Όµως ο όρος “ακροδεξιά” και η αναφορά στα φασιστικά καθεστώτα δεν αντικατοπτρίζουν την βιούµενη ιστορική στιγµή. Ούτε η Γαλλίδα Λεπέν ούτε η Ιταλίδα Μελόνι επιδιώκουν την κατάργηση του δηµοκρατικού πολιτεύµατος, την εγκαθίδρυση δικτατορίας και την έναρξη κατακτητικών πολέµων. Τι εκφράζει, εποµένως, η εντυπωσιακή απήχηση των κοµµάτων που αµφισβητούν τα κεντροδεξιά κατεστηµένα; Σε ποιες αλλαγές επενδύουν οι ψηφοφόροι;

Του Γιώργου Πρεβελάκη

Το 1981, ένα εξίσου εµβληµατικό πολιτικό γεγονός στη Γαλλία εγκαινίασε µια ιστορική φάση. Υπό τον Φρανσουά Μιττεράν, η αποµονωµένη, διαβολοποιηµένη Αριστερά κατέκτησε την εξουσία- εξέλιξη που επηρέασε πολιτικά όλη σχεδόν την Ευρώπη.Το στεγανό πολιτικό σύνορο ανάµεσα στη Δεξιά και την Αριστερά κατέρρευσε, προαγγέλλοντας την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Ξεκίνησε έτσι µια ταχεία ενοποίηση του γεωγραφικού χώρου στην ευρωπαϊκή και στην παγκόσµια κλίµακα, η λεγόµενη Παγκοσµιοποίηση. Χωρίς τις πολιτικές προϋποθέσεις της δεκαετίας 1980, οι οικονοµικές εξελίξεις, όπως συνήθως περιγράφεται η Παγκοσµιοποίηση, δεν θα υπήρχαν. Αντίθετα µε τις κυρίαρχες αντιλήψεις, η Πολιτική δεν ακολουθεί την Οικονοµία- το αντίθετο.

Βιώνουµε τώρα µιαν αντίστροφη πορεία. Μεγάλα τµήµατα από τον ευρωπαϊκό και τον αµερικανικό πληθυσµό αισθάνονται υποβαθµισµένα από τις συνέπειες της Παγκοσµιοποίησης. Οι σύγχρονοι “µη προνοµιούχοι”, οικονοµικά ασθενείς, µε περιορισµένα εκπαιδευτικά εφόδια και, συχνά, µακρυά από τα µεγάλα κοσµοπολιτικά κέντρα, έχουν χαθεί σε έναν ταυτοτικό ωκεανό χωρίς όρια. Αυτοί, κυρίως, στρέφονται προς την “ακροδεξιά”. Νοσταλγούν έναν κόσµο µε λιγότερες ίσως ελευθερίες και δικαιώµατα, αλλά µε µεγαλύτερη προστασία και αίσθηση του ανήκειν.

Πρέπει, συνεπώς, να προασπιστεί η συνοχή των λαών της Ευρώπης. Οι πολιτικές ηγεσίες οφείλουν να ερµηνεύσουν αντικειµενικά τις νέες πολιτικές τάσεις· να αναζητήσουν οδούς ενσωµάτωσης τους στην ευρωπαϊκή κανονικότητα. Προϋπόθεση είναι να ξεπεραστούν οι πνευµατικές αγκυλώσεις και οι ιδεολογικές προκαταλήψεις τις οποίες µας κληροδότησε η λήγουσα εποχή. Ο οικονοµισµός και η διαχειριστική λογική πρέπει να αµβλυνθούν, ελευθερώνοντας επικοινωνιακό χώρο στο συναίσθηµα, στα σύµβολα, στα συστήµατα πνευµατικής πλαισίωσης των πληθυσµών, ανεξαρτήτως οικονοµικού και πνευµατικού επιπέδου ή γεωγραφικής κατανοµής. Αν ερµηνευθεί η σηµερινή πολιτική κρίση µε οικονοµιστικά κριτήρια· αν θεωρηθεί ότι θα ξεπεραστεί µε κάποιες οικονοµικές παροχές, θα διαπραχθούν τα ίδια ζωτικά λάθη. Το ζητούµενο είναι η αναστήλωση των συµβόλων ̇ δηλαδή η µετάβαση από τη διαχείριση στην πολιτική.

* O Γιώργος Πρεβελάκης είναι Οµότιµος Καθηγητής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής στη Σορβόννη (Paris 1) και Distinguished Visiting Professor, Hellenic American University 

Του Γιώργου Πρεβελάκη*

Έχοντας εγκαταλείψει το κεμαλικό δόγμα του status quo, η νεοοθωμανική Τουρκία ανοίγεται σε περιπέτειες εκτός των συνόρων της. Στη Συρία, προσπαθώντας να ελέγξει την κουρδική απειλή, λειτουργεί αμυντικά στην Ανατολική Μεσόγειο, επιθετικά.

Με πρόσχημα τη διεκδίκηση ενεργειακών πόρων, επιδιώκει τον έλεγχο στο μεγάλο αυτό θαλάσσιο σταυροδρόμι με την αύξουσα σημασία. Έτσι απειλεί τα ελληνικά ζωτικά συμφέροντα – όχι μόνον τα γεωπολιτικά, αλλά και τον χαρακτήρα της εθνικής μας ταυτότητας.

Ο δεύτερος παράγων σχετίζεται με τις εσωτερικές εντάσεις της Τουρκίας. Η τουρκική κοινωνία, παρά τις εκτεταμένες εθνοκαθάρσεις, παραμένει πολιτισμικά κατακερματισμένη. Ο μετριοπαθής ισλαμισμός δεν κατόρθωσε να πληρώσει το κενό από τη φθορά του κεμαλισμού.

Η Τουρκία βιώνει ένα συνεχές άγχος ως προς την εσωτερική της σταθερότητα και συνοχή. Ο εξωτερικός τυχοδιωκτισμός μοιάζει οδός διαφυγής από τις μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες εσωτερικές απειλές. Δεν προβλέπεται, επομένως, αναστροφή πορείας, ακόμη και αν αλλάξει η πολιτική ηγεσία. Η επιθετικότητα λειτουργεί ως μέσον για την εθνική επιβίωση.

Το εκρηκτικό αυτό μείγμα εξωτερικού αναθεωρητισμού και εσωτερικής ανασφάλειας εκδηλώνεται σε εποχή διεθνούς αναρχίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν προσφέρουν πλέον εγγύηση για τη σταθερότητα στην περιοχή η Ευρώπη δεν έχει καταφέρει να αναπληρώσει τον ρόλο αυτόν. Η Ελλάδα, επομένως, εκτίθεται στην τουρκική απειλή μόνη.

Η Τουρκία είναι ένας επίφοβος, έμπειρος αντίπαλος, σε συνεχή πολεμική εγρήγορση. Επί δεκαετίες διεξάγει πόλεμο χαμηλής έντασης με τους Κούρδους. Είναι ενεργώς εμπλεγμένη στο ασταθές γεωπολιτικό τοπίο της Μέσης Ανατολής, διεκπεραιώνοντας πολεμικές επιχειρήσεις, ακόμη και εκτός του εδάφους της.

Είναι απολύτως προσαρμοσμένη στις σημερινές, ριζικά ανανεωμένες συνθήκες αντιπαράθεσης, οι οποίες χαρακτηρίζονται από υβριδικότητα, πολυεπίπεδη κινητοποίηση στρατιωτικών, διπλωματικών και επικοινωνιακών μέσων και υπέρβαση των διοικητικών και άλλων στεγανών.

Στην Ελλάδα, αντιθέτως, τα γεωπολιτικά και γεωστρατηγικά ανακλαστικά έχουν αμβλυνθεί μετά μια μακρά περίοδο ασφαλείας. Σε αυτή την αντιπαράθεση δεν μπορεί να αντεπεξέλθει με τη σημερινή της οργάνωση.

Η ραγδαία ανάπτυξη της τουρκικής θαλασσινής στρατηγικής, πρόσφατη άκρως επικίνδυνη έκφανση της οποίας είναι η επικείμενη τουρκοποίηση της Λιβύης, δείχνει ότι η Ελλάδα πρέπει επειγόντως να προσαρμόσει και να αναδιατάξει όλες τις σχετικές εσωτερικές δομές, να ανατρέψει κατεστημένα, να ξεπεράσει αδράνειες και εμπόδια. Οι τρέχουσες συνθήκες απαιτούν την κινητοποίηση και των εξωχωρίων ελληνικών δικτύων, Διασπορά και Ναυτιλία, τα οποία το κράτος και, γενικότερα, οι ελλαδικοί παράγοντες έχουν αποξενώσει και αδρανοποιήσει.

Η Ελλάδα θα όφειλε να διαθέτει ισχυρή βιομηχανική βάση για την εξυπηρέτηση του ελληνόκτητου στόλου. Η ελλαδική κοινωνία δεν το θέλησε, με αποτέλεσμα να στερηθεί η Ελλάδα παράπλευρες δυνατότητες στον πολεμικό τομέα, οι οποίες σήμερα θα ήσαν πολύτιμες.

Η Διασπορά εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται περιθωριακά, ως οιονεί επαρχία του ελληνικού κράτους. Οπότε κλήθηκαν οι Έλληνες της Διασποράς, επί παραδείγματι, να συνδράμουν την ανωτάτη εκπαίδευση, αντιμετωπίστηκαν εχθρικά από τους εντοπίους. Δεν έχουν ξεχαστεί, επίσης, οι εμπειρίες από τη χειραγώγηση και, κατόπιν, εγκατάλειψη της Διασποράς σε σχέση με «εθνικά θέματα». Οι πικρίες είναι πολλές και βάσιμες.

Η συνεισφορά της Διασποράς και της Ναυτιλίας στην αντιπαράθεση με την Τουρκία είναι δυνάμει τεράστια: διεθνής επιρροή, μεταφορά τεχνογνωσίας σε κρίσιμους για την πολεμική προετοιμασία τομείς, ενημέρωση εκ των έσω για τις διεθνείς τάσεις και εξελίξεις.

Ομως, για να κινητοποιηθεί αποτελεσματικά ο εκτός Ελλάδος Ελληνισμός, χρειάζεται επαναδιαπραγμάτευση ανάμεσα στις εσωτερικές και στις εξωτερικές εθνικές δυνάμεις. Δηλαδή, η Διασπορά και η Ναυτιλία, δίκτυα οικουμενικά, πλήρως προσαρμοσμένα στον ταχύτατα μεταβαλλόμενο κόσμο, δεν μπορούν να τεθούν υπό τις ελλαδικές δομές, με τους γνωστούς περιορισμούς και τις παθογένειες.

Το μέγεθος της απαιτουμένης προσαρμογής για να αναχαιτιστεί η νέα τουρκική απειλή υπερβαίνει κατά πολύ την αντίστοιχη προσπάθεια για τις οικονομικές δυσκολίες. Οφείλει να ανατρέψει νοητικές δομές, ορισμένες από τις οποίες διαμορφώθηκαν κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και την περίοδο της αμερικανικής κυριαρχίας άλλες ανάγονται στην εποχή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Πρέπει να αναβιώσουν αντιλήψεις και προσεγγίσεις οι οποίες καθοδηγούσαν τις εθνικές προσπάθειες κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο όταν ο Ελληνισμός εντός και εκτός Ελλάδος λειτουργούσε ισότιμα και συμπληρωματικά όταν η Ελλάδα καθόριζε αυτόνομα την ακολουθητέα γεωπολιτική και γεωστρατηγική γραμμή.

Χωρίς την απαραίτητη ριζοσπαστική προσπάθεια κινδυνεύουμε να βιώσουμε μια δεύτερη τουρκική εκδίκηση για το 1821. Η πρώτη, έναν αιώνα μετά την Επανάσταση, μας στέρησε από τη μικρασιατική ακτή. Η δεύτερη, μετά δύο αιώνες, απειλεί τον θαλασσινό μας ορίζοντα.

*ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη (Paris I)

**πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα «Καθημερινή»

Τα πλήγματα από την οικονομική κρίση και η εμπειρία από τη συριζαϊκή διακυβέρνηση βοήθησαν να καταρρεύσουν οι ψευδαισθήσεις και, εν μέρει, να ελευθερωθεί ο διάλογος.Σήμερα διατυπώνονται και "αιρετικές" απόψεις ως προς την οικονομία και την κοινωνία, χωρίς κίνδυνο από τα άσφαιρα πλέον πυρά περί "νεοφιλελευθερισμού".

Του Γιώργου Στυλ. Πρεβελάκη*

Η εξέλιξη αυτή επιτρέπει μια σχετική αισιοδοξία για τη μετεκλογική περίοδο. Χωρίς το παλαιό ιδεολογικό κλίμα, οι, για πολλούς αναλυτές, «βραδυφλεγείς βόμβες» θα εκτονωθούν.
Δεν έχει, όμως, συντελεσθεί ανάλογη πρόοδος ως προς την εξωτερική πολιτική.

Η υστέρηση αποκαλύφθηκε με την συμφωνία των Πρεσπών, η οποία εν πολλοίς έχει εισπραχθεί ως έξωθεν επιβολή, ως εθνικός εξευτελισμός• ή ως "νίκη της προόδου", στο πλαίσιο του ανταγωνισμού Δεξιάς-Αριστεράς.

Πώς εντάσσεται η συμφωνία αυτή σε μιαν ευρύτερη εθνική στρατηγική; Τι επιδιώκουμε; Σε τι πρέπει να αποσκοπούμε; Ουδείς ασχολείται. Δεν έχει γίνει η αναγκαία μακρά προεργασία• το θέμα παραμένει «ταμπού».

Εξίσου απροετοίμαστοι βρισκόμαστε τώρα ως προς τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, πρόβλημα μείζον. Και πάλι, το αίτιο πρέπει να αναζητηθεί στην ανικανότητα της κοινωνίας να συζητεί τα εθνικά ζητήματα με νηφαλιότητα. Προϋπόθεση για να διαμορφωθεί μια αποτελεσματική στρατηγική είναι να εξετάζονται όλες οι προοπτικές, να διερευνώνται όλες οι εφικτές λύσεις.

Εάν διαθέτει ένα υπόβαθρο, συγκροτημένο μέσα από μια συνεχή και ελεύθερη συζήτηση, η εκάστοτε πολιτική ηγεσία μπορεί να ελίσσεται και να αιφνιδιάζει αντιπάλους, ανταγωνιστές, ακόμη και συμμάχους.

Αντιθέτως, αν κυριαρχεί το πολιτικώς ή εθνικώς ορθόν, δεν διαθέτει επαρκώς επεξεργασμένες εναλλακτικές στρατηγικές. Όπου κυριαρχεί ο κονφορμισμός και η αυτολογοκρισία, η εξωτερική πολιτική καθίσταται άκαμπτη.

Ο αντίπαλος βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση. Μπορεί να χαράξει με ασφάλεια τη στρατηγική του, καθώς οι αντιδράσεις και οι κινήσεις είναι προβλέψιμες.

Όχι τυχαία, οι ισχυρές διπλωματικά χώρες διατηρούν fora, όπου επικρατεί απόλυτη ελευθερία του λόγου. Υποδειγματική περίπτωση τέτοιου θεσμού είναι το Chatham House, το Βασιλικό Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων στην Αγγλία.

Την περίοδο 1949 -1954, δηλαδή σε κρίσιμα χρόνια για τις διεθνείς σχέσεις, το διηύθυνε ο Έλληνας Peter Calvocoressi. Η Ελλάδα δεν σκέφτηκε να τον αξιοποιήσει

Η Ανατολική Μεσόγειος υφίσταται συνεχείς και επεκτεινόμενες γεωπολιτικές ανακατατάξεις: αστάθεια στη Μέση Ανατολή, παλαιστινιακό, τουρκική ανυπακοή προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, ρωσική επάνοδος στις θερμές θάλασσες, δημογραφικός δυναμισμός της Αφρικής, προσφυγικές πιέσεις, δρόμος του μεταξιού και κινεζική διείσδυση. Η ανακάλυψη των υδρογονανθράκων προσέθεσε ένα νέο σοβαρό διακύβευμα.

Η περιοχή αυτή εξελίσσεται σε ένα από τα περισσότερο θερμά σημεία της Οικουμένης, όπου συγκλίνουν όλα τα μεγάλα παγκόσμια συμφέροντα, παλαιά και νέα. Η Ελλάδα και η Τουρκία αποτελούν ταυτοχρόνως παίκτες και παίγνια των μεγαλυτέρων παικτών.

Στα καθ’ημάς, η συζήτηση εστιάζεται στα ενδεχόμενα "θερμά επεισόδια" τα οποία, όμως, αντιμετωπίζονται όπως τα "ακραία φυσικά φαινόμενα"- δηλαδή ως ανεξάρτητα από την ανθρώπινη βούληση.

Από όσα συμβαίνουν και όσα επίκεινται στο σημαντικό γεωπολιτικό σταυροδρόμι της Ανατολικής Μεσογείου, περιοριζόμαστε στον ελληνο-τουρκικό ανταγωνισμό και τις περισσότερο ή λιγότερο επιτυχείς τακτικές κινήσεις των προηγουμένων ελληνικών κυβερνήσεων.

Περί συνολικής στρατηγικής δεν γίνεται λόγος. Εντούτοις, η εποχή απαιτεί καινοτόμες προσεγγίσεις και θαρραλέες πρωτοβουλίες.

Θα έπρεπε να συζητούνται οι εναλλακτικές, ακόμη και οι απίθανες, με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους- όχι να επαναλαμβάνονται στερεότυπα οι γνωστές τετριμμένες και αδιέξοδες θέσεις οι οποίες αντιστοιχούν σε μια παρελθούσα περίοδο γεωπολιτικής στασιμότητας.

Η κοινωνία σταδιακά βγαίνει από τα οικονομικο-κοινωνικά προβλήματα, καθώς η ήδη δεκάχρονη κρίση οδήγησε σε αυτογνωσία. Αντιθέτως, σε ό,τι αφορά τη γεωπολιτική κρίση εξακολουθεί να πρυτανεύει άγνοια, αυταρέσκεια και εφησυχασμός.

Η έλλειψη παιδείας και πραγματισμού οδήγησε στην οικονομική περιπέτεια• ως συνέπεια, από το 2010 η διαχείριση πέρασε στα χέρια των ξένων, με αλλότρια κριτήρια και συμφέροντα.

Σήμερα, πάλι η έλλειψη πνευματικής προετοιμασίας ωθεί προς αποφάσεις και κινήσεις τις οποίες έχουν επεξεργαστεί ξένα κέντρα- για το καλό ή για το κακό μας• άδηλο.
Όποια κυβέρνηση προκύψει μετεκλογικά θα έχει δύσκολο έργο ως προς τις εσωτερικές υποθέσεις. Μπορεί, όμως, να στηριχτεί στην ωρίμανση της κοινής γνώμης, όπως έδειξαν οι Ευρωεκλογές. Στον γεωπολιτικό τομέα, δεν υπάρχει αντίστοιχο πνευματικό και πολιτικό υπόβαθρο.

Στην εξωτερική πολιτική θα χρειαστούν υπεύθυνοι πολιτικοί, με γνώση, οι οποίοι θα μπορούν να καλύψουν βραχυπρόθεσμα τις ελλείψεις με την προσωπικότητα, την εμπειρία και τις προσωπικές τους διασυνδέσεις στη Δύση και στην Ανατολή.

Μακροπρόθεσμα, πάντως, θα πρέπει να αναπτυχθεί η γεωπολιτική σκέψη, χωρίς πνευματικές αγκυλώσεις, χωρίς συναισθηματικές τροχοπέδες και χωρίς ιδεολογικούς εκφοβισμούς.

Η πνευματική αστοχία στον οικονομικό τομέα κόστισε την πτωχοποίηση του πληθυσμού• ανάλογη αστοχία στον γεωπολιτικό τομέα θα πληρωθεί με αίμα.

*Καθηγητης Γεωπολιτικής στη Σορβόνη του Παρισιού

Το 1919 έμεινε στην ιστορία ως ορόσημο. Είχε μόλις λήξει ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Προετοιμαζόταν η συνθήκη των Βερσαλλιών.

Του Γιώργου-Στυλιανού Πρεβελάκη*

Η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική άλλαξε άρδην. Οι ως τότε ηγεμονικές κεντροευρωπαϊκές και γερμανοκρατούμενες αυτοκρατορίες εξαφανίστηκαν –τις διαδέχτηκε μια σειρά από μικρότερα κράτη. Εντούτοις, μετά από είκοσι έτη, η ισχύς της Μεσευρώπης είχε αποκατασταθεί αρκετά ώστε, γαλβανισμένη από τη ναζιστική ιδεολογία, διεκδίκησε και πάλι τη διεύθυνση της Ευρώπης. Και το νέο εγχείρημα απέτυχε, χάρη στην κινητοποίηση των υπερατλαντικών δικτύων.

Η δεύτερη αυτή αποτυχία για μια «Γερμανική Ευρώπη» οδήγησε στη διχοτομημένη ψυχροπολεμική Ευρώπη. Με τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου και τη γερμανική ενοποίηση, επανεμφανίστηκαν και επαναλειτούργησαν οι γεωγραφικές πραγματικότητες. Έναν αιώνα μετά το τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, η Ευρώπη βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια «καλοπροαίρετη» οικονομική και κατ’ επέκταση, πολιτική γερμανική ηγεμονία.

Όμως, οι εσωτερικές εντάσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση πολλαπλασιάζονται. Οι επερχόμενες ευρωεκλογές ενδέχεται να βαθύνουν τα ρήγματα. Αντίθετα με τις προηγούμενες απόπειρες για τη δημιουργία ενός ηπειρωτικού ευρωπαϊκού συνόλου, η Ευρώπη της Ευρωπαϊκής ένωσης είναι δημοκρατική. Ούτε μπορεί ούτε επιθυμεί να καταφύγει στη βία. Ενισχύονται πάντως οι φωνές που καλούν σε συσπείρωση, σε αμυντική αυτονόμηση. Το ερώτημα είναι αν και πώς οι θαλάσσιες δυνάμεις θα αντιμετωπίσουν μια τέτοια προοπτική, αν και ποιες δυνατότητες διαθέτουν για να ενισχύσουν τις εσωτερικές ευρωπαϊκές διχογνωμίες.

Το Brexit και οι επιθετικές δηλώσεις του Αμερικανού Προέδρου ηχούν ως υπομνήσεις και προειδοποιήσεις. Επανερχόμαστε στην αντιπαράθεση ανάμεσα στο ηπειρωτικό ιδανικό, τη σύμπηξη ενός εκτεταμένου και ενιαίου εδαφικού συνόλου και την παρεμποδιστική στρατηγική των αγγλοσαξονικών θαλασσίων δυνάμεων. Ο Ναπολέων, ο Γουλιέλμος, ο Χίτλερ συγκρούσθηκαν στο παρελθόν με τον Νέλσωνα, τον Ουίλσον, τον Τσώρτσιλ και τον Τρούμαν για τη μοίρα του ευρωπαϊκού κόσμου. Μήπως το 2019 θα μας επαναφέρει, mututis mutandis, στην παραδοσιακή αυτή λογική;

Η Ελλάδα αποτελεί σημαντικό στήριγμα της δυτικής πολιτικής σε μια περιοχή, η σταθερότητα και η ασφάλεια της οποίας απειλείται διπλά. Η Ρωσία προωθεί τις θέσεις της και χρησιμοποιεί συχνά αθέμιτα μέσα για να επανακτήσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αυτοκρατορική επιρροή. Η Τουρκία κλυδωνίζεται και ούτως ή άλλως έχει παύσει να αποτελεί αξιόπιστη σύμμαχο για τη Δύση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής κινητοποιούν εκ νέου τα δίκτυά τους στην Ελλάδα, ώστε να τη χρησιμοποιήσουν για τους δικούς τους στόχους στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η αποτελεσματικότητα της αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα απεδείχθη και πάλι, με τη γεωπολιτική και ιδεολογική μεταστροφή της ελληνικής κυβέρνησης. Δεν φαίνεται να υστερεί ως προς την ευρωπαϊκή επιρροή η οποία αργά αλλά σταθερά, οικοδομήθηκε κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.

Μέσα στο επικίνδυνο και προβλέψιμο αυτό περιβάλλον, η τύχη της Ελλάδας θα εξαρτηθεί από την πολιτική συνοχή του ελληνικού πληθυσμού και από τις ικανότητες των κυβερνητικών υπευθύνων.

Η αναμενόμενη διελκυστίνδα μεταξύ ηπειρωτικών και θαλάσσιων δυνάμεων μπορεί να αξιοποιηθεί υπέρ των ελληνικών επιδιώξεων, εξασφαλίζοντας μεταξύ άλλων την υπό ευνοϊκούς όρους, έξοδο από την οικονομική στασιμότητα. Αντιθέτως, αν επικρατήσουν η πολιτική αστάθεια και οι κομματικοί τυχοδιωκτισμοί, η κατάσταση μπορεί να λάβει επικίνδυνη τροπή.

Ο ανταγωνισμός των δυνάμεων ασφαλώς θα αξιοποιεί τις εσωτερικές διχογνωμίες και εντάσεις, δημιουργώντας στρατόπεδα υπέρ των μεν κατά των δε, όπως έγινε κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο και τον Ψυχρό Πόλεμο. Διαγράφεται, κατά συνέπεια, κίνδυνος για νέους διχασμούς.

Καθώς το ευρωπαϊκό και το περιφερειακό περιβάλλον περιέρχονται σε κύκλους αβεβαιότητας, η Ελλάδα φαίνεται να βγαίνει από την παρατεταμένη δεκαετή κρίση. Ένα μεγάλο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να επανέλθει η τεχνητή ευημερία της περιόδου 1981-2009. Η έκρηξη των προβλημάτων της καθημερινότητας, τα παραδείγματα στα πανεπιστήμια, έχει προετοιμάσει το έδαφος για δύσκολες αποφάσεις.

Αν επιβεβαιωθεί η υπόθεση ότι οι δύο κύκλοι, δηλαδή το ευρωπαϊκό και περιφερειακό περιβάλλον αφ’ ενός και οι ελλαδικές πολιτικές εξελίξεις αφ’ ετέρου, είναι ετεροχρονισμένοι αν ο πρώτος κύκλος αποσταθεροποιείται, ενώ ο δεύτερος σταθεροποιείται, τότε δικαιολογείται μια λελογισμένη αισιοδοξία.

Σε μια τέτοια περίπτωση, οι προοπτικές για την Ελλάδα διαγράφονται περισσότερο θετικές από όσο σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η κοινή γνώμη των οποίων έχει καθυστερήσει, σε σύγκριση με την Ελλάδα, να συγκρουσθεί μετωπικά με τη σκληρή παγκόσμια οικονομική πραγματικότητα.

Ειρωνεία της Ιστορίας; Η δεκαετής κρίση, η παντάπασιν θεωρούμενη καταστροφή μπορεί να αποδειχθεί τύχη για τη χώρα μας- ενώ έγκαιρο «εμβόλιο» για τις νέες συνθήκες της παγκοσμιοποίησης.

Αντισώματα διαθέτουν και οι τέως κομμουνιστικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα οποία αποκτήθηκαν υπό δεινές συνθήκες. Αντιθέτως, οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες βαδίζουν «ανεμβολίαστες».

Βεβαίως, αν η αισιόδοξη υπόθεση δεν επιβεβαιωθεί, αν δηλαδή ο κύκλος της ευρύτερης αναταραχής συνδυαστεί προσθετικά με μια επιμήκυνση της ελληνικής κρίσης, οι προοπτικές της Ελλάδας θα καταστούν εφιαλτικές. Το 2019 θα αποδειχθεί ίσως ένα ιδιαίτερα κρίσιμο έτος μέσα στην ελληνική Ιστορία. Οι Έλληνες, όπως ο μυθικός Ηρακλής της αρχαιότητας, θα κληθούν να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς και αντιτιθέμενους δρόμους.

* Καθηγητής, Έδρα Εφαρμοσμένης Γεωπολιτικής, College d’ etudes, Fondation Maison de Sciences de l’ Homme

Οι χάρτες με τις ακραίες τουρκικές διεκδικήσεις στις ελληνικές θαλάσσιες ζώνες, τους οποίους σχολίασε ο Άγγελος Συρίγος(Καθημερινή, 18-11-18), μάς σοκάρουν. Εκτός των άλλων, αγνοούν τα ελληνικά νησιά και τονρόλο τους στον καθορισμό των θαλασσίων συνόρων. Η τουρκική κίνηση, σε αντίφαση προς το διεθνές δίκαιο, δεν θα έχει άμεσο αποτέλεσμα. Εντάσσεται, όμως, σε μιαν αργή αλλά σταθερή προσπάθεια να αμφισβητηθεί η ελληνική υπεροχή στις ενδιάμεσες θάλασσες.

Του Γιώργου Πρεβελάκη*

Προκειμένου να ανατραπεί το υφισταμένο καθεστώς, βιαίως ή νομοτύπως, χρειάζεται να διαβρωθείστις συλλογικές αντιλήψεις ή, σε εξειδικευμένη ορολογία, στις γεωπολιτικές αναπαραστάσεις. Αντίθετα με ό,τι νομίζεται, η αντίληψη του χώρου, η «Γεωγραφία» δεν είναι αντικειμενική και αμετακίνητη, αλλά «κατασκευασμένη» και, πάντως, εξελίξιμη. Η διαδικασία της αλλαγής είναι αργή,συντελείται «ανεπαισθήτως». Όταν ολοκληρωθεί, τα αποτελέσματα ανατρέπονται πολύ δύσκολα.

Το διαπιστώσαμε με το «Μακεδονικό». Η ελληνική αδράνεια ως προς τη χρήση του ονόματος και την αλυτρωτική χαρτογραφίακατά τη γιουγκοσλαβική περίοδο εμπέδωσε μια ορισμένη γεωπολιτική αναπαράσταση. Δεν κατόρθωσαν οι εργώδεις ελληνικές προσπάθειες να ανατρέψουν τις πολιτικές της συνέπειες, παρά τη διπλωματική και οικονομική υπεροχή τής μεταψυχροπολεμικής Ελλάδας. Με την Τουρκία, ο εφησυχασμός ενδέχεται να κοστίσει πολύ ακριβότερα από την πρόσφατη ήττα των Πρεσπών.

Ώς την ίδρυση του ελληνικού κράτους, τον ελληνικό χώρο συγκροτούσε ένα κομπολόϊ από μικρές και μεγάλες κοινότητες, συνδεδεμένες μεταξύ τους με θαλάσσιες οδούς. Τον 19ο αιώνα, όσο οι Έλληνες οργάνωναν την εδαφική τους επικράτεια κατασκευάζοντας δρόμους και σιδηροδρόμους, η θάλασσα εξακολουθούσε να αποτελεί το κυρίαρχο στοιχείο της γεωγραφικής συνοχής του έθνους.

Σύνδεσμος ανάμεσα στις μεγάλες εξω-ελλαδικές και ενδο-ελλαδικές κοινότητες, όπως η Κωνσταντινούπολις, η Αλεξάνδρεια, η Σμύρνη, η Οδησσός, η Ερμούπολις και ο Πειραιάς, διάστικτη από νησιά με ελληνικούς πληθυσμούς, η θάλασσα ήταν πάντα το κέντρο, η καρδιά του Ελληνισμού. Η απόβαση στη Μικρά Ασία δεν ήταν γεωπολιτικός παραλογισμός. Με το κέντρο του Ελληνισμού στο μέσον του Αιγαίου, ο Ελευθέριος Βενιζέλος επεδίωκε να πλαισιωθεί από τις δύο περιφέρειές του, τη βαλκανική και τη μικρασιατική.

Η τουρκική γεωπολιτική αναπαράσταση ήταν διαμετρικά αντίθετη. Νομαδικός λαός από το εσωτερικό της Ασιατικής ηπείρου, με την κύρια μάζα τους στα βάθη της Ανατολίας, οι Τούρκοι αντιμετώπιζαν τη μικρασιατική ακτή ως αναπόσπαστο σώμα της γης τους. Το Αιγαίο κατ’ αυτούς ήταν μια διπλή θαλάσσια περιφέρεια η οποία όφειλε να διανεμηθεί ανάμεσα στους κατόχους των δύο ηπειρωτικών συνόλων• δηλαδή να διχοτομηθεί. Η νίκη το 1922 φαίνεται στους Τούρκουςατελής: αποκαταστάθηκε η εδαφική ενότητα, δεν εξασφαλίστηκε, όμως,η φυσιολογικήθαλάσσια προέκτασή της.

Πικρία αισθάνονται και οι Έλληνες για την απώλεια της ανατολικής εδαφικής προέκτασης του θαλασσίου χώρου τους. Όμως, αντίθετα με τους Τούρκους, δεν προβάλλουν διεκδικήσεις. Πέρα από τα στρατιωτικά και πληθυσμιακά δεδομένα, η αιτία της ασυμμετρίας αυτής πρέπει να αναζητηθεί στις γεωπολιτικές αναπαραστάσεις. Ενώ ο τουρκικός εδαφοκεντρισμός εξακολουθεί να είναι ισχυρός, ο ελληνικός θαλασσοκεντρισμός φθίνει διαρκώς.

Διάφοροι λόγοι εξηγούν την περιθωριοποίηση της θάλασσας στην ελληνική αυτογνωσία- η αυξανόμενη συγκέντρωση της οικονομίας, του πληθυσμού και της ισχύος στην Αθήνα η οποία, από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, έγινε εργαλείο και σύμβολο της ηπειρωτικής εσωστρέφειας• το πρόσφατο ευρωπαϊκό γεωπολιτικό πρότυπο, ο εντεινόμενος ηπειρωτικός χαρακτήρας τού οποίου δεν είναι άσχετος με το Brexit.

Καθώς η Ελλάδα απομακρύνεται από τη θαλασσινή της παράδοση, καθώς οι Έλληνες εγκαταλείπουν τα ναυτικά επαγγέλματα, καθώς Κράτος και Ναυτιλία βιώνουν ένα βελούδινο διαζύγιο, καθώς το Αρχιπέλαγος μετατρέπεται σε χώρο εγκατάστασης Δυτικο-Ευρωπαίων και ευτελίζεται από τον μαζικό τουρισμό, οι κυρίαρχες γεωπολιτικές αναπαραστάσεις των Ελλήνων ολισθαίνουν προς την ήπειρο.

Εφόσον εμείς οι ίδιοι δεν λειτουργούμε ως κληρονόμοι μιας κατ’εξοχήν θαλασσινής παράδοσης, πώς οι Δυτικοί μας σύμμαχοι θα μας αντιληφθούν ως θαλασσοκεντρικό σύνολο; Πώς θα πείσουμε ότι κάθε αμφισβήτηση στον θαλάσσιό μας χώρο συνιστά ζωτικό πλήγμα; Πώς να μη θεωρηθούν οι τουρκικές αμφισβητήσεις απλές οικονομικές διενέξεις υπερβάσιμες με κάποιους συμβιβασμούς;

Πώς να μην θεωρηθεί, σε τελευταία ανάλυση, ότι μια Ελλάδα-ηπειρωτικό σύνολοέχει επεκτείνει υπερβολικά τη θαλασσινή της περιφέρεια, σε σημείο να αγγίζει επικίνδυνα, να «περικυκλώνει» την Τουρκία;

Οι χάρτες με τις ακραίες τουρκικές διεκδικήσεις στις ελληνικές θαλάσσιες ζώνες, τους οποίους σχολίασε ο Άγγελος Συρίγος(Καθημερινή, 18-11-18), μάς σοκάρουν. Εκτός των άλλων, αγνοούν τα ελληνικά νησιά και τονρόλο τους στον καθορισμό των θαλασσίων συνόρων.

Η τουρκική κίνηση, σε αντίφαση προς το διεθνές δίκαιο, δεν θα έχει άμεσο αποτέλεσμα. Εντάσσεται, όμως, σε μιαν αργή αλλά σταθερή προσπάθεια να αμφισβητηθεί η ελληνική υπεροχή στις ενδιάμεσες θάλασσες.

Η επανασύνδεσηκαι η προβολή της σχέσης μας με την θάλασσα είναι το μέσον για να αντιμετωπιστεί η μακροπρόθεσμη τουρκική απειλή. Στο απαραίτητο ελληνικό rebranding, η εικόνα και η έννοια του Αρχιπελάγους οφείλει να καταλάβει κεντρική θέση, αντικαθιστώντας τις αναπαραστάσεις οι οποίες ταυτίζουν την Ελλάδα με την βαλκανική απόφυση του ευρωπαϊκού ηπειρωτικού συνόλου.

*Καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη των Παρισίων

Μπορούσε να είχε αποφευχθεί αν το πολιτικό σύστημα ήταν λιγότερο συγκεντρωτικό, αν η τοπική αυτοδιοίκηση είχε περισσότερες αρμοδιότητες, μεγαλύτερη αυτονομία κινήσεων;

Του Γιώργου Πρεβελάκη*

Οι πολέμιοι της αποκέντρωσης υπογραμμίζουν την αποτελεσματικότητα της κεντρικής διοίκησης έναντι των αυτοδιοικητικών οντοτήτων. Το κεντρικό κράτος έχει τη δυνατότητα να κινητοποιεί σημαντικές δυνάμεις, να συντονίζει τους πάντες.

Τα χαρακτηριστικά αυτά τού προσδίδουν, σύμφωνα με την επιχειρηματολογία αυτή, ένα μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι της τοπικής αυτοδιοίκησης. Η άποψη αυτή φαίνεται ιδιαιτέρως πειστική ως προς τα αφορώντα την πολιτική προστασία.

Το κράτος μπορεί να αντιμετωπίζει τις φυσικές καταστροφές και τις συνέπειές τους• να ενημερώνεται εγκαίρως• να προειδοποιεί τους πολίτες για επερχομένους κινδύνους•να κινητοποιεί πολυπληθείς δυνάμεις σε ολίγιστο χρόνο.

Επομένως, η λύση ανάγεται στην αποτελεσματική οργάνωση των κεντρικών οργάνων. Οι αυτοδιοικητικές αρχές θεωρούνται επικουρικά όργανα τα οποία οφείλουν να λειτουργούν με βάση τις οδηγίες της κεντρικής διοίκησης.

Η πρόσφατη καταστροφή έδειξε τα όρια της αντίληψης αυτής η οποία αγνοεί τους πρόσφατους διεθνείς προβληματισμούς γύρω από τη resilience. Καθώς έχει ανατραπεί η πεποίθηση ότι η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί πάντα να προβλέπει, να αποτρέπει και να εξουδετερώνει τις καταστροφές, εισάγεται στο σύστημα η resilience, η ελαστικότητα• ώστε οι κοινωνίες, όταν υφίστανται ισχυρά πλήγματα, να τα απορροφούν, να μη συνθλίβονται.

Τα συγκεντρωτικά συστήματα οργανώνονται με τη μορφή μιας πυραμίδας με σαφή, διαφανή και εύληπτη δομή, ενώ τα αποκεντρωμένα συστήματα εμφανίζονται ως αδιαφανή χαοτικά δίκτυα. Τα πρώτα, εκτός από την προφανή τους δυνατότητα να συντονίζουν και να κατευθύνουν τα στελέχη της πυραμίδας, πείθουν- ο καθένας μπορεί να συλλάβει μια τέτοια οργάνωση.

Πάσχουν, όμως, από ένα θανάσιμο μειονέκτημα: όλα εξαρτώνται από ένα και μοναδικό κέντρο. Δεν είναι, επομένως, resilient. Όταν το κέντρο ανταποκρίνεται στον ρόλο του, το πυραμιδοειδές σχήμα επιτελεί την αποστολή του. Αν, όμως, το κέντρο αστοχήσει, όλα καταρρέουν. Αυτό ακριβώς συνέβη τη Δευτέρα 23 Ιουλίου στο Μάτι.

Το αντίθετο ακριβώς ισχύει με τα δικτυωτά συστήματα, εκ φύσεως πολύ περισσότερο ελαστικά. Ποτέ ένα δικτυωτό σύστημα δεν μπορεί να επιτύχει το ίδιο επίπεδο αποτελεσματικότητας με ένα αντίστοιχο πυραμιδοειδές. Όμως, από την άλλη, ποτέ δεν θα καταρρεύσει. Αν, δηλαδή, ένα συστατικό στοιχείο αστοχήσει, κάποιο άλλο θα λειτουργήσει. Για να περιγραφεί αυτή η σχετικά δυσνόητη, χαοτικήμορφή τάξης, επινοήθηκε ο όρος chaordic: συνδυασμός χάους και τάξης.

Τη Δευτέρα 23 Ιουλίου, αν ο κρατικός μηχανισμός είχε λειτουργήσει ως όφειλε, η φωτιά θα είχε τεθεί εγκαίρως υπό έλεγχο. Αν, αντιθέτως, η τοπική αυτοδιοίκηση είχε την κύρια ή, έστω, μεγάλο μέρος από την ευθύνη για την πολιτική προστασία και διέθετε τις σχετικές αρμοδιότητες, η εξάπλωση της πυρκαγιάς ενδεχομένως δεν θα είχε αποφευχθεί• πιθανώς και να καταστρέφοντανπεριουσίες- αλλά δεν θα είχαμε ανθρώπινες απώλειες.

Οι τοπικοί άρχοντες, με τη γνώση των ειδικών χαρακτηριστικών της περιοχής, θα είχαν φροντίσει εγκαίρως για την απελευθέρωση διόδων προς τη θάλασσα και θα είχαν ειδοποιήσει τον πληθυσμό, έστω και με τα παραδοσιακά τοπικά μέσα όπως η κωδωνοκρουσία, για τον επερχόμενο κίνδυνο.

Χωρίς, επομένως, να ανασταλεί η προσπάθεια για την άρτια προετοιμασία του κράτους, είναι απαραίτητο να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις ώστε να λειτουργεί εκ παραλλήλου και, εν ανάγκη, εναλλακτικά ένα αποκεντρωμένο σύστημα με πραγματικές εξουσίες.

Στη στρατηγική της πολιτικής προστασίας προφανώς εντάσσεται το ενδεχόμενο μιας υπέρμετρης φυσικής καταστροφής.

Στην ίδια στρατηγική πρέπει να ενταχθεί και ένα ανάλογο ενδεχόμενο, μια υπέρμετρη ανθρωπογενής καταστροφή: επί παραδείγματι, η άνοδος στην εξουσία μιας ομάδας από ανεπαρκείς πολιτικούς. Στην ελληνική Ιστορία οι φυσικές καταστροφές δεν σπανίζουν• ούτε, όμως, οι τραγικές αστοχίες της κεντρικής διοίκησης- ας ανακαλέσουμε την αλλοπρόσαλλη ελληνική επιστράτευση το 1974 …

Στα ποικίλα διδάγματα από την πρόσφατη καταστροφή πρέπει να προστεθεί και η συνειδητοποίηση των κινδύνων τους οποίους συνεπάγεται ο υπερσυγκεντρωτισμός του ελληνικού διοικητικού και πολιτικού συστήματος- ένας ακόμη συνήγορος λόγος για μια ριζοσπαστική μεταρρύθμιση των διοικητικών και πολιτικών δομών.

Η αποκέντρωση είναι το “νέο σύνορο” του Ελληνισμού, όχι μόνον για λόγους δημοκρατίας, οικονομικής και περιφερειακής ανάπτυξης και προστασίας του περιβάλλοντος, αλλά και για την ασφάλεια των πολιτών.

Ο νέος νόμος για την τοπική αυτοδιοίκηση, η εισαγωγή του αναλογικού εκλογικού συστήματος, όχι μόνον δεν προωθεί τον στόχο αυτό, αλλά αδρανοποιεί την όποια αποτελεσματικότητα των τοπικών αρχόντων.

Μπροστά σε μια φυσική απειλή, πυρκαγιά, πλημμύρα, σεισμό, η μέλλουσα δημοτική αρχή θα συντονίζεται, θα αποφασίζει, θα λειτουργεί με συλλογικότητες; “Εκείνα που έρχονται κανείς εύκολα τα εικάζει”, κατά πως έγραφε ο Καβάφης.

*Καθηγητης Γεωπολιτικης στη Σορβοννη Παρισιων

Μετά από μια δεκαπενταετία, η Ευρώπη επανέρχεται στα Βαλκάνια. Προηγήθηκε η “Στρατηγική για τα Δυτικά Βαλκάνια” της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (6.2.18), ακολούθησε η σύνοδος κορυφής στη Σόφια (17.5.18) ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Δυτικά Βαλκάνια.

Του Γιώργου Πρεβελάκη*

Η επάνοδος εξηγείται, καθώς όλα τα προβλήματα συγκλίνουν εκεί: ρωσική διείσδυση, οικονομική ακινησία, οργανωμένο έγκλημα, διαφθορά, μεταναστευτικές ροές, ισλαμιστικές τρομοκρατικές οργανώσεις, ανεπίλυτα εδαφικά και εθνοτικά θέματα, κινεζικό ενδιαφέρον.Τα Βαλκάνια επανακάμπτουν ως “μαλακόν υπογάστριον της Ευρώπης”• ενώ, σε απόσταση αναπνοής,συνεχίζεται η αποσταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής. Πρόκειται για άλλη μια προσπάθεια της Ευρώπης να “εκπολιτίσει” μια περιοχή η οποία,από τις αρχές του 19ου αιώνα, την παρενοχλεί ποικιλοτρόπως.

Με ποια πνευματικά εφόδια θα επιτύχει τώρα σε ό,τι απέτυχε επί δύο και πλέον αιώνες;

Οι πρόσφατες δηλώσεις του Donald Tusk δεν εμπνέουν αισιοδοξία. Επιστρέφοντας από τη βαλκανική περιοδεία του, πριν από την σύνοδο κορυφής στη Σόφια, υπενθύμισε ότι “τα Βαλκάνια παράγουν περισσότερη Ιστορία από όση μπορούν να καταναλώσουν”- εκτίμηση αποδιδόμενη στονChurchill.

Αν έτσι συνοψίζεται η δυτική διάγνωση για τα Βαλκάνια, η αντιμετώπιση αντιστοιχεί στη μέθοδο του “δασκάλου” Κονδυλάκηγια την επίλυση μαθηματικών προβλημάτων: “το κάτω-κάτω καταργούμεν την υφαίρεσιν”- εν προκειμένω την Ιστορία.

Η απλουστευτική αυτή θεραπεία έχει επανειλημμένως προταθεί, καθώς πλείστοι όσοι εμπειρογνώμονες και πολιτικοί έχουν καλέσει τους Βαλκάνιους « to travel light », να απαλλαγούν από το βάρος της Ιστορίας. Όμως οι Βαλκάνιοι εμμένουν στις αποσκευές τους. Το κατ’εξοχήν πρόβλημα Ιστορίας, το Μακεδονικό, έρχεται και επανέρχεται.

Η Ιστορία είναι στην πραγματικότητα το σύνολο των συμβόλων τα οποία εξασφαλίζουν την συνοχή ενός λαού. Μείγμα από μύθους και αλήθειες, “Μυθιστορία” κατά τον μεγάλο ιστορικό William H. McNeill, με ιστορικές και γεωγραφικές αναπαραστάσεις, αποτελεί ένα πολύτιμο πολιτικό κεφάλαιο, χωρίς το οποίο ούτε κράτος ούτε δημοκρατία επιβιώνουν. Αν οι Βαλκάνιοι εξαφάνιζαν την Ιστορία, οι Ευρωπαίοι θα είχαν να διαχειριστούν ένα άλλο Αφγανιστάν, με συνομιλητές warlords.

Το πρόβλημα με τη βαλκανική Ιστορία δεν είναι η υπερπαραγωγή, αλλά αντιθέτως η ανεπάρκεια, καθώς καλείται να καλύψει τις ανάγκες όσων εθνών προέκυψαν από τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Έτσι εξηγούνται πολλοί από τους βαλκανικούς ανταγωνισμούς. Για να οικοδομηθεί η μακεδονική εθνική ταυτότητα,χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από την ελληνική “παραγωγή”•η Ελλάδα, όμως, δεν δέχεται να στερηθεί ζωτικά κεφάλαια από τη δική της “κατανάλωση”.

Όσο τα βαλκανικά κράτη ζούσαν χωρισμένα, το καθένα ανέπτυσσε ατομική “Μυθιστορία”, αγνοώντας τη “Μυθιστορία” του γείτονα. Επί δεκαετίες συμβιώσαμε με τους Βουλγάρους και τους Σέρβους, χωρίς να ασχοληθούμε με τις καταβολές των αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου.

Σήμερα, όμως, με την ευρωπαϊκή οικοδόμηση, την παγκοσμιοποίηση και τον ρόλο των διεθνών οργανισμών, η τακτική αυτή δεν αποδίδει.Με το μακεδονικό, οι διεθνείς θεσμοί μάς αναγκάζουν να καθορίσουμε σαφή σύνορα ως προς τις “Μυθιστορίες” μας.

Τι είναι η Μακεδονία; Η γεωγραφική περιοχή την οποία αποσκοπούσε να απελευθερώσει η σλαβική επανάσταση του Ήλιντεν, συμπεριλαμβανομένης και της Θεσσαλονίκης; η γεωγραφική αφετηρία της εποποιίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου;

Η Ιστορία νοηματοδοτεί τον χώρο; ή, αντιθέτως, ο γεωγραφικός χώρος καθορίζει σε ποιον ανήκει η Ιστορία; Οι απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά έχουν γεωπολιτικές συνέπειες. Άλλες συνδέουν τους εκ Σκοπίων με τη Βουλγαρία, άλλες με την Ελλάδα.

Το πανδώρειο κουτί της Ιστορίας έχει ανοίξει• δενκλείνει δια της βίας. Ακόμη και αν η άμεση δυτική προτεραιότητα, η διεύρυνση του ΝΑΤΟ και οι διαπραγματεύσεις για την Ευρωπαϊκή Ένωση, αντιμετωπιστεί με κάποια εξαμβλωματική συμφωνία, τα προβλήματα θα παραμείνουν. Οι εντάσεις μεταξύ Αθηνών, Σκοπίων, Βελιγραδίου και Σόφιας δεν θα παύσουν, οι εσωτερικές αντιδράσεις και διαιρέσεις μέσα στις χώρες δεν θα εξαφανιστούν.

Η επιβολή λύσης από την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες θα εντείνει τον αντιδυτικισμό, διευκολύνοντας τη ρωσική επιρροή.

Χρειάζεται ευρεία και βαθιά αναθεώρηση των βαλκανικών Μυθιστοριών• δηλαδή, να αμφισβητηθούν οι δυτικές ιστορικές και γεωγραφικές αναπαραστάσεις τις οποίες υιοθέτησαν ενθουσιωδώς οι εκδυτικισμένες μετα-οθωμανικές εθνικιστικές ελίτ. Μια τέτοια αναθεώρηση συνεπάγεται σοβαρές γεωπολιτικές συνέπειες. Θα διαμόρφωνε ένα συνεκτικό βαλκανικό-πολιτικό και οικονομικό σύνολο, προεκτεινόμενο σε ένα μέρος της Τουρκίας, μέσα στο οποίο θα μπορούσε να επανενσωματωθεί η Ιστορία. Η “παραγωγή” θα επαρκούσε για την “κατανάλωση”.

Η Δύση δεν φαίνεται να ευνοεί ένα νοτιο-ευρωπαϊκό σύνολο. Η αναθεώρηση της βαλκανικής Μυθιστορίας θα οδηγούσε σε δυσάρεστες αναθεωρήσεις και της δυτικο-ευρωπαϊκής Μυθιστορίας. Παραλλήλως, θα στερούσε τον ευρωπαϊκό πυρήνα από δυνατότητες να ασκεί πολιτική διαιρείν και βασιλεύειν. Επομένως, οι νέες ευρωπαϊκές προσπάθειες για “εξευρωπαϊσμό των Βαλκανίων”, εφ’ όσον στηρίζονται στα ίδια πνευματικά θεμέλια με τις προγενέστερες, θα έχουν ανάλογα αποτελέσματα.

*Καθηγητης Γεωπολιτικης στη Σορβοννη Παρισιων

Οι συνταρακτικές αλλαγές των τελευταίων ετών έχουν αχρηστεύσει τη μέχρι πρότινος εμπειρία από τη σχέση μας με τη γείτονα. Υπάρχουν, βέβαια, εξελίξεις ευνοϊκές για τα ελληνικά συμφέροντα.

Του Γιώργου Πρεβελάκη

Επί παραδείγματι, η ιστορική στρατηγική σχέση Τουρκίας-Ισραήλ ανετράπη εν μία νυκτί, με αποτέλεσμα το Ισραήλ να στραφεί προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Εντούτοις, η συνολική εικόνα παραμένει ανησυχητική.

Η νέα κατάσταση, περίπλοκη και δυσνόητη με σημερινά κριτήρια,μπορεί να ερμηνευθεί αν αναχθούμε σε έναν αιώνα πίσω. Μετά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μουσταφά Κεμάλ κατόρθωσε να αναστείλει τη “βαλκανοποίηση”, δηλαδή την επέκταση του κατακερματισμού της τέως Αυτοκρατορίας από το ευρωπαϊκό στο ασιατικό της τμήμα.

Η συνθήκη της Λωζάνης ενοποίησε τον πολιτικό χάρτη της Ανατολίας, ανατρέποντας την συνθήκη των Σεβρών, η οποία τον διασπούσε σε διάφορα κράτη. Έτσι δημιουργήθηκε η Τουρκία. Σε ποιες, όμως, βάσεις;

Τουρκικό έθνος δεν υφίστατο. Στα εδάφη τής μετέπειτα τουρκικής επικράτειας είχε συγκεντρωθεί ένας ετερογενής πληθυσμός, κατά το πλείστον αγροτικός και προϊόν προσφυγικών ροών από περιοχές οι οποίες, από τον δέκατο όγδοο αιώνα και εξής, είχαν περιέλθει σε χριστιανικό έλεγχο.

Αυτοί οι “θρησκευτικοί πρόσφυγες”, οι muhacir, με διαφορετικές γλώσσες και παραδόσεις, είχαν ως μοναδική κοινή αναφορά το Ισλάμ.

Ο Κεμάλ στήριξε την ενότητα τού υπό κατασκευήν τουρκικού έθνους σε στοιχεία εισαγόμενα από τη Δύση: εκσυγχρονισμός και φυλετισμός. Δεν ήταν δυνατόν να εντάξει στη νέα ταυτότητα ένα ισχυρό ενδογενές στοιχείο, χωρίς να επιστρέψει στην οθωμανική τραυματική εμπειρία.

Αντικατέστησε, λοιπόν, τη θρησκεία με μια άλλη αναφορά, στην οποία προσέδωσε ιερά χαρακτηριστικά: το έδαφος. Το νέο εδαφικό δόγμα επέβαλε στους Νεοτούρκους να εγκαταλείψουν τον επεκτατισμό, έναντι της απόλυτης προάσπισης της εδαφικής ακεραιότητας.

Η αναμενόμενη φθορά του κεμαλικού ιδεολογήματος στα τέλη του εικοστού αιώνα οδήγησε στην αντικατάστασή του από τον ισλαμισμό και τον νεο-οθωμανισμό. Μετά από μια πρώτη ευφορική περίοδο, αυτή η vintage ιδεολογική αναθεώρηση απεδείχθη προβληματική.

Αναβίωσαν οι παλαιές οθωμανικές αντιφάσεις ανάμεσα σε σουνίτες και αλεβίτες, οι οποίες ενίσχυσαν τις μεταγενέστερες: Τούρκοι έναντι Κούρδων, εξευρωπαϊσμένοι παράλιοι και αστοί έναντι των λοιπών. Οι εντάσεις αυτές οδήγησαν σε εκρήξεις βίας και σε μια αυξανόμενη αυταρχική και κατασταλτική πολιτική.

Τι απομένει για να διατηρεί τη συνοχή των πληθυσμών στην Τουρκία; Μόνον το έδαφος. Αυτό το“ιερόν” απειλείται τώρα από τις συνεχείς διπλωματικές και στρατιωτικές επιτυχίες του κουρδικού εθνικισμού.

Η προοπτική να δημιουργηθεί κουρδικό κράτος, με αναπόφευκτα αλυτρωτικό χαρακτήρα, απειλεί το τελευταίο οχυρό της τουρκικής ταυτότητας. Ακόμη και ένα κουρδικό χωριό να αποσπασθεί από το τουρκικό έδαφος, ολόκληρο το οικοδόμημα της Τουρκίας κλονίζεται.

Η Τουρκία αντιμετωπίζει, επομένως, υπαρξιακή απειλή. Καθίσταται, κατά συνέπειαν, απρόβλεπτη. Η Ελλάδα είναι όμηρος της κατάστασης.

Στην τουρκική προκλητικότητα έναντι της Ελλάδος και της Κύπρου, τα παλαιά ελληνοτουρκικά διακυβεύματα λειτουργούν προσχηματικά. Οι προκλήσεις της Τουρκίας δεν απευθύνονται κυρίως προς την Ελλάδα, καθώς η χώρα μας δεν επηρεάζει το ζωτικό κουρδικό ζήτημα.

Έχουν αποδέκτες τη Δύση και, κυρίως, τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Η απειλή να αποσταθεροποιηθεί η Ανατολική Μεσόγειος και τα Βαλκάνια είναι η απάντηση της Τουρκίας στην αμερικανική και ευρωπαϊκή υποστήριξη προς τους Κούρδους.

Το κουρδικό ερμηνεύεται ως de factoανατροπή της συνθήκης της Λωζάνης. Εφόσον αμφισβητούνται τα ανατολικά της σύνορα, η Τουρκία δικαιούται να αναθεωρήσει τα δυτικά: τα κέρδη των Κούρδων εξισορροπούνται με απώλειες της Ελλάδος.

Τα περιθώρια ελιγμών της Δύσης είναι περιορισμένα. Εγκατάλειψη των Κούρδων συνεπάγεται την απώλεια της δυτικής γεωπολιτικής αξιοπιστίας. Επιπλέον, οι Δυτικοί δεν φαίνεται να αντιλαμβάνονται τη ζωτική σημασία του εδαφικού για την Τουρκία και,πιθανώς, υποτιμούν το θέμα. Ούτως ή άλλως, πρόκειται για μια κατάσταση προς το παρόν μη επιλύσιμη.

Όπως και αν εξελιχθούν οι σχέσεις Δύσης,Τουρκίας και Κούρδων, η Ελλάδα τοποθετείται στο κέντρο του τριγώνου. Ενδέχεται να αναβαθμιστεί ο γεωπολιτικός και γεωστρατηγικός της ρόλος• δεν μπορούν, όμως, να αποκλεισθούν και δυσάρεστες κατακλυσμιαίες εξελίξεις.

Μόνον βέβαιο είναι ότι η Ελλάδα θα δεχθεί σοβαρούς κλυδωνισμούς οι οποίοι θα προέρχονται από τα τουρκικά προβλήματα.

Μέσα από το τουρκικό και το κουρδικό ζήτημα, η Ελλάδα επιστρέφει στις αβεβαιότητες, τις ευκαιρίες και τους κινδύνους της εποχής πριν και μετά από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ώς σήμερα, μεταπολιτευτικά, το πρότυπο του ιδανικού ηγέτη ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής• στην εποχή που ανοίγεται μπροστά μας, πρέπει να αναζητηθούνηγέτες-συνεχιστές της βενιζελικής πολιτικής και,κυρίως, τηςγεωπολιτικήςπαράδοσης.

Του Γιώργου Πρεβελάκη

Η ομιλία αυτή αναδεικνύει τις διαφορετικές διαδρομές Δύσης και Ρωσίας, από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και εντεύθεν. Η Ρωσία εγκατέλειψε την προσπάθεια να εξαγάγει την ιδεολογία της και να παρέμβει διά της κομμουνιστικής προπαγάνδας στα εσωτερικά των ξένων χωρών. Υιοθέτησε, κατά τη διατύπωση του Σεργκέϊ Λαβρώφ, έναν “υγιή συντηρητισμό”, κατ’ ουσίαν αντιγράφοντας την προγενέστερη ψυχροπολεμική στάση των δυτικών δυνάμεων.

Στους αντίποδες της πολιτικής αυτής, η υπό αμερικανική ηγεμονία Δύση επιδιώκει, πάντα κατά τον Σεργκέϊ Λαβρώφ, να εξαγάγει την ιδεολογία της με κυβερνοπόλεμο, “υβριδικό πόλεμο”, “ελεγχόμενο χάος” και “χρωματιστές επαναστάσεις”.

Το σχήμα του Λαβρώφ παρουσιάζει τη Ρωσία ως αμυνόμενη έναντι της δυτικής επιθετικότητας. Η εμφανής προπαγανδιστική σκοπιμότητα της ομιλίας δεν αναιρεί, πάντως, τις επισημάνσεις της. Η οπτική του Σεργκέϊ Λαβρώφ μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμο κάτοπτρο, καθώς σήμερα η Ευρώπη και, γενικότερα, η Δύση αμφιβάλλει για την πορεία και τις επιλογές της και κλονίζεται από νέες, απρόβλεπτες εξελίξεις.

Στην πάλαι ποτέ Σοβιετική Ένωση η Γεωπολιτική συνιστούσε απηγορευμένο πεδίο. Η κυρίαρχη ιδεολογία είχε εκτοπίσει την προβληματική γύρω από τις ισορροπίες και τον συσχετισμό των δυνάμεων, καθώς και τον ρόλο του πολιτισμικού παράγοντα. Ο βραχύς χρόνος της βίας και της οικονομίας υπερκάλυπτε τον μακρό χρόνο των εδαφικών και των θρησκευτικών ταυτοτήτων. Οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των χωρών οι οποίες εντάχθηκαν στο κομμουνιστικό στρατόπεδο αγνοήθηκαν.

Το ρωσικό οικονομικό και κοινωνικό πρότυπο έπρεπε να εφαρμοστεί παντού ομοιόμορφα. Απόκλιση από τον σοβιετικό κανόνα, εν ονόματι πολιτισμικών και γεωγραφικών χαρακτηριστικών, καταδικαζόταν ως κατάλοιπο σωβινισμού, όπως διεπίστωσαν πρώτοι οι σύντροφοι του Στρατηγού Τίτο. Η βουλησιαρχική προσέγγιση της πολιτικής υποτίμησε τις δυνάμεις αντιστάσεως, οι οποίες είναι θεμελιωμένες στην Ιστορία.

Η ανάλυση του Σεργκέϊ Λαβρώφ δεν ακολουθεί τη σοβιετική ορθοδοξία. Εκφράζεται με θαυμασμό για τους Τσάρους, όπως τον Μεγάλο Πέτρο και τον Αλέξανδρο τον Πρώτο. Αναφέρεται στην “πολιτισμική ποικιλία του σύγχρονου κόσμου”, επαναφέροντας και αναβαθμίζοντας έτσι τη Γεωγραφία, πολιτική και πολιτισμική.

Η Ευρώπη, αντιθέτως, εξακολουθεί να αγνοεί τους γεωπολιτικούς και τους γεωπολιτισμικούς παράγοντες. Καθώς διοικείται από νομικούς και οικονομολόγους, πάσχει από γεωπολιτική αχρωματοψία, ανάλογη με της Σοβιετικής Ένωσης. Έτσι, επί παραδείγματι, στην ελληνική κρίση η Ευρώπη είδε μόνον την μακρο-οικονομική διάσταση και αγνόησε την πολιτισμική- ότι, δηλαδή, τα κοινά “διασωστικά” οικονομικά μέτρα δεν συνεπάγονται και πανομοιότυπες συμπεριφορές και αντιδράσεις οπουδήποτε.

Το συνοπτικό αρκτικόλεξο “PIGS» για τις χώρες της κρίσης, εκτός από περιφρονητική προσβλητική ειρωνία, εξέφρασε αυστηρά την οικονομική απόκλιση Βορά-Νότου, απαλείφοντας την πολιτισμική διάσταση Ανατολής-Δύσης. Ο “εξευρωπαϊσμός” (Europeanisation), θέμα του συρμού έως πρόσφατα, θυμίζει ανησυχητικά τη σοβιετική ισοπεδωτική εμμονή στη σοσιαλιστική ομοιομορφία.

Η γενεά των baby boomers αγνόησε τη γεωπολιτική οπτική• το έλλειμμα αυτό ευθύνεται εν πολλοίς για τα σημερινά ογκώδη ευρωπαϊκά προβλήματα. Το Brexit εμφανίζεται και ερμηνεύεται ως κίνηση οικονομικού αντι-ορθολογισμού• παραπέμπει, ωστόσο, σε βαθειές γεωπολιτισμικές ρίζες τις οποίες δυσκολεύονται να εντάξουν στο οπτικό τους πεδίο τα ευρωπαϊκά think tanks.

Η ψυχρή συνάντηση Τραμπ-Μέρκελ και οι εντάσεις στη σύνοδο του ΝΑΤΟ ανέδειξαν τη διαφαινόμενη γαλλογερμανική-αγγλοσαξονική απόκλιση. Αναβιώνουν, δηλαδή, παλαιές ευρωπαϊκές γεωπολιτικές δομές οι οποίες ανάγονται στην αντίθεση ανάμεσα στις θαλασσινές και τις ηπειρωτικές δυνάμεις. Εντούτοις, οι ζωτικοί κίνδυνοι τους οποίους επισημαίνουν οι εξελίξεις αυτές δεν έχουν αναγνωριστεί.

Έτσι, οι συζητήσεις περί τις γεωπολιτικά κρίσιμες γαλλικές εκλογές, αντί να εγείρουν και να επεξεργάζονται σοβαρά ερωτήματα για το μέλλον της Γαλλίας και της ηπείρου, αναλίσκονται σε μικρο-πολιτική, αλληλοκατηγορίες και όψιμες σκανδαλολογίες.

Η Ρωσία πλήρωσε ακριβά τις σοβιετικές ιδεοληψίες. Ανακαλύπτει τώρα τη γεωπολιτική σοφία της εποχής των Τσάρων. Άραγε πρέπει και η Ευρώπη να ζήσει μια ανάλογη δοκιμασία, όπως η δραματική σοβιετική κατάρρευση η οποία επέβαλε τη μετάβαση από το σοβιετικό στο σύγχρονο νεο-ρωσικό δόγμα;

Η αναγγελία μιας μεγάλης διαβούλευσης γύρω από τη “Λευκή Βίβλο” δημιουργεί ελπίδες για έναν ανανεωμένο διάλογο. Όμως, δεν πρέπει να υποτιμώνται οι δυσκολίες. Η γεωπολιτική και η γεωπολιτισμική προσέγγιση είναι πολύ περισσότερο επίπονες και περίπλοκες από όσο η σύνταξη τεχνοκρατικών σεναρίων.

Για να δεχτούν οι λαοί την απαιτούμενη προσπάθεια αυτογνωσίας, για να ξεπεράσουν τις ιδεοληψίες των πνευματικών και πολιτικών τους ελίτ, χρειάζεται να συνειδητοποιήσουν ότι δεν υπάρχει οδός διαφυγής από τις γεωπολιτικές πραγματικότητες. Αυτό συνήθως συμβαίνει όταν οι συνέπειες της εθελοτυφλίας έχουν καταστεί επαρκώς επώδυνες. Το έδειξε η σοβιετική εμπειρία.