Η αλληλουχία των εξελίξεων υπήρξε καταιγιστική. Πρώτα ήρθε η στρατιωτική σύγκρουση που πυροδότησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Στη συνέχεια ακολούθησε ο ουσιαστικός αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ, του σημαντικότερου ενεργειακού περάσματος του πλανήτη. Τώρα, η διεθνής οικονομία αρχίζει να αντιλαμβάνεται τις πραγματικές συνέπειες αυτής της κρίσης στην καθημερινή λειτουργία των αγορών και των αλυσίδων εφοδιασμού.

Τα δεξαμενόπλοια που μετέφεραν πετρέλαιο, LNG, προϊόντα διύλισης, ουρία, αμμωνία, νάφθα, υδρογόνο και ήλιο σταμάτησαν ουσιαστικά να διέρχονται από τα Στενά από τα τέλη Φεβρουαρίου. Τα πλοία που είχαν ήδη αναχωρήσει πριν από τον αποκλεισμό κατάφεραν σε μεγάλο βαθμό να φτάσουν στους προορισμούς τους, δίνοντας στις αγορές μια προσωρινή αίσθηση σταθερότητας. Όμως αυτό το «μαξιλάρι χρόνου» εξαντλείται πλέον.

Η οικονομία περνά σε φάση πραγματικής έλλειψης

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι μέχρι τώρα η αγορά λειτουργούσε κυρίως με προσδοκίες και φόβους. Οι ελλείψεις παρέμεναν περισσότερο θεωρητικές παρά ουσιαστικές, επειδή τα αποθέματα και οι προηγούμενες αποστολές συνέχιζαν να τροφοδοτούν την αγορά. Τώρα όμως η κατάσταση αλλάζει. Καθώς οι αποθήκες αδειάζουν και οι νέες ροές δεν αναπληρώνουν τις απώλειες, ο κόσμος εισέρχεται σε μια περίοδο πραγματικής στενότητας προϊόντων.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα νέο και πολύ πιο επικίνδυνο περιβάλλον για τις κυβερνήσεις και τις κεντρικές τράπεζες. Όταν η προσφορά βασικών αγαθών περιορίζεται σημαντικά, η οικονομία αναγκάζεται να μειώσει τη ζήτηση μέσω πιο επώδυνων μηχανισμών: αυξημένων τιμών, περιορισμών κατανάλωσης, ακόμη και δελτίων σε ορισμένες αγορές.

Η ενεργειακή κρίση δεν αφορά πλέον μόνο το κόστος του αργού πετρελαίου. Οι επιπτώσεις αρχίζουν να διαχέονται σε ολόκληρο το βιομηχανικό και καταναλωτικό σύστημα. Οι υψηλότερες τιμές καυσίμων ενισχύουν τον πληθωρισμό, πιέζουν τις μεταφορές και αυξάνουν το κόστος παραγωγής σε πλήθος κλάδων. Παράλληλα, η αυστηρότερη νομισματική πολιτική που πιθανότατα θα ακολουθήσει για την αντιμετώπιση των πληθωριστικών πιέσεων ενδέχεται να οδηγήσει σε νέα παγκόσμια ύφεση.

Οι ζημιές στις ενεργειακές υποδομές

Η κρίση δεν περιορίζεται μόνο στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. Οι επιθέσεις σε κρίσιμες ενεργειακές υποδομές έχουν επιδεινώσει δραματικά την κατάσταση. Διυλιστήρια στον Κόλπο έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας, ενώ σημαντικές μονάδες LNG, όπως το συγκρότημα στο Ρας Λάφαν του Κατάρ, έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές.

Το βασικό πρόβλημα είναι ότι οι ενεργειακές υποδομές δεν επανέρχονται γρήγορα. Η αποκατάσταση διυλιστηρίων, τερματικών σταθμών και εγκαταστάσεων επεξεργασίας απαιτεί χρόνο, τεράστια κεφάλαια και σταθερό περιβάλλον ασφαλείας. Όσο συνεχίζεται η στρατιωτική ένταση, η επαναφορά της παραγωγής στα προπολεμικά επίπεδα παραμένει εξαιρετικά αβέβαιη.

Αυτή η πραγματικότητα αυξάνει τον φόβο ότι η παγκόσμια οικονομία δεν βρίσκεται μπροστά σε μια προσωρινή αναταραχή λίγων εβδομάδων, αλλά σε μια μακρότερη περίοδο διαρθρωτικής ενεργειακής αστάθειας.

Δεν λείπει μόνο το πετρέλαιο

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουν οι αγορές, σύμφωνα με αναλυτές, είναι ότι αντιμετωπίζουν την κρίση αποκλειστικά ως πρόβλημα αργού πετρελαίου. Στην πραγματικότητα, οι ελλείψεις αφορούν πολύ πιο εξειδικευμένα και κρίσιμα προϊόντα.

Η περιοχή του Κόλπου δεν εξήγαγε μόνο αργό πετρέλαιο, αλλά και τεράστιες ποσότητες έτοιμων καυσίμων και διυλισμένων προϊόντων: ντίζελ, καύσιμα αεροσκαφών, βενζίνη, νάφθα και LPG. Αυτά τα προϊόντα τροφοδοτούσαν απευθείας τις εφοδιαστικές αλυσίδες της Ευρώπης και της Ασίας.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο επειδή τα διυλιστήρια σε πολλές χώρες έχουν σχεδιαστεί για συγκεκριμένους τύπους αργού πετρελαίου. Δεν είναι εύκολο να αντικατασταθούν άμεσα οι χαμένες ποσότητες από άλλες περιοχές του κόσμου. Η απλή αύξηση παραγωγής αλλού δεν αρκεί όταν η ποιότητα και τα χαρακτηριστικά του αργού διαφέρουν.

Αυτό εξηγεί γιατί οι κύριες ελλείψεις εντοπίζονται ήδη στα αεροπορικά καύσιμα και στο ντίζελ, προϊόντα που επηρεάζουν άμεσα μεταφορές, βιομηχανία και logistics.

Η εξάντληση των αποθεμάτων

Μέχρι σήμερα, η αγορά κατάφερε να συγκρατήσει μέρος των πιέσεων χάρη στη χρήση στρατηγικών και εμπορικών αποθεμάτων. Όμως αυτή η δυνατότητα δεν είναι ανεξάντλητη.

Η αύξηση παραγωγής εκτός Κόλπου αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη. Μεγάλο μέρος της παγκόσμιας εφεδρικής παραγωγικής ικανότητας βρίσκεται ακριβώς στις χώρες που πλήττονται από την κρίση. Η Ρωσία θεωρητικά θα μπορούσε να καλύψει μέρος των αναγκών, όμως αντιμετωπίζει πολιτικούς, τεχνικούς και γεωπολιτικούς περιορισμούς.

Οι αγωγοί που παρακάμπτουν τα Στενά διαθέτουν περιορισμένη χωρητικότητα, ενώ η επέκτασή τους απαιτεί χρόνια επενδύσεων. Παράλληλα, η παγκόσμια δυναμικότητα διύλισης έχει περιοριστεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, γεγονός που καθιστά αδύνατη μια γρήγορη προσαρμογή.

Το κόστος επανεκκίνησης ή δημιουργίας νέων μονάδων διύλισης είναι τεράστιο, ενώ οι επενδυτές διστάζουν να χρηματοδοτήσουν έργα που μπορεί να καταστούν οικονομικά ασύμφορα αν η κρίση εκτονωθεί.

Οι επιπτώσεις φτάνουν μέχρι τα τρόφιμα και τα μικροτσίπ

Η ενεργειακή κρίση επεκτείνεται πλέον και πέρα από τα καύσιμα. Οι διαταραχές επηρεάζουν κρίσιμες πρώτες ύλες για τη βιομηχανία και τη γεωργία.

Η μείωση της προσφοράς ηλίου προκαλεί πιέσεις στην παραγωγή μικροτσίπ και προηγμένων τεχνολογικών εφαρμογών. Ταυτόχρονα, η περιορισμένη διαθεσιμότητα ουρίας, αμμωνίας, φωσφορικών αλάτων και άλλων χημικών πρώτων υλών απειλεί την παραγωγή λιπασμάτων.

Αυτό μεταφράζεται σε αυξημένο κόστος αγροτικής παραγωγής και ενδεχόμενη μείωση των παγκόσμιων αποδόσεων τροφίμων. Η κρίση, επομένως, δεν απειλεί μόνο την ενέργεια αλλά και τη διατροφική ασφάλεια.

Παράλληλα, η παγκόσμια ναυτιλία δέχεται ισχυρό πλήγμα. Οι εναλλακτικές διαδρομές είναι μεγαλύτερες, ακριβότερες και λιγότερο αποδοτικές. Επιπλέον, περίπου 20.000 ναυτικοί έχουν εγκλωβιστεί στην περιοχή του Κόλπου, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τις μεταφορές και την εφοδιαστική αλυσίδα.

Οι αγορές ποντάρουν στην εκεχειρία

Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι αγορές εξακολουθούν να ελπίζουν σε μια σταθερή εκεχειρία και στην πλήρη επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ. Αυτό εξηγεί γιατί τα futures πετρελαίου συνεχίζουν να υποδηλώνουν μελλοντική αποκλιμάκωση τιμών.

Ωστόσο, η εικόνα αυτή μπορεί να αποδειχθεί υπερβολικά αισιόδοξη. Οι γεωπολιτικές αβεβαιότητες παραμένουν τεράστιες. Η Ουάσιγκτον εμφανίζεται αποφασισμένη να αποτρέψει το Ιράν από την απόκτηση πυρηνικών δυνατοτήτων, ενώ η Τεχεράνη δεν δείχνει διατεθειμένη να εγκαταλείψει εύκολα το στρατηγικό πλεονέκτημα που απέκτησε στον Κόλπο.

Το μεγάλο ερώτημα είναι αν οι δύο πλευρές μπορούν πραγματικά να φτάσουν σε μια συμφωνία που θα αποκαταστήσει την ομαλότητα στις ενεργειακές ροές. Και ακόμη κι αν υπάρξει συμφωνία, παραμένει ασαφές πώς θα εφαρμοστεί, ποιος θα την επιβλέπει και αν θα είναι βιώσιμη μακροπρόθεσμα.

Ο κίνδυνος νέας παγκόσμιας ύφεσης

Αν η κρίση παραταθεί, η παγκόσμια οικονομία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με έναν εξαιρετικά επικίνδυνο συνδυασμό: εκτίναξη τιμών ενέργειας, επίμονο πληθωρισμό, αυστηρότερη νομισματική πολιτική και ταυτόχρονη επιβράδυνση της ανάπτυξης.

Η ζήτηση για βασικά καύσιμα παραμένει σχετικά ανελαστική. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μικρές ελλείψεις μπορούν να οδηγήσουν σε τεράστιες αυξήσεις τιμών. Η προσαρμογή της αγοράς ενδέχεται να γίνει μέσω βαθιάς ύφεσης, η οποία θα περιορίσει τελικά τη ζήτηση δια της οικονομικής συρρίκνωσης.

Ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας έχει ήδη προειδοποιήσει ότι ο κόσμος εισέρχεται στη μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση της Ιστορίας. Αν οι ροές από τον Κόλπο δεν αποκατασταθούν σύντομα και οι ζημιές στις υποδομές αποδειχθούν εκτεταμένες, η προειδοποίηση αυτή μπορεί να αποδειχθεί απόλυτα ρεαλιστική.

Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται πλέον σε ένα επικίνδυνο σημείο καμπής. Και όσο περισσότερο διαρκεί η κρίση -παρά τις τελευταίες προσπάθειες για ειρήνευση- στα Στενά του Ορμούζ, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος ο κόσμος να περάσει από τον φόβο των ελλείψεων σε μια περίοδο πραγματικών ελλείψεων.

Στο επίκεντρο της πρότασης βρίσκεται ένας ιδιαίτερα φιλόδοξος στόχος: μέχρι το τέλος του αιώνα τα εισοδήματα των πολιτών σε όλες τις χώρες να συγκλίνουν στα σημερινά επίπεδα των πλουσιότερων οικονομιών. Με απλά λόγια, ο Πικετί εισηγείται ένα μέλλον στο οποίο κάθε κάτοικος του πλανήτη θα διαθέτει κατά μέσο όρο αγοραστική δύναμη αντίστοιχη με εκείνη που απολαμβάνουν σήμερα οι πολίτες των ανεπτυγμένων κρατών.

Η προσέγγιση βασίζεται στη διαπίστωση ότι οι διαφορές στο κατά κεφαλήν εισόδημα παραμένουν τεράστιες, παρά τη σημαντική ανάπτυξη που έχουν γνωρίσει πολλές αναδυόμενες οικονομίες τις τελευταίες δεκαετίες. Σε όρους αγοραστικής δύναμης, η απόσταση ανάμεσα στις πλουσιότερες και τις φτωχότερες περιοχές του κόσμου εξακολουθεί να είναι χαοτική, δημιουργώντας οικονομικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές εντάσεις που δύσκολα μπορούν να αγνοηθούν.

Σύμφωνα με το σενάριο που παρουσιάζεται στην έκθεση, η σύγκλιση αυτή θα σήμαινε ότι έως το 2100 το μέσο μηνιαίο εισόδημα ανά κάτοικο θα μπορούσε να φθάνει τα 5.000 ευρώ σε παγκόσμιο επίπεδο. Πρόκειται για έναν στόχο που απαιτεί μια εντελώς διαφορετική αναπτυξιακή πορεία από εκείνη που ακολουθείται σήμερα.

Η διαφορετική ανάπτυξη που απαιτεί το σχέδιο

Για να επιτευχθεί μια τέτοια εξίσωση εισοδημάτων, οι ρυθμοί ανάπτυξης θα έπρεπε να διαφοροποιηθούν δραστικά μεταξύ πλούσιων και φτωχών περιοχών. Οι ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Ωκεανίας θα κινούνταν με σχεδόν μηδενικούς ρυθμούς αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, της τάξης του 0% έως 0,5% ετησίως.

Αντίθετα, οι φτωχότερες περιοχές του πλανήτη, όπως η Υποσαχάρια Αφρική αλλά και μεγάλα τμήματα της Νότιας και Νοτιοανατολικής Ασίας, θα έπρεπε να διατηρήσουν για δεκαετίες ρυθμούς ανάπτυξης που θα κυμαίνονται μεταξύ 3% και 4% ετησίως.

Ουσιαστικά, η πρόταση προϋποθέτει μια σταδιακή ανακατανομή της παγκόσμιας οικονομικής δυναμικής, με το μεγαλύτερο μέρος της νέας ανάπτυξης να κατευθύνεται στις περιοχές που σήμερα βρίσκονται χαμηλότερα στην εισοδηματική κλίμακα.

Ενέργεια και κλίμα στο κέντρο της στρατηγικής

Καθοριστικό ρόλο στο σχέδιο κατέχει η ενεργειακή μετάβαση. Ο Πικετί υποστηρίζει ότι μια πραγματική παγκόσμια σύγκλιση δεν μπορεί να επιτευχθεί με βάση το σημερινό μοντέλο ανάπτυξης που εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα.

Για τον λόγο αυτό προτείνει τη σταδιακή κατάργηση των υδρογονανθράκων και την αντικατάστασή τους από ένα ενεργειακό σύστημα που θα στηρίζεται κυρίως στην αιολική και την ηλιακή ενέργεια. Η μετάβαση αυτή θα απαιτούσε επενδύσεις πρωτοφανούς κλίμακας σε δίκτυα, αποθήκευση ενέργειας, υποδομές και νέες τεχνολογίες παραγωγής ηλεκτρισμού.

Η χρηματοδότηση αυτής της προσπάθειας θα μπορούσε, σύμφωνα με την πρόταση, να προέλθει από ένα νέο διεθνές Ταμείο Παγκόσμιας Δικαιοσύνης, έναν θεσμό με υπερεθνικά χαρακτηριστικά και αρμοδιότητα συλλογής εσόδων για τη χρηματοδότηση έργων που θα μειώνουν τις ανισότητες μεταξύ κρατών.

Φόροι στον πλούτο και στα υψηλά εισοδήματα

Για να καταστεί εφικτή η συγκέντρωση των αναγκαίων πόρων, η έκθεση εισηγείται τη δημιουργία παγκόσμιων φορολογικών μηχανισμών που θα λειτουργούν παράλληλα με τα εθνικά συστήματα.

Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονται φόροι μεγάλης κλίμακας στην περιουσία, με συντελεστές που θα μπορούσαν να φθάνουν έως και το 20%, καθώς και εξαιρετικά υψηλή φορολόγηση των ανώτερων εισοδηματικών στρωμάτων, με συντελεστές που σε ορισμένες περιπτώσεις θα αγγίζουν το 90%.

Η λογική πίσω από την πρόταση είναι ότι η συσσώρευση πλούτου σε παγκόσμιο επίπεδο έχει φθάσει σε τέτοιο βαθμό ώστε να επιτρέπει τη χρηματοδότηση μιας ευρύτερης αναδιανομής πόρων χωρίς να υπονομεύεται η παραγωγική δραστηριότητα.

Λιγότερη εργασία, περισσότερες υπηρεσίες

Το όραμα που περιγράφεται στην έκθεση δεν περιορίζεται μόνο στη φορολογία ή στην ανάπτυξη. Περιλαμβάνει και μια διαφορετική αντίληψη για την κατανάλωση και την εργασία.

Η έμφαση μετατοπίζεται από τα υλικά αγαθά προς υπηρεσίες όπως η υγεία, η εκπαίδευση και η κοινωνική φροντίδα. Παράλληλα, προβλέπεται σημαντική μείωση του χρόνου εργασίας, με στόχο όχι μόνο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής αλλά και τον περιορισμό της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης.

Ο ίδιος ο Πικετί αναγνωρίζει ότι η πρόταση έχει έντονα ουτοπικά χαρακτηριστικά και προϋποθέτει πρωτοφανή επίπεδα διεθνούς συνεργασίας. Ωστόσο, θεωρεί ότι η συζήτηση για το μέλλον της παγκόσμιας ανάπτυξης δεν μπορεί να αγνοεί τις ανισότητες, την κλιματική κρίση και τα όρια του σημερινού οικονομικού μοντέλου.

Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόταση δεν αποτελεί μόνο ένα οικονομικό σχέδιο, αλλά και μια πρόσκληση για επαναπροσδιορισμό του τρόπου με τον οποίο ο πλανήτης αντιλαμβάνεται την ευημερία, την ανάπτυξη και την κατανομή του πλούτου κατά τον 21ο αιώνα.

Η κατάρρευση αφορά κάθε κατηγορία πλοίων. Στοιχεία του IMF PortWatch δείχνουν ότι ο συνολικός όγκος διαμετακομιστικού εμπορίου μέσω των Στενών, ο οποίος πριν από τη σύγκρουση κυμαινόταν μεταξύ 3,5 και 5 εκατ. μετρικών τόνων ημερησίως, έχει σχεδόν μηδενιστεί. Τα πετρελαιοφόρα, που κυριαρχούσαν στην κίνηση πριν από το κλείσιμο και μετέφεραν το μεγαλύτερο μέρος των φορτίων πετρελαίου και LNG, έχουν ουσιαστικά εξαφανιστεί. Αντίστοιχη εικόνα παρατηρείται και στα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, στα bulk carriers που μεταφέρουν σιτηρά και βιομηχανικές πρώτες ύλες, καθώς και στα γενικά φορτηγά πλοία.

Οι επιπτώσεις ξεπερνούν κατά πολύ την ενέργεια

Όπως επισημαίνει βέβαια το CNBC, σε αναλυτικό του ρεπορτάζ, η αναστάτωση δεν περιορίζεται στην αγορά ενέργειας. Περίπου 5 εκατ. τόνοι αλουμινίου μεταφέρονται ετησίως μέσω των Στενών από μονάδες τήξης στο Μπαχρέιν, το Κατάρ, τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Παράλληλα, σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου θείου διέρχεται από το συγκεκριμένο πέρασμα, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας.

Περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου μεθανόλης περνά επίσης από τα Στενά. Η μεθανόλη αποτελεί βασική πρώτη ύλη για ρητίνες, επιστρώσεις και πλαστικά. Παράλληλα, έχουν διακοπεί και οι αποστολές μονοαιθυλενογλυκόλης (MEG), κρίσιμου συστατικού για την παραγωγή πολυεστέρα και υλικών συσκευασίας. Μεταξύ των χωρών που εκτίθενται περισσότερο στην κρίση περιλαμβάνονται η Κίνα, η Ινδία, η Ινδονησία, το Πακιστάν, το Βιετνάμ και η Ταϊλάνδη.

Απειλή για τα τρόφιμα και τη γεωργία

Για τις αγορές τροφίμων, η χρονική συγκυρία θεωρείται εξαιρετικά δυσμενής. Περίπου 16 εκατ. τόνοι λιπασμάτων διακινούνται ετησίως μέσω των Στενών, ποσότητα που αντιστοιχεί στο ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου λιπασμάτων, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη.

Οι τιμές της ουρίας στον κόμβο της Νέας Ορλεάνης έχουν ήδη εκτιναχθεί από τα 475 δολάρια στα 680 δολάρια ανά μετρικό τόνο, απειλώντας την ανοιξιάτικη περίοδο σποράς καλαμποκιού και σόγιας στις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ.

Στη Νότια Ασία, αρκετές χώρες αναγκάζονται να περιορίσουν ή να διακόψουν τη λειτουργία μονάδων παραγωγής λιπασμάτων, καθώς στερεύουν οι εισαγωγές φυσικού αερίου. Το Ινστιτούτο Κιέλου εκτιμά ότι οι τιμές των τροφίμων στη Σρι Λάνκα, το Πακιστάν και την Ινδία θα μπορούσαν να αυξηθούν κατά 10%-15% σε περίπτωση παρατεταμένου αποκλεισμού.

Πλήγμα και στις αερομεταφορές

Η κρίση έχει επηρεάσει άμεσα και τις αεροπορικές μεταφορές. Αεροπορικές εταιρείες αναστέλλουν, ακυρώνουν ή επανασχεδιάζουν δρομολόγια ακολουθώντας μεγαλύτερες διαδρομές γύρω από τη Μέση Ανατολή, αυξάνοντας σημαντικά τον χρόνο ταξιδιού και την κατανάλωση καυσίμων, ενώ μεγάλο μέρος του εναέριου χώρου της περιοχής παραμένει κλειστό.

«Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν το σημαντικότερο σημείο συμφόρησης στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές και μια παρατεταμένη διακοπή δεν θα περιοριστεί σε μια ενεργειακή κρίση», σημειώνει ο επικεφαλής οικονομολόγος της Wood Mackenzie, Πίτερ Μάρτιν. «Όσο περισσότερο διαρκεί η αναστάτωση, τόσο μεγαλύτερες θα είναι οι συνέπειες στις τιμές ενέργειας, στη βιομηχανική δραστηριότητα, στις εμπορικές ροές και στην παγκόσμια ανάπτυξη».

Ο αντιπρόεδρος της S&P Global, Ντάνιελ Γέργκιν, το θέτει ακόμη πιο ωμά: «Πρόκειται για ιστορική διαταραχή στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου. Δεν έχει υπάρξει ποτέ κάτι τέτοιας κλίμακας. Ούτε οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970, ούτε ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, ούτε η εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ το 1990 πλησιάζουν το μέγεθος αυτής της αναστάτωσης».

Η Ασία πληρώνει το μεγαλύτερο τίμημα

Τα στοιχεία για τους προορισμούς των φορτίων πριν από το κλείσιμο των Στενών εξηγούν γιατί η Ασία δέχεται το μεγαλύτερο πλήγμα.

Το 2024, περίπου το 84% των αποστολών αργού πετρελαίου και προϊόντων διύλισης που διέρχονταν από τα Στενά κατευθύνονταν προς ασιατικές αγορές. Η Κίνα λάμβανε μέσω του περάσματος περίπου το ένα τρίτο των εισαγωγών πετρελαίου της. Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη προμηθευόταν μέσω Κατάρ το 12%-14% των αναγκών της σε LNG.

Οι διαθέσιμες εναλλακτικές διαδρομές θεωρούνται ανεπαρκείς. Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν αγωγούς που μπορούν να παρακάμψουν τα Στενά και να μεταφέρουν 3,5 έως 5,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Ωστόσο, το Ιράν, το Ιράκ, το Κουβέιτ, το Κατάρ και το Μπαχρέιν εξαρτώνται σχεδόν απόλυτα από το συγκεκριμένο πέρασμα για τις εξαγωγές τους.

Συνολικά, όλες οι υφιστάμενες εναλλακτικές διαδρομές μπορούν να διαχειριστούν το πολύ 10 εκατ. βαρέλια ημερησίως, αφήνοντας κενό τουλάχιστον 10 εκατ. βαρελιών χωρίς άμεση λύση.

Η κατάσταση είναι ακόμη πιο δύσκολη για το LNG. Το Κατάρ, ο μεγαλύτερος εξαγωγέας LNG στον κόσμο, δεν διαθέτει καμία εναλλακτική διαδρομή μέσω αγωγών. Όλες οι εξαγωγές του εξαρτώνται από τη ναυτιλία μέσω των Στενών. Παράλληλα, οι ζημιές στις εγκαταστάσεις υγροποίησης φυσικού αερίου στο Κατάρ αναμένεται να καθυστερήσουν τουλάχιστον δύο χρόνια το κύμα νέας παγκόσμιας προσφοράς LNG, που ανέμεναν οι αγορές.

Η παράκαμψη μέσω Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας

Η βασική εναλλακτική για την αποφυγή των κινδύνων ασφαλείας είναι η παράκαμψη μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας. Ωστόσο, αυτή η λύση συνεπάγεται σημαντικό κόστος.

Η νέα διαδρομή προσθέτει 10 έως 14 ημέρες στα ταξίδια, δεσμεύοντας κεφάλαια και προκαλώντας καθυστερήσεις στις παραδόσεις. Η ασφάλιση πολεμικού κινδύνου για μεταφορές που αφορούν τον Κόλπο έχει ουσιαστικά αποσυρθεί, ενώ τα ασφάλιστρα έχουν εκτοξευθεί σε πολυετή υψηλά.

Οι ναύλοι για τα πολύ μεγάλα δεξαμενόπλοια (VLCC) έφθασαν τα 800.000 δολάρια ημερησίως στο αποκορύφωμα της κρίσης, ενώ το κόστος μεταφοράς στις διαδρομές Κόλπου-Ασίας σχεδόν τριπλασιάστηκε.

Νέοι κερδισμένοι και χαμένοι

Η κρίση αναδιαμορφώνει τον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εισήγαγε ποσότητες-ρεκόρ LNG από το ρωσικό έργο Yamal μεταξύ Ιανουαρίου και Απριλίου 2026, παραλαμβάνοντας 91 φορτία από την αρκτική εγκατάσταση, που αντιστοιχούσαν περίπου στο 98% της παραγωγής της στο διάστημα αυτό.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδεικνύονται σε μακροπρόθεσμο ωφελημένο, καθώς το αμερικανικό LNG εκτιμάται ότι θα αυξήσει μόνιμα το μερίδιό του στις αγορές της Ασίας και της Ευρώπης.

Παράλληλα, οι εξαγωγές LNG από την Αυστραλία αναμένεται να αυξηθούν, ενώ η Κίνα, χάρη στα μεγάλα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, το διαφοροποιημένο ενεργειακό μείγμα και την παραγωγή αμμωνίας από άνθρακα, θα μπορούσε να επανέλθει δυναμικά στις εξαγωγές λιπασμάτων, αποκτώντας πρόσθετη γεωπολιτική επιρροή.

Ο διευθύνων σύμβουλος της Kuwait Petroleum Corporation, Σεΐχης Ναουάφ Σαούντ Αλ Σαμπάχ, χαρακτήρισε το σοκ στην προσφορά ως «επίθεση που κρατά όμηρο την παγκόσμια οικονομία» και προειδοποίησε για φαινόμενο ντόμινο σε πολλούς κλάδους.

«Το κόστος αυτού του πολέμου δεν περιορίζεται στα γεωγραφικά όρια της περιοχής», τόνισε. «Διαχέεται σε ολόκληρη την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα».

Τα τρία σενάρια για την παγκόσμια οικονομία

Ακόμη και αν τα Στενά επαναλειτουργήσουν σύντομα, οι επιπτώσεις αναμένεται να διαρκέσουν. Οι καθυστερήσεις, οι εκτροπές φορτίων και οι πιέσεις στα δίκτυα μεταφορών έχουν δημιουργήσει συσσωρευμένα προβλήματα που μπορεί να χρειαστούν μήνες ή και χρόνια για να επιλυθούν.

Σύμφωνα με τη Wood Mackenzie, στο αισιόδοξο σενάριο όπου επιτυγχάνεται γρήγορη ειρήνη και τα Στενά ανοίγουν ξανά έως τον Ιούνιο, η παγκόσμια ανάπτυξη θα επιβραδυνθεί στο 2,3% το 2026 από 3% το 2025. Η Μέση Ανατολή, ωστόσο, θα εισέλθει και πάλι σε ύφεση.

Εάν οι διαπραγματεύσεις παραταθούν έως το τέλος του καλοκαιριού και τα Στενά παραμείνουν κλειστά έως τον Σεπτέμβριο, η παγκόσμια οικονομία θα μπορούσε να διολισθήσει σε ήπια ύφεση στο δεύτερο εξάμηνο του έτους, με την ανάπτυξη να υποχωρεί κάτω από το 2%.

Στο πιο ακραίο σενάριο, όπου τα Στενά παραμένουν κλειστά μέχρι το τέλος του 2026 και οι εντάσεις αναζωπυρώνονται περιοδικά, η Wood Mackenzie εκτιμά ότι το Brent θα μπορούσε να εκτιναχθεί στα 200 δολάρια ανά βαρέλι, ενώ οι τιμές ντίζελ και αεροπορικών καυσίμων θα πλησιάσουν τα 300 δολάρια ανά βαρέλι στα μεγάλα κέντρα διύλισης.

Σε αυτή την περίπτωση, η παγκόσμια οικονομία θα συρρικνωθεί έως και κατά 0,4%, καταγράφοντας μόλις την τρίτη παγκόσμια ύφεση του 21ου αιώνα. Το ΑΕΠ της Μέσης Ανατολής θα μειωθεί κατά 10,7%, της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά 1,5%, η ανάπτυξη των ΗΠΑ θα πέσει κάτω από το 1%, ενώ η κινεζική οικονομία θα επιβραδυνθεί στο 3%.

Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν παραμένουν σε αδιέξοδο, χωρίς καμία πλευρά να μετριάζει τη ρητορική της προκειμένου η εύθραυστη εκεχειρία να μετατραπεί σε μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία, ενώ ο διπλός ναυτικός αποκλεισμός δεν δείχνει σημάδια αποκλιμάκωσης.

«Δυστυχώς, και οι δύο πλευρές πιστεύουν ότι έχουν το πάνω χέρι και ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ τους», δήλωσε ο διευθύνων σύμβουλος της Geopolitical Strategy, Ντέιμιεν Μπρούκαρντ. «Ίσως να έχουν δίκιο. Όμως ο χρόνος σίγουρα δεν είναι με το μέρος των επιχειρήσεων που επηρεάζονται από αυτή την κρίση».

Η άνοδος των τιμών της ενέργειας, των λιπασμάτων και των τροφίμων δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη κύκλο πληθωριστικών πιέσεων. Για τις χώρες χαμηλού και χαμηλού προς μεσαίου εισοδήματος, μεταφράζεται σε άμεση απειλή για την καθημερινότητα. Σε πολλές από αυτές, τα νοικοκυριά δαπανούν σχεδόν το μισό εισόδημά τους σε βασικά αγαθά, όπως η τροφή και η ενέργεια. Όταν οι τιμές αυτών των προϊόντων εκτοξεύονται, η επίπτωση είναι άμεση και βαθιά.

Περίπου 75 χώρες βρίσκονται σήμερα κάτω από το όριο των 4.500 δολαρίων σε κατά κεφαλήν εισόδημα. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα προβλήματα είναι εν μέρει αποτέλεσμα εσωτερικών αδυναμιών, όπως η κακή διαχείριση και η διαφθορά. Ωστόσο, η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι εξωτερικές πιέσεις – από τις γεωπολιτικές εντάσεις μέχρι τις νομισματικές ανακατατάξεις – περιορίζουν δραστικά τα περιθώρια αντίδρασης αυτών των κρατών. Το πιο κρίσιμο είναι ότι συχνά δεν έχουν ουσιαστικό λόγο στις αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα το μέλλον τους.

Η πρόσφατη αναταραχή ανακόπτει μια πορεία που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται με θετικούς όρους. Πολλές από αυτές τις οικονομίες είχαν πετύχει να σταθεροποιήσουν τα δημοσιονομικά τους, να συγκρατήσουν τον πληθωρισμό και να ανοίξουν δίαυλους προς το διεθνές εμπόριο. Η προοπτική ισχυρής ανάπτυξης, στηριγμένη σε φυσικούς πόρους και σε ένα νεανικό εργατικό δυναμικό, έμοιαζε εφικτή. Σήμερα, όμως, η νέα κρίση απειλεί να ανατρέψει αυτή την πρόοδο.

Η εξάρτηση από εισαγωγές βασικών αγαθών αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες ευαλωτότητας. Λιπάσματα, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και σε αρκετές περιπτώσεις τρόφιμα, είναι προϊόντα που πρέπει να αγοραστούν σε διεθνείς αγορές, συνήθως σε δολάρια. Όταν το κόστος αυξάνεται και ταυτόχρονα τα τοπικά νομίσματα αποδυναμώνονται, η πίεση γίνεται ασφυκτική. Οι κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν αυξανόμενα ελλείμματα, ενώ τα νοικοκυριά βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να συρρικνώνεται.

Την ίδια στιγμή, η παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική δείχνει να αποσταθεροποιείται. Η απομάκρυνση των μεγάλων δυνάμεων από πολυμερείς θεσμούς, η αναζωπύρωση συγκρούσεων και η κλιμάκωση του ανταγωνισμού μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας δημιουργούν ένα περιβάλλον αβεβαιότητας. Όταν οι κανόνες χαλαρώνουν και η συνεργασία υποχωρεί, οι πιο αδύναμοι κρίκοι είναι αυτοί που πληρώνουν πρώτοι το τίμημα.

Ο κατακερματισμός του διεθνούς εμπορίου επιτείνει το πρόβλημα. Για δεκαετίες, η ένταξη στις παγκόσμιες αγορές μέσω εξαγωγών αποτέλεσε βασικό μοχλό ανάπτυξης για πολλές αναδυόμενες οικονομίες. Σήμερα, οι εμπορικοί φραγμοί και οι δασμοί περιορίζουν αυτή τη δυνατότητα. Το παραδοσιακό μοντέλο ανάπτυξης μοιάζει να μπλοκάρεται, αφήνοντας πολλές χώρες χωρίς σαφή εναλλακτική πορεία.

Παράλληλα, η πρόσβαση σε χρηματοδότηση γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Με περιορισμένες εσωτερικές αποταμιεύσεις και αδύναμα χρηματοπιστωτικά συστήματα, οι χώρες χαμηλού εισοδήματος εξαρτώνται από ξένα κεφάλαια. Ωστόσο, σε περιόδους αυξημένης αβεβαιότητας, οι επενδυτές προτιμούν ασφαλή καταφύγια, όπως τα κρατικά ομόλογα ανεπτυγμένων οικονομιών. Έτσι, κεφάλαια που θα μπορούσαν να στηρίξουν την ανάπτυξη κατευθύνονται αλλού.

Στις πιέσεις αυτές προστίθενται και οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Η γεωργική παραγωγή, που αποτελεί βασικό πυλώνα για πολλές φτωχότερες οικονομίες, επηρεάζεται από ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές. Η έλλειψη διεθνούς συντονισμού για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής επιδεινώνει τις προοπτικές, περιορίζοντας την παραγωγικότητα και αυξάνοντας την αβεβαιότητα.

Ακόμη και η τεχνητή νοημοσύνη, που για πολλούς θεωρείται εργαλείο ανάπτυξης, εισάγει νέους κινδύνους. Αν και μπορεί να ενισχύσει την παραγωγικότητα, ταυτόχρονα απειλεί να μειώσει τις ευκαιρίες απασχόλησης σε οικονομίες που βασίζονται σε χαμηλής εξειδίκευσης εργασία. Αυτό ενδέχεται να προκαλέσει κοινωνικές εντάσεις και να διευρύνει περαιτέρω τις ανισότητες.

Οι ίδιες οι χώρες χαμηλού εισοδήματος έχουν περιθώρια να ενισχύσουν την ανθεκτικότητά τους. Η δημοσιονομική πειθαρχία, η ενίσχυση της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών και η μείωση της εξάρτησης από το χρέος μπορούν να δημιουργήσουν ένα πιο σταθερό πλαίσιο. Παράλληλα, η προσέλκυση άμεσων ξένων επενδύσεων και η ενίσχυση των θεσμών αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για βιώσιμη ανάπτυξη.

Ωστόσο, η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο αυτές. Οι ανεπτυγμένες οικονομίες έχουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός πιο σταθερού διεθνούς περιβάλλοντος. Η ενίσχυση των πολυμερών θεσμών, η διατήρηση ανοικτών εμπορικών διαύλων και η διασφάλιση χρηματοπιστωτικής σταθερότητας μπορούν να περιορίσουν τις διακυμάνσεις και να προσφέρουν ανάσες στις πιο ευάλωτες χώρες.

Η ιδέα ότι τα προβλήματα των φτωχότερων οικονομιών δεν επηρεάζουν τις πλουσιότερες είναι βαθιά λανθασμένη. Οι οικονομικές πιέσεις και οι συγκρούσεις οδηγούν σε αυξημένες μεταναστευτικές ροές, που με τη σειρά τους επηρεάζουν τις κοινωνίες και τις οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών. Σε έναν διασυνδεδεμένο κόσμο, η αστάθεια δεν περιορίζεται γεωγραφικά.

Η κρίση στη Μέση Ανατολή αναδεικνύει με τον πιο έντονο τρόπο αυτή την αλληλεξάρτηση. Καθώς η αστάθεια εξαπλώνεται, σχεδόν ο μισός πλανήτης καλείται να πληρώσει το τίμημα. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο η διαχείριση της τρέχουσας κρίσης, αλλά η διαμόρφωση ενός πλαισίου που θα αποτρέψει την επανάληψη παρόμοιων καταστάσεων στο μέλλον. Και αυτό το ζητούμενο δεν έχει εύκολες απαντήσεις…

Τώρα, υπάρχουν αρκετές ενδείξεις που κάνουν κάποιους να αναρωτιούνται αν βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας νέας χρηματοπιστωτικής κρίσης.

Πώς θα μπορούσε να μοιάζει η επόμενη κρίση; Mε τις διεθνείς σχέσεις το 2026 να βρίσκονται σε πιο τεταμένη κατάσταση από ό,τι το 2008, θα έχουν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής τα εργαλεία για να την επιλύσουν;

Πριν από την κρίση που έπληξε την παγκόσμια οικονομία το 2008, υπήρχαν ενδείξεις σε ορισμένα τμήματα του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Το 2007, οι επενδύσεις σε επικίνδυνα ενυπόθηκα δάνεια στις ΗΠΑ κατέρρευσαν, καθώς οι ιδιοκτήτες ακινήτων δυσκολεύονταν να πληρώσουν. Τα αμοιβαία κεφάλαια που διαχειρίζονταν οι Bear Stearns, η BNP Paribas και άλλες τράπεζες αναγκάστηκαν είτε να παγώσουν τη δυνατότητα των επενδυτών να αποσύρουν τα χρήματά τους, είτε να ρευστοποιήσουν πλήρως τα αμοιβαία κεφάλαια.

Αυτά τα προβλήματα ήταν τα «καναρίνια σε ένα χρηματοοικονομικό ανθρακωρυχείο» που αποδείχθηκε πολύ βαθύ. Καθώς η νευρικότητα εξαπλωνόταν, ακόμη και οι τράπεζες σταμάτησαν τελικά να δανείζουν η μία στην άλλη από φόβο μήπως δεν πάρουν πίσω τα χρήματά τους, δημιουργώντας τη λεγόμενη «πιστωτική στενότητα». Αυτό προκάλεσε μια παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση. Ποιοι είναι, όμως, σήμερα οι τρεις μεγάλοι φόβοι των αγορών;

Ιδιωτική πίστωση

Σήμερα, αρκετά αμοιβαία κεφάλαια που δανείζουν χρήματα έχουν δηλώσει ζημίες ή έχουν περιορίσει τη δυνατότητα των επενδυτών να αποσύρουν τα χρήματά τους. Οι BlackRock, Blackstone, Apollo και Blue Owl έχουν όλες αντιμετωπίσει αιτήματα για αποσύρσεις δισεκατομμυρίων από ιδιωτικά πιστωτικά κεφάλαια – ιδρύματα που παρέχουν μια εναλλακτική λύση στις παραδοσιακές τράπεζες.

Οι ρυθμιστικές αρχές των τραπεζών και οι βετεράνοι του χρηματοπιστωτικού τομέα αναγνωρίζουν τις ομοιότητες.

Η αναπληρωτής διοικητής της Τράπεζας της Αγγλίας, Σάρα Μπριντίν, με ειδική αρμοδιότητα για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα υποστηρίζει ότι ο νέος κόσμος της ιδιωτικής πίστωσης έχει αναπτυχθεί γρήγορα, δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί από χρηματοπιστωτικές αντιξοότητες και δεν είναι καλά κατανοητός. Ανησυχεί επίσης ότι μεγάλο μέρος των χρημάτων που δανείζουν τα ιδιωτικά πιστωτικά κεφάλαια είναι τα ίδια δανεισμένα, δημιουργώντας επίπεδα μόχλευσης που μπορούν να ενισχύσουν τυχόν απώλειες.

Ο Μοχάμεντ Ελ Εριάν, επικεφαλής οικονομικός σύμβουλος της γερμανικής χρηματοοικονομικής εταιρείας Allianz και πρώην διευθύνων σύμβουλος της PIMCO, του μεγαλύτερου επενδυτή ομολόγων στον κόσμο, συμφωνεί ότι ο κίνδυνος μιας νέας κρίσης υποτιμάται.

Ωστόσο, ο Λάρι Φινκ, επικεφαλής της BlackRock, της μεγαλύτερης εταιρείας διαχείρισης κεφαλαίων στον κόσμο, δήλωσε πρόσφατα στο BBC ότι δεν συμφωνεί με την άποψη ότι η ιδιωτική πίστωση αποτελεί απειλή για την παγκόσμια οικονομία.

Παρ’ όλα αυτά, ορισμένοι έχουν παρομοιάσει αυτό που συμβαίνει στον τομέα των ιδιωτικών πιστώσεων με ένα αργού ρυθμού bank run. Μπορεί να μην βλέπετε τις ουρές έξω από τα καταστήματα της Northern Rock, όπως είδαμε το 2007, αλλά υπάρχει μια σειρά επενδυτών που θέλουν τα χρήματά τους πίσω.

Ενέργεια

Ένας άλλος τρόπος με τον οποίο η ιστορία μπορεί να επαναλαμβάνεται είναι μέσω της ραγδαίας ανόδου των τιμών της ενέργειας.

Αυτό ήταν ένας παράγοντας που συνέβαλε στην κρίση του 2008. Η τιμή του αργού πετρελαίου Brent ανέβηκε από περίπου 50 δολάρια το βαρέλι στις αρχές του 2007 στα 100 δολάρια μέχρι το τέλος του έτους – φτάνοντας τελικά στο υψηλότερο σημείο των 147 δολαρίων τον Ιούλιο του 2008.

Σήμερα, οι τιμές του πετρελαίου έχουν ανέλθει σε πάνω από 100 δολάρια το βαρέλι, με προειδοποιήσεις ότι θα μπορούσαν να ανέβουν ακόμη περισσότερο αν δεν υπάρξει ταχεία επίλυση της σύγκρουσης με το Ιράν, η οποία έχει ουσιαστικά κλείσει τη σημαντικότερη ενεργειακή αρτηρία του κόσμου μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Ο Φατίχ Μπιρόλ, διευθύνων σύμβουλος του ΙΕΑ, χαρακτήρισε το συνεχιζόμενο κλείσιμο των Στενών ως «τη μεγαλύτερη κρίση ενεργειακής ασφάλειας στην ιστορία», επιμένοντας ότι είναι «πιο σοβαρή από τις προηγούμενες ενεργειακές κρίσεις του 1973, του 1979 και του 2022».

Αυτό το επίπεδο απαισιοδοξίας δεν αντικατοπτρίζεται ακόμη στις τρέχουσες τιμές του πετρελαίου. Αν και έχουν αυξηθεί κατά περισσότερο από 50% από πριν τη σύγκρουση με το Ιράν, απέχουν αρκετά από τα επίπεδα που παρατηρήθηκαν πριν την τελευταία χρηματοπιστωτική κρίση, όταν το πετρέλαιο έφτασε τα 147 δολάρια το βαρέλι (σε σημερινές τιμές, αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 190 δολάρια το βαρέλι).

Oι χρηματιστηριακές αγορές βρίσκονται επί του παρόντος στα, ή κοντά στα, υψηλότερα επίπεδα όλων των εποχών, κάτι που δεν μοιάζει με το πετρελαϊκό σοκ του 1973, το οποίο προκάλεσε πτώση 40% στις αμερικανικές χρηματιστηριακές αγορές.

Τεχνητή νοημοσύνη

Πάνω από 2 τρισ. δολάρια έχουν επενδυθεί στην τεχνητή νοημοσύνη, σε αυτό που ο συνιδρυτής της Microsoft, Μπιλ Γκέιτς, έχει ονομάσει «φρενίτιδα» και άλλοι έχουν περιγράψει ως φούσκα.

Αυτό έχει εκτοξεύσει τις αποτιμήσεις μερικών mega cap εταιρειών σε τέτοιο βαθμό που το 37% της αξίας του κύριου δείκτη της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς, του S&P 500, συγκεντρώνεται πλέον σε μόλις επτά εταιρείες.

Αυτό σημαίνει ότι τα εκατομμύρια των ανθρώπων που επενδύουν σε αμοιβαία κεφάλαια που παρακολουθούν δείκτες επενδύουν ένα μεγάλο μέρος των αποταμιεύσεών τους στην τεχνητή νοημοσύνη, είτε το θέλουν είτε όχι.

Ένα μεγάλο sell off μετοχών αυτών των εταιρειών θα έπληττε τους αποταμιευτές – συμπεριλαμβανομένων ιδιωτών και συνταξιοδοτικών ταμείων – και αναπόφευκτα θα κλόνιζε την εμπιστοσύνη των επιχειρήσεων και των καταναλωτών.

Η έκρηξη της φούσκας των dotcom, η οποία κορυφώθηκε τον Μάρτιο του 2000, συνέβαλε στην πρόκληση ύφεσης το 2001. Ο δείκτης NASDAQ, με μεγάλη συμμετοχή εταιρειών τεχνολογίας, έπεσε σχεδόν 80% μεταξύ Μαρτίου 2000 και Οκτωβρίου 2002, χάνοντας δισεκατομμύρια σε αξία. Αυτή η κατάρρευση των εταιρειών που βασίζονταν στο διαδίκτυο, οι τεράστιες απώλειες των επενδυτών και οι εκτεταμένες απολύσεις στον τομέα της τεχνολογίας προκάλεσαν μια ευρύτερη ύφεση στην οικονομία.

Αντιμετώπιση της κρίσης

Υπάρχει επίσης το ερώτημα πόσο αποτελεσματικά θα μπορούσαν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής να αντιμετωπίσουν μία τέτοια κρίση.

Το 2008 οι κυβερνήσεις κατάφεραν τελικά να ελέγξουν το χάος, διοχετεύοντας δισεκατομμύρια δημόσιων πόρων σε μεγάλες τράπεζες για να αποτρέψουν την κατάρρευσή τους και αυξάνοντας τις εγγυήσεις για τις τραπεζικές καταθέσεις ώστε να αποτρέψουν τη φυγή των καταθετών. Ταυτόχρονα, οι μεγάλες κεντρικές τράπεζες μείωσαν τα επιτόκια, συμπεριλαμβανομένης μιας σπάνιας συντονισμένης μείωσης το φθινόπωρο του ίδιου έτους. Ωστόσο, ορισμένοι ανησυχούν ότι αυτές οι επιλογές ενδέχεται να μην υπάρχουν πλέον.

Το 2008, το δημόσιο χρέος του Ηνωμένου Βασιλείου, μίας τεράστιας οικονομίας, ανερχόταν σε λιγότερο από το 50% του ΑΕΠ. Σήμερα, ο αριθμός αυτός πλησιάζει το 100%, μετά από σημαντικές παρεμβάσεις το 2008 για τη διάσωση των τραπεζών, τη στήριξη των μισθών κατά τη διάρκεια της πανδημίας και τις επιδοτήσεις ενέργειας το 2022 μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Επομένως, η ικανότητα της -βρετανικής σε αυτή την περίπτωση- κυβέρνησης να δανειστεί χρήματα είναι πολύ πιο περιορισμένη.

Υπάρχει επίσης η κακή κατάσταση των διεθνών σχέσεων. Εν μέσω της κρίσης του 2008, οι ηγέτες των διαφόρων κρατών συναντήθηκαν σε μια σειρά έκτακτων συνόδων κορυφής, συμπεριλαμβανομένης μιας κρίσιμης συνάντησης στην Ουάσινγκτον τον Νοέμβριο του 2008, όπου διαμόρφωσαν το σχέδιό τους για την παροχή δισεκατομμυρίων στις τράπεζες και μιας άλλης στο Λονδίνο τον Απρίλιο του 2009.

Όλα αυτά θα μπορούσαν να είναι πιο δύσκολα σήμερα, εν μέσω σημαντικών διαφωνιών μεταξύ των πλούσιων χωρών σχετικά με την εμπορική πολιτική, το ΝΑΤΟ και ακόμη και τη Γροιλανδία.

Όσο για τον Μπόμπι Σίγκαλ, που τώρα είναι καθηγητής Μαθηματικών, λέει ότι οι χρηματοπιστωτικές αγορές είναι ακόμη πιο περίπλοκες σήμερα και ποτέ δεν ξέρεις ακριβώς ποιες δυσάρεστες εκπλήξεις κρύβονται κάτω από την επιφάνεια.

«Είναι σαν να μεταβιβάζεις χρηματοοικονομικά μέσα από το ένα άτομο στο άλλο, χωρίς να είσαι σίγουρος για το τι περιέχουν. Νομίζω ότι η ανησυχία είναι ότι, αν συμβούν κάποια πράγματα, αυτά κλιμακώνονται πολύ γρήγορα στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Εκεί είναι που δεν θέλεις να είσαι ο τελευταίος που θα μείνει με την… καυτή πατάτα στα χέρια».

Τα στοιχεία ενδέχεται να υποδείξουν τον βαθμό στον οποίο παραμονεύει ο στασιμοπληθωρισμός και θα ακολουθήσουν μια εβδομάδα ζοφερών εκτιμήσεων στην Ουάσινγκτον, όπου το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο παρουσίασε μια σειρά πιθανών εξελίξεων, μεταξύ των οποίων και δημιουργία ύφεσης. Παρά την τρέχουσα εκεχειρία και τις ελπίδες για τερματισμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή, η ζημιά στην ανάπτυξη και τον πληθωρισμό δεν μπορεί να αντιστραφεί εύκολα.

«Ακόμη και αν ο πόλεμος τελειώσει αύριο, θα χρειαστεί αρκετός χρόνος για να ξεκινήσει η ανάκαμψη», δήλωσε η διευθύνουσα σύμβουλος του ΔΝΤ, Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, στο Bloomberg. «Ο αντίκτυπος έχει ήδη ενσωματωθεί».

Παρά την απαισιοδοξία αυτή, πολλοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής παραμένουν επιφυλακτικοί ως προς τον τρόπο αντίδρασης. Ο επικεφαλής οικονομολόγος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Φίλιπ Λέιν, περιέγραψε πώς αυτός και οι συνάδελφοί του ενδέχεται να αντιμετωπίσουν εκθέσεις όπως το PMI όταν καθορίσουν τα επιτόκια αργότερα αυτό το μήνα.

«Θα έχουμε ένα πλούσιο σύνολο δεδομένων από έρευνες», δήλωσε ο Λέιν στην Ουάσινγκτον. «Φυσικά, οι άνθρωποι που απαντούν σε αυτές τις έρευνες βλέπουν τον ίδιο κόσμο που βλέπουμε κι εμείς. Προς το παρόν, δε θα έχουν πολλοί μια σαφή εικόνα για το τι πρόκειται να συμβεί», προσέθεσε.

Όμως, όπως προειδοποίησε η Γκεοργκίεβα, ακόμη και η πιο ολιστική ανάλυση της παγκόσμιας οικονομίας από τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής έχει τα όριά της προς το παρόν. «Όλοι πρέπει να μάθουμε να λειτουργούμε σε ένα περιβάλλον υψηλής και μόνιμης αβεβαιότητας», δήλωσε.

Σύμφωνα με τους αναλυτές Τζένιφερ Γουέλτς και Άνταμ Φαράρ του Bloomberg, «ενώ φαίνεται να διαφαίνεται μια συμφωνία που μπορεί να θέσει τέλος στον τρέχοντα κύκλο εχθροπραξιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν και να ανακουφίσει τις αγορές ενέργειας, είναι απίθανο να οδηγήσει σε πλήρη ή διαρκή ειρήνη. Το Ισραήλ δε φαίνεται να συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις και συνεχίζει να θεωρεί το Ιράν ως απειλή. Η εμπιστοσύνη μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν παραμένει χαμηλή και ήδη φαίνεται να υπάρχουν διαφορετικές ερμηνείες βασικών όρων, που όλες υποδηλώνουν διαρκείς εντάσεις».

ΗΠΑ

Η σημαντικότερη δημοσίευση οικονομικών στοιχείων των ΗΠΑ αυτή την εβδομάδα θα είναι οι λιανικές πωλήσεις. Οι οικονομολόγοι προβλέπουν σημαντική άνοδο στις συνολικές πωλήσεις για τον Μάρτιο, κυρίως λόγω της απότομης αύξησης των δαπανών για βενζίνη.

Εν τω μεταξύ, ο Κέβιν Γουόρς θα εμφανιστεί ενώπιον της Επιτροπής Τραπεζικών Υποθέσεων της Γερουσίας την Τρίτη, σε ακρόαση για την επικύρωσή του ως υποψηφίου προέδρου της Fed. Οι επενδυτές θα παρακολουθήσουν προσεκτικά πώς ο Γουόρς αντιλαμβάνεται τη νομισματική πολιτική που θα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του Ντόναλντ Τραμπ για χαμηλότερα επιτόκια, χωρίς όμως να ανησυχεί τους επενδυτές που εξακολουθούν να είναι επιφυλακτικοί ως προς τον πληθωρισμό, ειδικά εν μέσω ενός σοκ στις τιμές του πετρελαίου που προκαλείται από τον πόλεμο.

Σύμφωνα με τον αναλυτή του Bloomberg, Ντέιβιντ Γουίλκοξ, «τα θέματα τα οποία ενδέχεται να ρωτήσουν τον Γουόρς περιλαμβάνουν: Πόσο ανεξάρτητος σκοπεύει να είναι από τις επιθυμίες του Λευκού Οίκου; Πώς βλέπει την ανεξαρτησία της Fed; Πώς θα ήθελε να αναθεωρήσει τις ανακοινώσεις της FOMC; Ποιο περιθώριο βλέπει για τη FOMC να μειώσει το επιτόκιο πολιτικής της αργότερα φέτος;».

Ασία

Οι πληθωριστικοί κίνδυνοι που συνδέονται με το παγκόσμιο ενεργειακό σοκ θα κυριαρχήσουν στο οικονομικό ημερολόγιο της Ασίας την ερχόμενη εβδομάδα, με τα στοιχεία για τις τιμές και τις επιχειρηματικές έρευνες να δοκιμάζουν πόσο γρήγορα μετακυλίονται τα υψηλότερα κόστη.

Η απόφαση της Κίνας για το βασικό επιτόκιο δανεισμού τη Δευτέρα αναμένεται να μην φέρει αλλαγές, ενώ τα εμπορικά στοιχεία από τη Νέα Ζηλανδία, την Ιαπωνία, την Ταϊλάνδη και τη Μαλαισία κατά τη διάρκεια της εβδομάδας θα προσφέρουν μια πρώιμη εικόνα της εξωτερικής ζήτησης. Αναμένεται επίσης η δημοσίευση των στοιχείων για την παραγωγή υποδομών της Ινδίας. Η απόφαση της Ινδονησίας για τα επιτόκια αναμένεται να αποδειχθεί σταθερή, καθώς σταθμίζουν τη σταθερότητα του νομίσματος έναντι του αυξανόμενου εισαγόμενου πληθωρισμού.

Την Πέμπτη, οι δείκτες PMI από την Αυστραλία, την Ιαπωνία και την Ινδία θα προσφέρουν μια επίκαιρη εικόνα των επιχειρηματικών συνθηκών, ενώ τα στοιχεία για τον πληθωρισμό από τη Σιγκαπούρη, το Χονγκ Κονγκ και την Ιαπωνία θα προσφέρουν πρώιμες ενδείξεις για τη μετάδοση των υψηλότερων τιμών ενέργειας.

Η κεντρική τράπεζα των Φιλιππίνων αναμένεται να αυξήσει το βασικό επιτόκιο κατά 25 μονάδες βάσης στο 4,5%, υπογραμμίζοντας την τάση σύσφιξης σε ορισμένα μέρη της περιοχής. Ο δείκτης εμπιστοσύνης των καταναλωτών της Νότιας Κορέας θα παρακολουθείται επίσης στενά για ενδείξεις πίεσης στα νοικοκυριά της χώρας.

ΕΜΕΑ

Μια σειρά από στοιχεία για το Ηνωμένο Βασίλειο θα προσφέρουν μια εικόνα της υγείας της οικονομίας σε μια εποχή που ο πρωθυπουργός Kιρ Στάρμερ παραμένει βυθισμένος σε κρίση. Τα στοιχεία ενδέχεται να αποκαλύψουν εξασθένιση των πιέσεων στους μισθούς κατά το τρίμηνο έως τον Φεβρουάριο, λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος.

Στην Ευρωζώνη, η Πρόεδρος της ΕΚΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, συγκαταλέγεται μεταξύ των ομιλητών που έχουν προγραμματιστεί να μιλήσουν για την πορεία της οικονομίας. Το Βέλγιο, το οποίο μόλις υποβαθμίστηκε από τη Moody’s Ratings, ενδέχεται να αντιμετωπίσει νέα υποβάθμιση μετά από επανεξέταση από την S&P Global Ratings.

Θα είναι μια σημαντική εβδομάδα για την SNB. Η ετήσια γενική συνέλευση της κεντρικής τράπεζας θα πραγματοποιηθεί μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του α’ τριμήνου.

Στη Νότια Αφρική, η ραγδαία άνοδος των τιμών του πετρελαίου λόγω του πολέμου στο Ιράν αναμένεται να επιτείνει τις πιέσεις στις τιμές, με την πρώτη μέτρηση του πληθωρισμού μετά τη σύγκρουση, να σημειώνει ελαφρά επιτάχυνση στο 3,1% από 3% τον Φεβρουάριο.

Οι περισσότεροι αναλυτές που συμμετείχαν σε έρευνα του Bloomberg προβλέπουν ότι η κεντρική τράπεζα της Τουρκίας θα διατηρήσει το βασικό επιτόκιο στο 37% για δεύτερη συνεχόμενη συνεδρίαση την Τετάρτη. 

Στη Ρωσία, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής της κεντρικής τράπεζας θα εξετάσουν εάν θα συνεχίσουν τη χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής εν μέσω της αυξημένης αβεβαιότητας σχετικά με τους πιθανούς πληθωριστικούς κινδύνους.

Λατινική Αμερική

Η κεντρική τράπεζα της Παραγουάης διατήρησε το βασικό της επιτόκιο αμετάβλητο στο 5,5% τον Μάρτιο, μετά από διαδοχικές μειώσεις.

Τα δεδομένα που αντικατοπτρίζουν το ΑΕΠ της Κολομβίας για τον Φεβρουάριο ενδέχεται να δείξουν μια μικρή ανάκαμψη σε σχέση με τον Ιανουάριο.

Στην Αργεντινή, τα δεδομένα που αντικατοπτρίζουν το ΑΕΠ πιθανότατα θα επισημάνουν και πάλι την άνιση ανάπτυξη που πλήττει τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της Νότιας Αμερικής.

Στο Μεξικό, οι αναλυτές θα βρίσκονται σε πολύ καλύτερη θέση να αξιολογήσουν τη μείωση των επιτοκίων κατά 0,25% που πραγματοποίησε η Banxico τον περασμένο μήνα.

Η ρευστότητα της κατάστασης αποτυπώνεται και στις διαρκώς μεταβαλλόμενες εκτιμήσεις, με αναλύσεις να κινούνται μεταξύ αρνητικών και ακόμη πιο δυσμενών σεναρίων, καθώς παραμένει δύσκολο να αποκλειστεί οποιαδήποτε εξέλιξη.

Μέχρι στιγμής, οι αγορές φαίνεται να προεξοφλούν τα λιγότερο αρνητικά σενάρια, τα οποία υπό τις παρούσες συνθήκες θεωρούνται σχετικά αισιόδοξα. Παρά ταύτα, οι τιμές της ενέργειας παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, ενώ οι μετοχές και τα ομόλογα έχουν καταγράψει απώλειες διεθνώς. Ενδεικτικά, ο δείκτης S&P 500 σημείωσε πτώση άνω του 7% στο πρώτο τρίμηνο και σχεδόν 8% μέσα στον πρώτο μήνα της σύγκρουσης.

Ο αντίκτυπος στις ΗΠΑ
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η τιμή της βενζίνης ξεπέρασε τα 4 δολάρια ανά γαλόνι, επίπεδο με έντονη πολιτική και κοινωνική σημασία. Η αύξηση αυτή επηρεάζει άμεσα τους καταναλωτές και ενδέχεται να περιορίσει τη δαπάνη, γεγονός που θα μπορούσε να επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη. Παράλληλα, η Federal Reserve διατηρεί στάση αναμονής ως προς τη μείωση των επιτοκίων, έως ότου υπάρξει μεγαλύτερη σαφήνεια για την πορεία του πληθωρισμού.

Παρά την άνοδο των τιμών ενέργειας, οι ΗΠΑ εμφανίζονται πιο ανθεκτικές συγκριτικά με άλλες οικονομίες, καθώς είναι καθαρός εξαγωγέας πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου. Αντίθετα, μεγαλύτερη είναι η επιβάρυνση για οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας, κυρίως στην Ασία, αλλά και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης που εξακολουθεί να επηρεάζεται από το ενεργειακό σοκ μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Ακόμη και σε περίπτωση ταχείας αποκλιμάκωσης, οι επιπτώσεις στην ενέργεια δεν αναμένεται να εξαλειφθούν άμεσα. Το Ιράν έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί να διαταράξει κρίσιμες ενεργειακές οδούς, όπως τα Στενά του Ορμούζ, ενώ παράλληλες απειλές για τη ναυσιπλοΐα σε περιοχές όπως η Ερυθρά Θάλασσα εντείνουν την αβεβαιότητα.

Οι βασικοί παράγοντες της αγοράς –παραγωγοί και καταναλωτές– επιθυμούν την ταχεία λήξη της σύγκρουσης, προκειμένου να αποκατασταθεί η προβλεψιμότητα. Σε βασικά σενάρια αναλύσεων, όπως αυτά της Capital Economics, ένα γρήγορο τέλος θα περιόριζε τις επιπτώσεις, ιδιαίτερα για τις ΗΠΑ, ενώ το βάρος για τις υπόλοιπες οικονομίες θα εξαρτιόταν από την ενεργειακή τους εξάρτηση.

Στο αρνητικότερο σενάριο παρατεταμένης σύγκρουσης, οι ΗΠΑ αναμένεται να επηρεαστούν λιγότερο σε σχέση με άλλες περιοχές, πολλές από τις οποίες ενδέχεται να βρεθούν κοντά ή εντός ύφεσης.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο επισημαίνει ότι η αβεβαιότητα παραμένει ιδιαίτερα υψηλή, καθιστώντας δύσκολες τις ασφαλείς προβλέψεις. Ωστόσο, το βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι εξελίξεις οδηγούν προς ένα περιβάλλον υψηλότερου πληθωρισμού και χαμηλότερης ανάπτυξης.

Στις χρηματοπιστωτικές αγορές, η πλειονότητα των επενδυτικών χαρτοφυλακίων έχει καταγράψει απώλειες από την έναρξη της κρίσης, με εξαίρεση επιλεκτικές τοποθετήσεις σε συγκεκριμένους κλάδους. Η συνολική εικόνα παραμένει αρνητική τόσο για τις μετοχές όσο και για τα ομόλογα, ενώ οι διεθνείς αγορές έχουν δεχθεί ακόμη ισχυρότερες πιέσεις.

Παρά ταύτα, ιστορικά στοιχεία δείχνουν ότι οι επιπτώσεις πολεμικών συγκρούσεων στις αγορές τείνουν να περιορίζονται μεσοπρόθεσμα, με τις αγορές να ανακάμπτουν εντός περίπου ενός έτους από τη λήξη των εχθροπραξιών — σενάριο που δεν αποκλείεται να επαναληφθεί.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, το 36% των επενδυτών εκτιμά ότι η παγκόσμια οικονομία θα επιβραδυνθεί μέσα στους επόμενους 12 μήνες, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη απαισιοδοξία από τον περασμένο Αύγουστο.

Η εικόνα είναι ακόμη πιο αρνητική για την Ευρώπη, όπου το 25% των συμμετεχόντων προβλέπει επιβράδυνση, σε αντίθεση με τον Φεβρουάριο, όταν η πλειοψηφία ανέμενε επιτάχυνση της ανάπτυξης. Παρά τις ανησυχίες, τα σενάρια ύφεσης παραμένουν περιορισμένα, με το 79% να θεωρεί απίθανη μια ύφεση τον επόμενο χρόνο.

Καθοριστικό ρόλο στις ανησυχίες διαδραματίζουν οι τιμές της ενέργειας. Το 61% των επενδυτών εκτιμά ότι το πετρέλαιο Brent θα παραμείνει πάνω από τα 80 δολάρια ανά βαρέλι έως το τέλος του έτους, με το 71% να προβλέπει αύξηση του πυρήνα του πληθωρισμού στην Ευρώπη. Ως αποτέλεσμα, ο στασιμοπληθωρισμός αναδεικνύεται στο κυρίαρχο μακροοικονομικό σενάριο για το 58% των ερωτηθέντων, ενώ αυξάνονται και οι προσδοκίες για υψηλότερα επιτόκια και αποδόσεις ομολόγων.

Παρά το δυσμενές περιβάλλον, οι επενδυτές δεν εγκαταλείπουν τις ευρωπαϊκές μετοχές. Αν και η σχετική ελκυστικότητά τους έχει μειωθεί, το 33% εξακολουθεί να βλέπει περιθώρια ανόδου βραχυπρόθεσμα και το 63% σε ορίζοντα 12 μηνών. Ωστόσο, ενισχύεται το φαινόμενο FOMO (fear of missing out), καθώς ολοένα και περισσότεροι επενδυτές φοβούνται ότι μια υπερβολική μείωση της έκθεσης στις μετοχές μπορεί να τους αφήσει εκτός πιθανής ανόδου της αγοράς.

Σε επίπεδο τοποθετήσεων, ο τομέας των πρώτων υλών  (basic resources) αναδεικνύονται στον πιο ελκυστικό κλάδο στην Ευρώπη, ακολουθούμενοι από τις τηλεπικοινωνίες και την υγεία. Αντίθετα, η τοποθέτηση σε τεχνολογία, τράπεζες και βιομηχανία υποχωρεί προς ουδέτερα επίπεδα, ενώ οι λιγότερο προτιμώμενοι κλάδοι περιλαμβάνουν την αυτοκινητοβιομηχανία, τα μέσα ενημέρωσης και πλέον και την αγορά ακινήτων. Για τους επόμενους 12 μήνες, οι επενδυτές βλέπουν τις καλύτερες επιδόσεις να προέρχονται από τους τομείς της ενέργειας και των utilities.

Συνολικά, η έρευνα αποτυπώνει μια μεταστροφή του επενδυτικού κλίματος προς μεγαλύτερη προσοχή και επιφυλακτικότητα, με την Ευρώπη να αντιμετωπίζει αυξημένες προκλήσεις σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικών εντάσεων και επίμονου πληθωρισμού.

Η παγκόσμια οικονομία κινδυνεύει με ύφεση εάν ο πόλεμος ΗΠΑ - Ισραήλ με το Ιράν συνεχιστεί και οι υψηλές τιμές ενέργειας επιμείνουν, προειδοποίησε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).

Το μήνυμα είναι σαφές: οι χώρες που δεν συμμετείχαν ενεργά στη σύγκρουση καλούνται τώρα να διαχειριστούν τις συνέπειες. Η τοποθέτηση ότι «ο καθένας πρέπει να βρει το δικό του πετρέλαιο» αποτυπώνει μια στρατηγική αποστασιοποίησης, την ώρα που το ενεργειακό σοκ παραμένει σε πλήρη εξέλιξη.

Τα Στενά του Ορμούζ και το παγκόσμιο ρίσκο

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πότε θα τελειώσει ο πόλεμος, αλλά υπό ποιες συνθήκες. Αν το Ιράν διατηρήσει ή ενισχύσει τον έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ, θα αποκτήσει ένα ισχυρό γεωοικονομικό εργαλείο.

Το πέρασμα αυτό αποτελεί βασικό σημείο για τη ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου. Οποιαδήποτε διατάραξη μεταφράζεται άμεσα σε υψηλότερες τιμές, μεταφέροντας το κόστος σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά παγκοσμίως.

Σε ένα τέτοιο σενάριο, η Τεχεράνη θα μπορούσε να επιβάλει τέλη διέλευσης ή να χρησιμοποιήσει τον έλεγχο ως διαπραγματευτικό όπλο, ενισχύοντας τα έσοδά της και αποκαθιστώντας τη στρατηγική της επιρροή.

Οι πιέσεις στον Τραμπ και το εσωτερικό κόστος

Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, η πίεση προς τον Τραμπ εντείνεται. Η αύξηση των τιμών καυσίμων έχει ήδη αρχίσει να πλήττει την αγοραστική δύναμη των πολιτών, ενώ η πολιτική του αποδοχή δοκιμάζεται.

Η επιλογή μιας γρήγορης εξόδου μπορεί να εμφανιστεί ως πολιτικά συμφέρουσα, ωστόσο ενέχει σημαντικό ρίσκο. Μια παρατεταμένη σύγκρουση, εάν δεν επικρατήσει ειρήνη, θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεγαλύτερες απώλειες και περαιτέρω φθορά της κυβέρνησης. Από την άλλη, μια αποχώρηση χωρίς σαφές αποτέλεσμα ενδέχεται να εκληφθεί ως στρατηγική υποχώρηση.

Η προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της «επιτυχίας» δείχνει τις δυσκολίες της εξίσωσης. Οι δηλώσεις περί «αλλαγής καθεστώτος» δεν συνοδεύονται από αντίστοιχες εξελίξεις στο πεδίο, ενώ οι διπλωματικές επαφές παραμένουν ασαφείς.

Η λογική του χάους και οι αγορές

Η στρατηγική που διαμορφώνεται δεν είναι καινούργια. Η προσέγγιση «Πρώτα η Αμερική» δίνει προτεραιότητα στα εθνικά συμφέροντα, ακόμη και αν αυτό σημαίνει ανατροπή υφιστάμενων ισορροπιών.

Ωστόσο, οι αγορές δεν λειτουργούν με πολιτικά αφηγήματα. Η αβεβαιότητα γύρω από την ενέργεια, τις μεταφορές και τις αλυσίδες εφοδιασμού μετατρέπεται άμεσα σε αυξημένη μεταβλητότητα και επενδυτικό ρίσκο.

Ακόμη και αν οι ΗΠΑ είναι μεγάλος παραγωγός πετρελαίου, οι τιμές καθορίζονται διεθνώς. Αυτό σημαίνει ότι το ενεργειακό σοκ δεν περιορίζεται γεωγραφικά. Αντιθέτως, διαχέεται σε όλο το σύστημα, ενισχύοντας τον κίνδυνο ύφεσης.

Η Ευρώπη ανάμεσα σε πίεση και αδυναμία

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σύνθετο δίλημμα. Από τη μία πλευρά, καλείται να ευθυγραμμιστεί με τις ΗΠΑ. Από την άλλη, οι οικονομικές και πολιτικές αντοχές της είναι περιορισμένες.

Η αύξηση του κόστους ενέργειας και ο πληθωρισμός επιβαρύνουν ήδη εύθραυστες οικονομίες. Ταυτόχρονα, η πιθανότητα νέων μεταναστευτικών ροών και γεωπολιτικής αστάθειας εντείνει τις ανησυχίες.

Οι στρατιωτικές δυνατότητες της Ευρώπης παραμένουν περιορισμένες χωρίς την αμερικανική στήριξη. Η διασφάλιση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ δεν είναι μια εύκολη υπόθεση, ενώ η πολιτική βούληση για νέα εμπλοκή στη Μέση Ανατολή είναι περιορισμένη.

Οι δηλώσεις που αμφισβητούν τη συνεισφορά των συμμάχων εντείνουν το ρήγμα στη διατλαντική σχέση. Η συζήτηση για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία επανέρχεται, αλλά η υλοποίησή της απαιτεί χρόνο και πόρους.

Η λήξη των εχθροπραξιών και η τωρινή εκεχειρία δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με επιστροφή στην κανονικότητα. Αντιθέτως, μπορεί να σηματοδοτεί την αρχή μιας νέας περιόδου αστάθειας.

Οι ενεργειακές ροές, οι αγορές και οι γεωπολιτικές ισορροπίες θα επανακαθοριστούν. Και σε αυτό το περιβάλλον, το βασικό ερώτημα δεν είναι ποιος κέρδισε τον πόλεμο, αλλά ποιος μπορεί να διαχειριστεί τις συνέπειες.