Σήμερα ζουν σε ολόκληρο τον κόσμο 8,1 δισεκατομμύρια άτομα και εάν το χρέος αυτό μοιραστεί σε κάθε κάτοικο της Γης, ο καθένας θα πρέπει να πληρώσει περί τα 39.000 δολάρια.

Με όλο αυτό το χρέος, θα πρέπει να ανησυχούμε; Το παγκόσμιο χρέος συνδυάζει το δανεισμό από νοικοκυριά, επιχειρήσεις και κυβερνήσεις. Ο κόσμος είναι περισσότερο εξοικειωμένος με το χρέος των νοικοκυριών, που περιλαμβάνει στεγαστικά δάνεια, πιστωτικές κάρτες και φοιτητικά δάνεια. Στις αρχές του έτους, το χρέος αυτό ανερχόταν στα 60 τρισ. δολάρια.

Όσο για το κρατικό χρέος για την χρηματοδότηση δημοσίων υπηρεσιών και projects, χωρίς την αύξηση φόρων, ανέρχεται στα 91,4 τρισ. δολάρια.

Το χρέος δεν είναι απαραίτητα κάτι κακό καθώς θα μπορούσε να βοηθήσει κάποιον να κάνει σπουδές ή να αγοράσει μία κατοικία, να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους ή να δώσει στις κυβερνήσεις να δαπανήσουν για κοινωνικά προγράμματα, να προωθήσουν την ανάπτυξη ή να ανταποκριθούν σε κρίση.

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πιο ακριβός πόλεμος στην ιστορία, πυροδότησε αρκετές κρίσεις χρέους, με τα περισσότερα από τα εκκρεμή δάνεια να οφείλονται στις ΗΠΑ.

Από τη δεκαετία του 1950, έχουν σημειωθεί τέσσερα μεγάλα κύματα συσσώρευσης χρέους.

Το δεύτερο κύμα επηρέασε τη Νοτιοανατολική Ασία στις αρχές του 21ου αιώνα, ενώ οι ΗΠΑ και η Ευρώπη ανέλαβαν το βάρος του τρίτου παγκόσμιου κύματος χρέους κατά την παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση 2007-2008.

Τώρα βρισκόμαστε στο τέταρτο κύμα, το οποίο ξεκίνησε το 2010 και συνέπεσε με την πανδημία του Covid-19. Οι κυβερνήσεις έπρεπε να αναλάβουν ακόμη περισσότερα χρέη για να βοηθήσουν τις επιχειρήσεις και τους πολίτες να μετριάσουν τον αντίκτυπο του lockdown.

Όλα αυτά θέτουν ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο χρέος είναι υπερβολικό χρέος; Πότε γίνεται μη βιώσιμο;
Με απλά λόγια, γίνεται μη βιώσιμο όταν δεν μπορεί πλέον να γίνει ανεκτό.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ζάμπια. Το 2021, η εξυπηρέτηση του χρέους αντιπροσώπευε το 39% του εθνικού προϋπολογισμού της. Εκείνο το έτος, η κυβέρνηση ξόδεψε περισσότερα για την πληρωμή αυτών των χρεών από ό,τι για την εκπαίδευση, την υγεία, το νερό και την αποχέτευση μαζί. Και παρεμποδίζει εντελώς την ικανότητα του έθνους να επενδύσει στο μέλλον του.

Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ είναι η οικονομική μέτρηση που συγκρίνει το δημόσιο χρέος μιας χώρας με το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της. Συνήθως παρουσιάζεται ως ποσοστό και θεωρείται καλός δείκτης της ικανότητας αυτής της χώρας να εξυπηρετήσει τα χρέη της.

Ας υποθέσουμε τώρα ότι έχουμε δύο χώρες, η καθεμία με 30 δισ. δολάρια χρέος. Ακούγεται ότι έχουν το ίδιο πρόβλημα, αλλά εάν αποδειχθεί ότι μία από αυτές τις χώρες έχει οικονομία 30 δισ. δολαρίων και η άλλη έχει οικονομία σχεδόν 30 τρισ. δολαρίων, είναι σαφές ποια χώρα επωμίζεται το μεγαλύτερο βάρος χρέους.
Αυτό, συχνά σε συνδυασμό με δυσμενή συνάλλαγμα και επιτόκια, είναι ο λόγος για τον οποίο το χρέος θεωρείται πιο επικίνδυνο για τις μικρότερες οικονομίες.

Η Ιαπωνία, η τέταρτη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο, είναι επίσης μια από τις πιο χρεωμένες χώρες στον κόσμο, με το συνολικό χρέος να βρίσκεται πάνω από το 600% του ΑΕΠ. Και ενώ το μεγαλύτερο μέρος του χρέους της Ιαπωνίας είναι δημόσιο, τα τελευταία χρόνια, ο χρηματοπιστωτικός τομέας είναι αυτός που επιβαρύνεται περισσότερο – όχι η κυβέρνηση.

Περίπου τα δύο τρίτα του χρέους των 315 τρισ. δολαρίων προέρχονται από ώριμες οικονομίες, με την Ιαπωνία και τις ΗΠΑ να συνεισφέρουν τα μέγιστα σε αυτό το σωρό χρέους. Αλλά γενικά, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ για τις ώριμες οικονομίες έχει υποχωρήσει.

Από την άλλη πλευρά, οι αναδυόμενες αγορές διατηρούσαν χρέος 105 τρισ. δολαρίων, αλλά ο λόγος χρέους προς το ΑΕΠ έφτασε στο νέο υψηλό του 257% – ωθώντας τον συνολικό δείκτη προς τα πάνω για πρώτη φορά σε τρία χρόνια. Η Κίνα, η Ινδία και το Μεξικό ήταν οι χώρες που συνέβαλαν περισσότερο στην αύξηση του χρέους.

Το τέταρτο κύμα ήταν η μεγαλύτερη, ταχύτερη και πιο ευρεία αύξηση του χρέους που έχουμε δει από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι καλύτερες πολιτικές και οι οικονομικοί κανονισμοί έχουν κρατήσει μακριά μια εκτεταμένη κρίση χρέους.

Αλλά με τόσα πολλά χρήματα στη γραμμή, η προοπτική ενός ισχυρότερου δολαρίου ή ενός εμπορικού πολέμου θα μπορούσε να είναι αρκετή για να οδηγήσει μια χώρα – ή πολλές – σε χρεοκοπία.

Στον πλανήτη ζουν περίπου 8,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι. Αν διαιρούσαμε αυτό το χρέος ανά άτομο, ο καθένας από εμάς θα χρωστούσε περίπου 39.000 δολάρια.

Όπως αναφέρει ο πρώην ΥΠΕΞ της Νορβηγίας, Μπόργκε Μπρέντε, στο CNBC το παγκόσμιο χρέος συνδυάζει δανεισμό από νοικοκυριά, επιχειρήσεις και κυβερνήσεις.

Τέλος, υπάρχει το δημόσιο χρέος, το οποίο χρησιμοποιείται για να συμβάλει στη χρηματοδότηση δημόσιων υπηρεσιών και έργων χωρίς να προκληθεί αύξηση των φόρων.

Αλλά οι εκάστοτε κυβερνήσεις μπορούν επίσης να αντλήσουν χρήματα πουλώντας ομόλογα τα οποία είναι ουσιαστικά ένα IOU (χρεόγραφο) από το κράτος προς τους επενδυτές. Όπως όλα τα δάνεια, περιλαμβάνει τόκους.

Το δημόσιο χρέος ανερχόταν σε 91,4 τρισεκατομμύρια δολάρια. Αν και το χρέος μπορεί να προκαλεί αρνητικούς συνειρμούς, δεν είναι απαραίτητα κακό πράγμα. Θα μπορούσε να βοηθήσει ένα άτομο να πάει σε κάποιο πανεπιστήμιο ή σε μια σχολή ή να αγοράσει ακίνητο. Επιτρέπει στις επιχειρήσεις να ξεκινήσουν και να επεκταθούν. Αν και το εθνικό χρέος είναι το πιο αμφιλεγόμενο από τα τρία, μπορεί να δώσει στις κυβερνήσεις τη μόχλευση που χρειάζονται για την οικοδόμηση της οικονομίας, για κοινωνικές δαπάνες ή για την αντιμετώπιση μιας κρίσης.

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πιο ακριβός πόλεμος στην ιστορία, προκάλεσε αρκετές κρίσεις χρέους, με τα περισσότερα από τα ανεξόφλητα δάνεια να οφείλονται στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Από τη δεκαετία του 1950, υπήρξαν τέσσερα μεγάλα κύματα συσσώρευσης χρέους. Το πρώτο κύμα χρέους προήλθε από τη Λατινική Αμερική τη δεκαετία του 1980, γεγονός που οδήγησε 16 χώρες της περιοχής αυτής στην αναδιάρθρωση των δανείων τους.

Το παγκόσμιο χρέος αυξήθηκε στο 256% του ΑΕΠ το 2020, μια αύξηση 28 ποσοστιαίων μονάδων που είναι η μεγαλύτερη αύξηση σε περίοδο ενός έτους από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Πάραυτα, η πανδημία απλώς επιδείνωσε ένα ήδη προϋπάρχον πρόβλημα. Το χρέος είχε συσσωρευτεί για τουλάχιστον μια δεκαετία πριν, καθώς οι ιδιώτες, οι εταιρείες και οι κυβερνήσεις ξόδευαν πάνω από τις δυνατότητές τους.

Αυτό μας προκαλεί ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο χρέος είναι το υπερβολικό χρέος; Πότε γίνεται μη βιώσιμο; Με λίγα λόγια, όταν δεν μπορείτε πλέον να το αντέξετε οικονομικά.

Για παράδειγμα η Ζάμπια. Το 2021, η εξυπηρέτηση του χρέους αντιπροσώπευε το 39% του εθνικού της προϋπολογισμού. Εκείνη τη χρονιά, η κυβέρνηση ξόδεψε περισσότερα για την πληρωμή αυτών των χρεών από ό,τι για την εκπαίδευση, την υγεία, την ύδρευση και το σύστημα αποχέτευσης. Αυτό εμπόδισε εντελώς την ικανότητα του έθνους να επενδύσει στο μέλλον του.

Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ είναι η οικονομική εξίσωση που συγκρίνει το δημόσιο χρέος μιας χώρας με το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της. Συνήθως παρουσιάζεται ως ποσοστό και θεωρείται καλός δείκτης της ικανότητας της χώρας να εξυπηρετεί τα χρέη της.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι έχουμε δύο χώρες, η καθεμία με χρέος 30 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Παρά την ομοιότητα αυτή, αν αποδειχθεί ότι η μία από αυτές τις χώρες έχει οικονομία 30 δισεκατομμυρίων δολαρίων και η άλλη έχει οικονομία σχεδόν 30 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, είναι σαφές ποια χώρα επωμίζεται το μεγαλύτερο βάρος χρέους.

Αυτό, συχνά σε συνδυασμό με δυσμενείς συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια, είναι ο λόγος για τον οποίο το χρέος θεωρείται πιο επικίνδυνο για τις μικρότερες οικονομίες, όπως τόνισε ο Μπρέντε.

Υπάρχουν, φυσικά, και οι εξαιρέσεις στον κανόνα αυτό. Η Ιαπωνία, η τέταρτη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, είναι επίσης μία από τις πιο υπερχρεωμένες χώρες του κόσμου, με το συνολικό χρέος της να βρίσκεται πάνω από το 600% του ΑΕΠ.

Ενώ το μεγαλύτερο μέρος του χρέους της Ιαπωνίας είναι δημόσιο, τα τελευταία χρόνια ο χρηματοπιστωτικός τομέας έχει αυξήσει το χρέος του πάρα πολύ.

Περίπου τα δύο τρίτα των 315 τρισεκατομμυρίων δολαρίων προέρχονται από ανεπτυγμένες οικονομίες, δη την Ιαπωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Γενικά, όμως, ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ των ανεπτυγμένων οικονομιών έχει μειωθεί.

Από την άλλη πλευρά, οι αναδυόμενες αγορές κατείχαν χρέος ύψους 105 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά η αναλογία χρέους προς ΑΕΠ των χωρών αυτών έφτασε σε νέο υψηλό επίπεδο, στο 257%. Η Κίνα, η Ινδία και το Μεξικό ήταν οι μεγαλύτεροι συντελεστές.

Το τέταρτο κύμα αποτέλεσε την μεγαλύτερη, ταχύτερη και πιο ευρεία αύξηση του χρέους που έχουμε δει μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι καλύτερες δημοσιονομικές πολιτικές και οι χρηματοπιστωτικές ρυθμίσεις κράτησαν μια εκτεταμένη κρίση χρέους μακριά.

Με τόσα πολλά να διακυβεύονται, η προοπτική ενός ισχυρότερου δολαρίου ή ενός εμπορικού πολέμου θα μπορούσε να είναι αρκετή για να οδηγήσει μια χώρα – ή πολλές – σε χρεοκοπία, συμπλήρωσε ο Μπρέντε.

Αν και το παγκόσμιο χρέος έχει μειωθεί σε σχέση με το πανδημικό υψηλό, οι κίνδυνοι που προκαλεί σε ό,τι αφορά τις αγορές και τη χρηματοοικονομική σταθερότητα αυξάνονται. Πολλοί δανειολήπτες τώρα αντιμετωπίζουν αυξημένα επιτόκια τη στιγμή που η Fed, η ΕΚΤ και πολλές άλλες κεντρικές τράπεζες προχωρούν σε επιθετική σύσφιξη της νομισματικής τους πολιτικής σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης του πληθωρισμού.

Αν και πολλά εκ των δανείων αυτών ελήφθησαν την περίοδο που τα επιτόκια ήταν χαμηλά, ορισμένα νοικοκυριά θα αναγκαστούν να πληρώσουν αυξημένες δόσεις τη στιγμή που το κόστος διαβίωσης αποδεικνύεται ήδη δυσβάσταχτο. Στο δυσμενέστερο σενάριο, ενδέχεται να υπάρξει μία νέα παγκόσμια κρίση χρέους όπως αυτή του κραχ της ιαπωνικής οικονομίας τη δεκαετία του ‘90 αλλά και τις πιο πρόσφατες παγκόσμιες κρίσεις στις ΗΠΑ και την Ευρωζώνη.

Σύμφωνα με τον Σων Σίμκο, στέλεχος της SEI Investments Co «τα αυξημένα επιτόκια αποτελούν μία απειλή η οποία πλησιάζει τις κυβερνήσεις, τις εταιρείες και τα νοικοκυριά αργά αλλά σταθερά. Σε λίγο καιρό, η απειλή αυτή θα πρέπει να αντιμετωπιστεί και τότε θα είναι πολύ αργά».

Το νέο «Big Short»

Οι ανεπτυγμένες οικονομίες μπορούν, μεν να αντέξουν υπό το βάρος των αυξημένων επιτοκίων για λίγο καιρό, αλλά οι επενδυτές ανησυχούν για τις ασταθείς οικονομίες της Ιταλίας και της Βρετανίας. Ο κίνδυνος είναι ακόμα μεγαλύτερος στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, ιδιαίτερα αυτές οι οποίες έχουν χρέη σε δολάρια. Όσο για τις εταιρείες, η έλλειψη ρευστότητας έχει ήδη αρχίσει να γίνεται αισθητή, ενώ τα νοικοκυριά λυγίζουν υπό το κόστος της ενεργειακής και πληθωριστικής κρίσης.

«Θυμηθείτε το Big Short», τόνισε ο αναλυτής της TS Lombard, Ντάριο Πέρκινς, αναφερόμενος στο βιβλίο και την ταινία για την κατάρρευση των subprime ενυπόθηκων το 2008. «Η βόμβα αυτή που είναι έτοιμη να σκάσει μπορεί να μην αφορά την αμερικανική αγορά, αλλά αφορά σίγουρα άλλες».

Ο Καναδάς, η Βρετανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπως η Σουηδία, η Νορβηγία και η Ολλανδία έχουν σημαντικά αυξημένα ποσοστά χρέους. Στην Ασία, η Νότια Κορέα, η Μαλαισία και η Ταϊλάνδη βρίσκονται σε αντίστοιχα δυσμενές σημείο, σύμφωνα με τον Τζόναθαν Κόρνις της Fitch Ratings.

Το IIF υπογραμμίζει πως οι εταιρείες (εκτός του χρηματοοικονομικού τομέα) ήταν, μαζί με τις κυβερνήσεις, οι μεγαλύτεροι δανειζόμενοι την περίοδο της φθηνής χρηματοδότησης και δεν μπορούν πια να χρησιμοποιήσουν το δανεισμό ως μέθοδο καταπολέμησης των προβλημάτων τους.

Η αύξηση του κόστους δανεισμού ενδέχεται να αυξήσει το ποσοστό των επιχειρήσεων οι οποίες έχουν αρκετά έσοδα μόνο για την εξυπηρέτηση των χρεών τους και δεν αναπτύσσονται, γνωστές και ως «εταιρείες-ζόμπι». Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, το 1/5 των εισηγμένων εταιρειών άνηκαν σε αυτή τη λίστα ακόμα και την περίοδο των χαμηλών επιτοκίων. Οι εταιρείες αυτές ενδέχεται πια να καταρρεύσουν.

«Πρόκειται για μία φούσκα όπως αυτή των dot.com», υπογράμμισε ο Chief Investment Officer της Guggenheim Investments, Σκοτ Μίνερντ σε συνέντευξή του στο Bloomberg TV, προσθέτοντας πως «αν και πολλές εταιρείες βγάζουν χρήματα αυτή τη στιγμή, υπάρχει και πλήθος εταιρειών το οποίο δεν αναπτύσσεται».

Στις ΗΠΑ, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις ενδέχεται να αντιμετωπίσουν σημαντικά προβλήματα, σύμφωνα με την επικεφαλής οικονομολόγο της Jefferies LLC, Ανέτα Μαρκόφσκα: «Οι εταιρείες αυτές ενδέχεται να προχωρήσουν σε απολύσεις το 2023, όταν θα αρχίσουν να νιώθουν την πίεση που ασκούν τα αυξημένα επιτόκια της Fed».

Η Μαρκόφσκα προβλέπει δημιουργία προβλημάτων και στις αγορές ιδιωτικής πίστωσης όπου οι επενδύσεις πολλές φορές συμπεριλαμβάνουν δανεισμένα κεφάλαια: «Πολλές μοχλευμένες συμφωνίες έχουν λάβει χώρα τα προηγούμενα χρόνια. Κανείς δεν περίμενε, όμως, πως τα επιτόκια μπορεί να αυξηθούν κατά 5%».

Δημόσιο χρέος

Ακόμα και οι κυβερνήσεις των ανεπτυγμένων χωρών που δανείζονται σε εγχώρια νομίσματα δεν βρίσκονται στο απυρόβλητο, όπως αποδείχθηκε πρόσφατα και από την κατάρρευση της βρετανικής αγοράς ομολόγων κατά τη διάρκεια της πρωθυπουργίας της Λιζ Τρας. Η νέα κυβέρνηση του Ρίσι Σούνακ η οποία κατάφερε να εξισορροπήσει την αγορά, αναμένεται να κληθεί να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις των αυξημένων επιτοκίων το 2023. Στην Ευρωζώνη, η ΕΚΤ έχει στηρίξει το υπέρογκο ιταλικό δημόσιο χρέος στο παρελθόν, αλλά εάν κληθεί να το κάνει ξανά, πολλά θα είναι τα κράτη-μέλη τα οποία θα ασκήσουν βέτο σε μία τέτοια απόφαση.

Η έκταση της ζημιάς θα εξαρτηθεί από το ποσοστό κατά το οποίο θα αυξηθούν τα επιτόκια. Μία γρήγορη, «Πύρρειος νίκη» ενάντια του πληθωρισμού θα μπορούσε να οδηγήσει σε χαλάρωση της νομισματικής σύσφιξης, αλλά προς το παρόν, δε φαίνεται φως στο πληθωριστικό τούνελ.