδόσεις για τους λογαριασμούς ταμιευτηρίου υψηλής απόδοσης, τους λογαριασμούς χρηματαγοράς και άλλα παρόμοια, θα παραμείνουν αυξημένες», δήλωσε ο Χάμρικ. «Τα επιτόκια είναι πιθανό να πέσουν, αλλά όχι τόσο απότομα».

Ωστόσο πρόσφατα, η χώρα επέβαλε πρόστιμα σε επιχειρήσεις, επειδή αρνήθηκαν να δεχθούν πληρωμή σε μετρητά. Ανάμεσα στις συγκεκριμένες εταιρείες είναι μερικές από τις πιο εδραιωμένες στην Κίνα, κάτι που δείχνει πόσο γρήγορα φθίνει η χρήση μετρητών στην χώρα.

Το παραπάνω αποτελεί πρόβλημα όσον αφορά την προσέλκυση ξένων τουριστών που δεν είναι μέρος του συστήματος άυλων πληρωμών της χώρας. Συγκεκριμένα, η κεντρική τράπεζα της Κίνας επέβαλε το σχετικό πρόστιμο σε επτά συνολικά επιχειρήσεις, καθώς το Πεκίνο πιέζει να κάνει τις συναλλαγές πιο προσιτές για τους ξένους τουρίστες.

Τα μετρητά παραμένουν το πιο ευρέως αποδεκτό μέσο πληρωμής για επιχειρήσεις που συναλλάσσονται απευθείας με πελάτες, όπως τα εμπορικά καταστήματα και τα εστιατόρια, και οι πληρωμές μέσω εφαρμογών όπως η Google Pay, έπονται.

Περίπου το 92% των εταιριών που έχουν επιχειρήσεις οι οποίες συναλλάσσονται απευθείας με πελάτες στην Ελβετία, δέχονται μετρητά, ενώ 'μόνο' το 59% δέχεται πληρωμή μέσω εφαρμογών, σύμφωνα με την έρευνα.

Τα ευρήματα της έρευνας της Εθνικής Τράπεζας της Ελβετίας (Swiss National Bank) έρχονται σε αντίθεση με την εμπειρία χωρών όπως η Σουηδία που εγκαταλείπουν όλο και περισσότερο τη χρήση μετρητών.

Ωστόσο οι εφαρμογές σε κινητά γίνονται όλο και πιο δημοφιλείς, με το επίπεδο αποδοχής τους να έχει αυξηθεί από το 41% που ήταν το 2021, και είναι τώρα περισσότεροι αποδεκτές από τις πιστωτικές και χρεωστικές κάρτες στην Ελβετία.

Για τις ελβετικές εταιρίες που συναλλάσσονται με πελάτες από απόσταση --όπως διαδικτυακά, μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας (ιμέιλ) ή τηλεφώνου-- οι τραπεζικές μεταφορές είναι ο πιο δημοφιλής τρόπος αποδοχής πληρωμής και ακολουθούν τα τιμολόγια, και μετά τα μετρητά, σύμφωνα με την έρευνα.

Η διαθεσιμότητα και αποδοχή χρημάτων σε φυσική μορφή έχει γίνει πολιτικό θέμα στην Ελβετία, όπου τα χαρτονομίσματα είναι παραδοσιακά πολύ δημοφιλή ακόμα και για μεγάλες αγορές όπως αυτοκινήτων.

Διατυπώνονται ανησυχίες για περιθωριοποίηση νεώτερων και μεγαλύτερων σε ηλικία ανθρώπων που δεν έχουν πρόσβαση σε εφαρμογές πληρωμών ή κάρτες, την ώρα που ο αριθμός των καταστημάτων των τραπεζών και των ΑΤΜ μειώνεται.

Δύο δημοψηφίσματα για το θέμα της αποδοχής μετρητών με βάση την ελβετική παράδοση της άμεσης δημοκρατίας βρίσκονται αυτή την ώρα σε διάφορα στάδια έχοντας συγκεντρώσει μέχρι σήμερα σχεδόν 200.000 υπογραφές.