H ινσουλίνη είναι μία ορμόνη που εκκρίνεται από το πάγκρεας και ρυθμίζει τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα. Αυτό το επιτυγχάνει διευκολύνοντας τη μεταφορά γλυκόζης από την κυκλοφορία του αίματος μέσα στα κύτταρα, όπου θα αποτελέσει καύσιμη ύλη για την παραγωγή ενέργειας. Η δράση αυτή της ινσουλίνης είναι τόσο σημαντική, που σε απουσία της ορμόνης τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα ανέρχονται σε πολύ υψηλά επίπεδα και αναπτύσσεται σακχαρώδης διαβήτης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις (παχυσαρκία, πολυκυστικές ωοθήκες, προδιάθεση για διαβήτη, υπερέκκριση κορτιζόλης κ.α.), μολονότι δεν επηρεάζεται αρνητικά η παραγωγή και η έκκριση της ινσουλίνης, διαταράσσεται η προαναφερθείσα δράση της στα κύτταρα. Έτσι, παρά την παρουσία της ινσουλίνης, η γλυκόζη δεν μπορεί να ρυθμιστεί, καθώς οι ιστοί "αντιστέκονται" στη δράση της (Ινσουλινοαντίσταση). Για να το αντιμετωπίσει αυτό ο οργανισμός, εξωθεί το πάγκρεας σε υπερβολική παραγωγή ινσουλίνης, τόσο που τα επίπεδά της στο αίμα να αυξάνονται από 2 έως και 10 φορές πάνω από το φυσιολογικό (Υπερινσουλιναιμία). Το φαινόμενο αυτό είναι τόσο συχνό, που απαντάται περίπου στο 20-26% του ενηλίκου πληθυσμού σε Ευρώπη και Αμερική.

Μια πρόσφατη ανασκόπηση μελετών από το Πανεπιστήμιο της Βερόνα επιβεβαίωσε ότι η ινσουλινοαντίσταση αποτελεί μείζον ζήτημα υγείας στις νεαρές γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Ο Δρ. Πάολο Μοτζέττι αξιολόγησε στοιχεία για την παθογένεση και θεραπεία της εξασθενημένης δράσης της ινσουλίνης που συχνά διαγιγνώσκεται σε γυναίκες με το εν λόγω σύνδρομο. Εν τέλει, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ινσουλινοαντίσταση αποτελεί βασικό μηχανισμό της παθογένεσης του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών, επειδή κατά βάση η υπερινσουλιναιμία έχει έντονη αλληλεπίδραση με την περίσσεια ανδρογόνων που χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη γυναικολογική πάθηση. Επιπλέον, η εξασθενημένη δράση της ινσουλίνης είναι κεντρικός μηχανισμός των μεταβολικών ανωμαλιών, που επίσης εντοπίζεται σε αυτές τις γυναίκες και αποτελεί μείζονα πτυχή του υποκείμενου ιατρικού βάρους που αποδίδεται στο σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών.

"Ένα βασικό ερώτημα που ανακύπτει μετά από κάθε τέτοια μελέτη για το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών είναι ο ρόλος του σωματικού βάρους και συγκεκριμένα του πλεονάζοντος σωματικού λίπους στις γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών. Εξάλλου, συστηματικές μελέτες έχουν δείξει πως οι παχύσαρκες πάσχουσες γυναίκες που έχουν αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης διατρέχουν κίνδυνο έως και 20% να νοσήσουν στο μέλλον από Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου ΙΙ (μη ινσουλινο-εξαρτώμενος). Ωστόσο, ακόμη και οι ασθενείς που δεν είναι παχύσαρκες, αλλά έχουν αυξημένο σωματικό βάρος (δείκτης σωματικής μάζας >27), έχουν αυξημένο ρίσκο εμφάνισης της νόσου. Αλλαγές στον τρόπο ζωής και/ή συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή μπορούν να συμβάλλουν θετικά στην διαχείριση της κατάστασης. Αλλά, το θεραπευτικό μοντέλο που επιλέγεται κάθε φορά πρέπει να είναι εξατομικευμένο", σχολιάζει ο Χάρης Χ. Χηνιάδης, Μαιευτήρας-Χειρουργός Γυναικολόγος με εξειδίκευση στην Εξωσωματική Γονιμοποίηση και την Λαπαροσκοπική Χειρουργική, συνεργάτης στη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής του Μαιευτηρίου ΜΗΤΕΡΑ ( http://www.hiniadis.com/ ).

Και συμπληρώνει: "δοθείσης της ευκαιρίας να ξεκαθαρίσουμε ότι, δεν πρέπει να συγχέεται το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών με τις πολυκυστικές ωοθήκες. Οι τελευταίες είναι ένα εύρημα με αυξανόμενη συχνότητα λόγω της χρήσης υπερήχων στην γυναικολογική εξέταση ρουτίνας. Υπολογίζεται πως περίπου 20% των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας έχουν πολυκυστικές ωοθήκες, αλλά λιγότερες από τις μισές έχουν τα βιοχημικά και ορμονικά ευρήματα που συνιστούν το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, το οποίο αφορά τελικά στο 4-5% του γυναικείου πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας. Μάλιστα, μελέτες για τα αίτια του συνδρόμου έχουν αναδείξει τον ρόλο ενός συγκεκριμένου γονιδίου, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να κληροδοτηθεί από τη μητέρα στην κόρη".

Συνεπώς, σύμφωνα με τον Δρ. Χηνιάδη, για τη σωστή διάγνωση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών καίριας σημασίας είναι η λήψη λεπτομερούς ιατρικού ιστορικού αξιολογώντας στοιχεία, όπως η παχυσαρκία ή η τάση για εύκολη αύξηση του σωματικού βάρους, φυσικά η κληρονομικότητα και πιο κυρίαρχα χαρακτηριστικά, όπως ο ανώμαλος κύκλος (αμηνόρροια-ολιγομηνόρροια-αραιομηνόρροια σε ποσοστό 20-50%), η αυξημένη τριχοφυία (65-70%), η ακμή (25-35%) και η αλωπεκία (3-6%).

"Ένα σημαντικό ποσοστό (20-75%) των γυναικών αυτών πάσχει από υπογονιμότητα και στις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών διαγιγνώσκεται κατά τη διάρκεια της διερεύνησης των αιτιών της υπογονιμότητας του ζεύγους", προσθέτει ο Δρ. Χηνιάδης.

Η διερεύνηση συνεχίζεται με Διακολπικό Υπερηχογράφημα Ωοθηκών και εν συνεχεία με έλεγχο του ορμονικού προφίλ της ασθενούς με μια σειρά εξετάσεων (LH, FSH, Προλακτίνη, Προγεστερόνη, DHEAS, SHBG κ.ά.). "Ταυτόχρονα ελέγχουμε και τη λειτουργία των επινεφριδίων προκειμένου να αποκλείσουμε κάποιους αρρενοποιητικούς όγκους οι οποίοι είναι μεν σπάνιοι, όταν όμως εμφανιστούν μιμούνται τα συμπτώματα του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών", συμπληρώνει ο ειδικός.

Εξατομικευμένο θεραπευτικό πρόγραμμα
Για την επιτυχημένη θεραπευτική διαχείριση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών ο γυναικολόγος θα πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν του όλα τα κλινικά, εργαστηριακά και απεικονιστικά δεδομένα. "Συνήθως αρχικά γίνεται επιλογή ανάμεσα σε ένα απλό αντισυλληπτκό χάπι ή οξική κυπροτερόνη με προγεστρερινοειδές προκειμένου να επιτευχθεί σταθερός κύκλος και να προστατευθεί το ενδομήτριο.

Ταυτόχρονα συνίσταται τακτική άσκηση και δίαιτα. Αν χρειαστεί και καταδειχθεί από τον έλεγχο ινσουλίνης/γλυκόζης τότε σύμφωνα με τα νέα δεδομένα μπορεί σταδιακά να χορηγηθεί μετφορμίνη, η οποία χορηγείται και στον Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου ΙΙ, με ικανοποιητικά αποτελέσματα στον έλεγχο του βάρους, την τριχοφυία, αλλά και την ωορρρηξία.

Για την τριχοφυΐα, υπάρχουν διάφορες μέθοδοι θεραπείας (laser, φωτόλυση κ.ά.), αλλά η απόφαση θα πρέπει να λαμβάνεται μετά από εξέταση από ειδικευμένο Δερματολόγο. Το ίδιο ισχύει και για τη ακμή όπου η απλή θεραπεία με αντιβακτηριδιακά και αντιβιοτικά μπορεί να δώσει τη θέση της σε μια πιο εξειδικευμένη (σπιρονολακτόνη, χημική αποφωλίδωση-peeling κ.λπ.)", λέει ο Δρ. Χάρης Χηνιάδης.

Αναφορικά με την αντιμετώπιση της υπογονιμότητας λόγω συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών, ο κ. Χηνιάδης εξηγεί ότι, ένα ποσοστό ασθενών αντιδρά θετικά στην πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας με κιτρική κλομιφαίνη όταν αυτή παρακολουθείται στενά με υπερηχογραφήματα. Αν αυτή δεν επιτύχει, τότε ακολουθείται η οδός της σπερματέγχυσης ή της εξωσωματικής γονιμοποίησης. "Αυτές θα πρέπει να γίνονται πάντα από εξειδικευμένους γυναικολόγους σε αναγνωρισμένα κέντρα υποβοηθούμενης αναπαραγωγής καθώς υπάρχει αυξημένος κίνδυνος πρόκλησης του Συνδρόμου Υπερδιέγερσης των Ωοθηκών", τονίζει.

Η εμφάνιση αυτών των νοσημάτων είναι ιδιαίτερα αυξημένη στις ασθενείς που αντιμετωπίζουν πρόβλημα βάρους, ενώ για τη διάγνωση και τη διαχείρισή τους απαιτούνται ειδικές παρεμβάσεις, σύμφωνα με τις οδηγίες του Αμερικανικού Κολλεγίου Μαιευτήρων & Γυναικολόγων (ACOG) και της Ενδοκρινολογικής Εταιρείας των ΗΠΑ.

Οι δύο οργανισμοί αναφέρουν ότι εξαιτίας της πολύ αυξημένης συχνότητας αυτών των επιπλοκών, όλες οι γυναίκες που πάσχουν από το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών θα πρέπει κάθε 2 έως 5 χρόνια να κάνουν καμπύλη σακχάρου για να ελέγχεται αν πάσχουν από διαταραγμένη αντοχή στη γλυκόζη που αποτελεί πρόδρομη κατάσταση του διαβήτη. Επίσης κάθε 2 χρόνια πρέπει να ελέγχονται για δυσλιπιδαιμία (αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης, τριγλυκεριδίων), δίνοντας αίμα νηστικές.

Οι έλεγχοι αυτοί πρέπει να αρχίζουν αμέσως μετά τη διάγνωση αλλά πρέπει να είναι συγκεκριμένοι, επισημαίνουν. Ο κίνδυνος διαβήτη, για παράδειγμα, συνήθως αξιολογείται με αιματολογική εξέταση με άδειο στομάχι, κατά την οποία ελέγχονται τα επίπεδα γλυκόζης (σάκχαρο νηστείας) και η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c) - μία πρωτεΐνη στο αίμα που δείχνει πόσο καλά είναι ρυθμισμένο το σάχκαρο τους τελευταίους 2-3 μήνες. Ωστόσο για τη συγκεκριμένη ομάδα ασθενών πιο αξιόπιστη είναι η καμπύλη σακχάρου, κατά την οποία πίνει η ασθενής 75 γραμμάρια γλυκόζης και γίνονται μετρήσεις του σακχάρου στο αίμα της σε τακτά χρονικά διαστήματα.

Δυστυχώς όμως περισσότεροι από ένας στους τέσσερις γιατροί δεν θα ζητούσαν καμία αιματολογική εξέταση τουλάχιστον στις μισές ασθενείς τους κατά την πρώτη επίσκεψη, σύμφωνα με έρευνα του ACOG που δημοσιεύθηκε προ διμήνου στο περιοδικό American Journal Obstetrics & Gynecology. Για να ελέγξουν εξάλλου αν αντιμετωπίζουν πρόβλημα σακχάρου, οι μισοί θα ζητούσαν μέτρηση της HbA1c και πάνω από τέσσερις στους δέκα θα ζητούσαν σάκχαρο νηστείας. Μόλις το 7% θα ζητούσαν καμπύλη σακχάρου και λίγο πάνω από τους μισούς θα ζητούσαν έλεγχο και των λιπιδίων.

Τα ευρήματα αυτά υποδηλώνουν ότι πρέπει να αυξηθεί η ενημέρωση των μαιευτήρων-γυναικολόγων για τις μεταβολικές συνέπειες του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών ώστε να ελέγχουν πιο εντατικά τις ασθενείς τους, σημειώνουν οι επιστήμονες του ACOG στο άρθρο τους.

«Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) αποτελεί ένα σύνολο ετερογενών στοιχείων, τα οποία καλύπτουν μεγάλο φάσμα κλινικών εκδηλώσεων, από τις πιο ήπιες όπως οι διαταραχές περιόδου έως τις πιο σοβαρές όπως ο κίνδυνος ανάπτυξης σακχαρώδους διαβήτη. Τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως στην εφηβεία, αν και σε πολλές γυναίκες μπορεί να εμφανιστούν αργότερα. Πρόκειται για μια συχνή διαταραχή που απαντά στο 10% έως 15% των γυναικών» λέει ο μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Yποβοηθούμενη Aναπαραγωγή και ιδρυτικό μέλος του Institute of Life-ΙΑΣΩ (www.gynecologie.gr).

Και συνεχίζει: «Παρότι η παθοφυσιολογία του είναι πολύπλοκη και δεν είναι πλήρως εξακριβωμένο που οφείλεται, στη βάση του βρίσκεται η αυξημένη αντοχή στην ινσουλίνη. Η ινσουλίνη είναι μια ορμόνη που παράγεται στο πάγκρεας και ρυθμίζει τα επίπεδα της γλυκόζης (σακχάρου) του αίματος. Όταν ένα άτομο χρειάζεται υψηλότερα επίπεδα ινσουλίνης για να διατηρεί στα φυσιολογικά όρια τα επίπεδα της γλυκόζης, θεωρούμε ότι παρουσιάζει αντίσταση στην ινσουλίνη. Αν μια γυναίκα δεν έχει αυξημένη αντοχή στην ινσουλίνη, η οποία μπορεί να διαγνωστεί με μια καμπύλη ινσουλίνης, είναι απίθανο να πάσχει από σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών».

Για να διαγνωστεί μία γυναίκα με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών πρέπει να πληροί τουλάχιστον δύο από τρία συγκεκριμένα συμπτώματα (κριτήρια του Rotterdam): να έχει ασταθή έμμηνο ρύση, υπερπαραγωγή ορμονών του ανδρικού φύλου (ανδρογόνα) ή/και πολλές κύστεις στις ωοθήκες.

Τα συμπτώματα αυτά ευθύνονται για διάφορες επιμέρους εκδηλώσεις του συνδρόμου, όπως είναι η αυξημένη τριχοφυΐα στο πρόσωπο και στο σώμα (υπολογίζεται ότι προσβάλλει το 70-80% των ασθενών έναντι του 4-11% στις γυναίκες χωρίς το σύνδρομο), η αυξημένη λιπαρότητα και η ακμή των ενηλίκων, η σοβαρή εφηβική ακμή, καθώς και η αραίωση των μαλλιών και η ανδρικού τύπου αλωπεκία (τριχόπτωση) που οφείλονται στην υπερπαραγωγή των ανδρογόνων. Πολύ συνηθισμένη εξάλλου είναι η αύξηση του σωματικού βάρους και η παχυσαρκία με συσσώρευση των περιττών κιλών γύρω από την κοιλιά - ένα σύμπτωμα που παρατηρείται σε μία στις δύο γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών.

«Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι τόσο οι κανονικού βάρους όσο και οι υπέρβαρες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών παρουσιάζουν αντίσταση στην ινσουλίνη και υπερινσουλιναιμία, που σχετίζονται με μη ικανοποιητική ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα (προδιαβήτη) ή ακόμη και με σακχαρώδη διαβήτη. Έτσι, ποσοστό τουλάχιστον 10% των παχύσαρκων γυναικών με σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών αναπτύσσουν διαβήτη τύπου 2. Επιπλέον, οι γυναίκες που είναι παχύσαρκες και ταυτόχρονα έχουν αντοχή στην ινσουλίνη ή διαβήτη, διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου, ενώ το 30% των γυναικών με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών μπορεί να παρουσιάσουν και άπνοια στον ύπνο» εξηγεί ο Δρ. Βασιλόπουλος.

«Άλλα νοσήματα που μπορεί να εκδηλώσουν οι γυναίκες με το σύνδρομο, ειδικά αν είναι παχύσαρκες, είναι η υπέρταση, η προεκλαμψία, οι διαταραχές στα λιπίδια του αίματος (π.χ. αυξημένα τριγλυκερίδια, χαμηλή καλή ή HDL χοληστερίνη), το μεταβολικό σύνδρομο (είναι μία ομάδα διαταραχών που συνεπάγονται σημαντικά αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου), η μη αλκοολική λιπώδης νόσος ήπατος (είναι γνωστή σαν λίπος στο συκώτι) και ο καρκίνος του ενδομητρίου (επειδή το τοίχωμα της μήτρας εκτίθεται διαρκώς σε υψηλά επίπεδα ορμονών)».

Έχει υπολογιστεί ότι στις γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών το μεταβολικό σύνδρομο είναι τουλάχιστον δύο φορές συχνότερο απ’ ό,τι στις γυναίκες χωρίς πολυκυστικές ωοθήκες, ενώ οι πιθανότητες των ασθενών να εκδηλώσουν τύπου 2 διαβήτη είναι τουλάχιστον τετραπλάσιες απ’ ό,τι στις γυναίκες με υγιείς ωοθήκες. Μάλιστα πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Fertility and Sterility έδειξε ότι στις γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών ο διαβήτης εκδηλώνεται κατά μέσο όρο 5 χρόνια νωρίτερα απ’ ό,τι στις γυναίκες χωρίς το σύνδρομο. Επιπρόσθετα, οι γυναίκες με το σύνδρομο που ταυτόχρονα έχουν διαβήτη έχουν σχεδόν τα διπλάσια ποσοστά υπέρτασης (40% έναντι 22%) και περισσότερες πιθανότητες διαβήτη κύησης (28% έναντι 18%) σε σύγκριση με τις διαβητικές γυναίκες χωρίς το σύνδρομο. Όταν, τέλος, είναι παχύσαρκες, έχουν αυξημένη πιθανότητα να πάσχουν από κακοήθη (ή νοσογόνο) παχυσαρκία συγκριτικά με τις υπόλοιπες γυναίκες με διαβήτη.

Ακόμα πιο σοβαρό είναι το γεγονός ότι «πολλά από τα προβλήματα που έχουν οι γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών επιμένουν ή και εντείνονται μετά την κλιμακτήριο, διότι κατ’ αυτήν διακόπτεται η παραγωγή οιστρογόνων και όχι των ανδρογόνων» προειδοποιεί ο Δρ. Βασιλόπουλος. «Έτσι, η γυναίκα μπορεί να εξακολουθήσει να έχει αυξημένη τριχοφυϊα, ενώ η αραίωση των μαλλιών και η ανδρικού τύπου αλωπεκία τείνουν να επιδεινώνονται. Επιπλέον, ο κίνδυνος καρδιαγγειακών επιπλοκών και διαβήτη αυξάνεται περισσότερο, διότι χάνεται η προστατευτική δράση των οιστρογόνων. Έχει λοιπόν ζωτική σημασία να συνεχιστεί το συστηματικό τσεκάπ και να ακολουθήσουν οι ασθενείς μερικές βασικές συμβουλές, όπως να χάσουν βάρος (η απώλεια του 5% ή περισσότερου από το αρχικό βάρος μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο διαβήτη), να τρέφονται υγιεινά, να γυμνάζονται συστηματικά και να αποφεύγουν το κάπνισμα, ώστε να μειωθούν οι πρόσθετοι κίνδυνοι που διατρέχουν».

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) υπολογίζει ότι προσβάλλει τουλάχιστον 116 εκατομμύρια γυναίκες, οι οποίες παρουσιάζουν εξαιτίας του διαταραχές της έμμηνης ρύσης, των ορμονικών επιπέδων και του σωματικού βάρους.

Οι περισσότερες ασθενείς το εκδηλώνουν στην εφηβεία σε ηλικία 13 έως 18 ετών, αλλά σχεδόν ένα στα τέσσερα κρούσματα εμφανίζονται νωρίτερα (11-12 ετών) ή αργότερα.

Όπως εξηγεί ο μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Yποβοηθούμενη Aναπαραγωγή και ιδρυτικό μέλος του Institute of Life-ΙΑΣΩ (www.gynecologie.gr), το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών δεν πρέπει να συγχέεται με τις πολυκυστικής μορφολογίας ωοθήκες.
«Το 25-30% των γυναικών μαθαίνουν ότι έχουν μορφολογία πολυκυστικών ωοθηκών (παρουσία άνω των 9 ωοθυλακίων ανά ωοθήκη στο γυναικολογικό υπερηχογράφημα)», λέει. «Ωστόσο από αυτές τις γυναίκες μόνο οι μισές έχουν σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, γιατί μόνο αυτές πληρούν τα κριτήρια του Rotterdam».

Σύμφωνα με τα κριτήρια αυτά, για να διαγνωστεί μία γυναίκα με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών πρέπει να συνυπάρχουν τουλάχιστον δύο από τα τρία συμπτώματα που ακολουθούν:

1. Ασταθής εμμηνόρροια. Είναι το πιο συχνό χαρακτηριστικό σύμπτωμα. Για παράδειγμα, η γυναίκα μπορεί να έχει περίοδο κάθε 35 ή περισσότερες μέρες, σπανιότερα από οκτώ φορές τον χρόνο, να μην έχει καθόλου για τέσσερις μήνες ή περισσότερο, ή να έχει παρατεταμένη περίοδο με ελάχιστη ή με μεγάλη απώλεια αίματος. Η σπάνια έμμηνος ρύση ή η απουσία της σε ένα κορίτσι εφηβικής ηλικίας πρέπει πάντοτε να δημιουργεί υπόνοιες για ύπαρξη του συνδρόμου.

2. Υπερπαραγωγή ανδρογόνων. Τα ανδρογόνα είναι οι ορμόνες του ανδρικού φύλου, τις οποίες φυσιολογικά παράγουν σε μικρές ποσότητες και οι ωοθήκες. Στις γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών παρατηρείται υπερπαραγωγή ανδρογόνων, η οποία ευθύνεται για συμπτώματα όπως η αυξημένη τριχοφυΐα στο πρόσωπο και στο σώμα, η αυξημένη λιπαρότητα και η ακμή των ενηλίκων, η σοβαρή εφηβική ακμή, καθώς και η αραίωση των μαλλιών και η ανδρικού τύπου αλωπεκία (τριχόπτωση). Τα επίπεδα των ανδρογόνων αξιολογούνται με απλή εξέταση αίματος.

3. Πολλές κύστεις στις ωοθήκες. Το υπερηχογράφημα κάτω κοιλίας μπορεί να δείξει ότι οι ωοθήκες είναι διογκωμένες και περιέχουν πολυάριθμες μικρές κύστεις με υγρό. Οι κύστεις έχουν δημιουργηθεί σε ωοθυλάκια, τα οποία θα έπρεπε να ωριμάσουν για να απελευθερώσουν το ωάριο που περιέχουν, αλλά αυτό δεν συνέβη.

Άλλες εκδηλώσεις που μπορεί να έχουν οι γυναίκες με το σύνδρομο είναι η αύξηση του σωματικού βάρους και η παχυσαρκία με συσσώρευση των περιττών κιλών συνήθως γύρω από την κοιλιά (αυτό παρατηρείται στις μισές περίπου ασθενείς), η μελανίζουσα ακάνθωση (σημεία πάχυνσης του δέρματος με σκούρο καφέ ή μαύρο χρώμα, κυρίως στον αυχένα, τα μπράτσα, κάτω από τους μαστούς ή στους μηρούς), ο πυελικός πόνος και η υπογονιμότητα (το σύνδρομο είναι η πιο συχνή αιτία γυναικείας υπογονιμότητας).

Για τη διάγνωση του συνδρόμου «δεν υπάρχει μία μοναδική εξέταση που να επιβεβαιώνει την παρουσία του», υπογραμμίζει ο Δρ. Βασιλόπουλος. «Θα πρέπει να ληφθεί πλήρες ιατρικό και οικογενειακό ιστορικό, να γίνει γυναικολογική εξέταση, υπερηχογράφημα κάτω κοιλίας, προσδιορισμός του ορμονικού προφίλ της γυναίκας (είναι, για παράδειγμα, πολύ πιθανό να έχει και υποθυρεοειδισμό), καθώς και καμπύλες σακχάρου και ινσουλίνης. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να αποκλειστεί οποιαδήποτε άλλη αιτία που σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα των ανδρογόνων, όπως η συγγενής υπερπλασία των επινεφριδίων, οι ανδρογονο-εκκριτικοί όγκοι και η υπερπρολακτιναιμία».

Καθοριστική η αντοχή στην ινσουλίνη
Πού οφείλεται όμως το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών; «Οι ακριβείς αιτίες του δεν είναι γνωστές, αλλά πιστεύεται ότι αποτελεί συνέπεια περιβαλλοντικών και γενετικών παραγόντων», απαντά ο Δρ. Βασιλόπουλος. «Μελέτες έχουν δείξει πως όταν μία γυναίκα πάσχει από αυτό, είναι πολύ πιθανό να το έχει και η μητέρα ή η αδελφή της, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι οι διαταραχές των επιπέδων μιας ορμόνης που εκκρίνεται από τη υπόφυση (της LH-ωχρινοτρόπου) και τα υψηλά επίπεδα των ανδρογόνων, επηρεάζουν την ομαλή λειτουργία των ωοθηκών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα σε κάθε κύκλο να μην αναπτύσσεται ένα ωοθυλάκιο το οποίο να μπορεί να μεγαλώσει αρκετά ώστε να οδηγήσει σε ωορρηξία, αλλά να αναπτύσσονται πολλά μικρά ανώριμα ωοθυλάκια που φαίνονται σαν κυστίδια, γι’ αυτό και χρησιμοποιούμε τον όρο πολυκυστικές ωοθήκες. Τα μικρά αυτά θυλάκια δεν μπορούν να παράγουν τα αναγκαία οιστρογόνα για την πρόκληση ωορρηξίας και αυτό τελικά οδηγεί σε ανωορρηκτικούς κύκλους και στην αραιομηνόρροια (μεγάλη καθυστέρηση μεταξύ δύο εμμήνων ρύσεων). Επίσης, τα ανδρογόνα όπως για παράδειγμα η τεστοστερόνη, η ανδροστενεδιόνη και η διυδροεπιανδροστερόνη, που κατά κανόνα παράγονται από τις ωοθήκες και τα επινεφρίδια, στην περίπτωση του συνδρόμου αυξάνονται κυρίως λόγω των υψηλών επιπέδων LH, αλλά και λόγω των υψηλών επιπέδων της ινσουλίνης.

Στη πραγματικότητα, «στη βάση του συνδρόμου πολυκυστικών ωοθηκών βρίσκεται η αυξημένη αντοχή στην ινσουλίνη», επισημαίνει ο Δρ. Βασιλόπουλος. «Η ινσουλίνη είναι μια ορμόνη που παράγεται στο πάγκρεας και ρυθμίζει τα επίπεδα της γλυκόζης (σακχάρου) του αίματος. Όταν ένα άτομο χρειάζεται υψηλότερα επίπεδα ινσουλίνης για να διατηρεί στα φυσιολογικά όρια τα επίπεδα της γλυκόζης, θεωρούμε ότι παρουσιάζει αντίσταση στην ινσουλίνη. Αν μια γυναίκα δεν έχει αυξημένη αντοχή στην ινσουλίνη, η οποία μπορεί να διαγνωστεί με μια καμπύλη ινσουλίνης, είναι απίθανο να πάσχει από σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών».

Έχει διαπιστωθεί ότι τόσο οι κανονικού βάρους, όσο και οι υπέρβαρες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών παρουσιάζουν αντίσταση στην ινσουλίνη και υπερινσουλιναιμία, που σχετίζονται με μη ικανοποιητική ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα (προδιαβήτη) ή ακόμη και με σακχαρώδη διαβήτη. Έτσι, το 10% των παχύσαρκων γυναικών με σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών αναπτύσσουν διαβήτη τύπου 2. Επιπλέον, οι γυναίκες που είναι παχύσαρκες και επίσης έχουν αντοχή στην ινσουλίνη ή διαβήτη, έχουν αυξημένο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου, ενώ το 30% των γυναικών με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών μπορεί να παρουσιάσουν και άπνοια κατά τον ύπνο.

Άλλα νοσήματα που μπορεί να εκδηλώσουν οι γυναίκες με το σύνδρομο, ειδικά αν είναι παχύσαρκες, είναι η υπέρταση, η προεκλαμψία, οι διαταραχές στα λιπίδια του αίματος (π.χ. αυξημένα τριγλυκερίδια, χαμηλή καλή ή HDL χοληστερίνη), το μεταβολικό σύνδρομο (είναι μία ομάδα διαταραχών που συνεπάγονται σημαντικά αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου), η μη αλκοολική λιπώδης νόσος ήπατος (είναι γνωστή σαν λίπος στο συκώτι) και ο καρκίνος του ενδομητρίου (επειδή το τοίχωμα της μήτρας εκτίθεται διαρκώς σε υψηλά επίπεδα ορμονών).

Μάλιστα πολλά από αυτά τα προβλήματα επιμένουν και μετά την κλιμακτήριο, αφού κατ’ αυτήν διακόπτεται η παραγωγή οιστρογόνων και όχι των ανδρογόνων. Έτσι, η γυναίκα μπορεί να εξακολουθήσει να έχει αυξημένη τριχοφυΐα, ενώ η αραίωση των μαλλιών και η ανδρικού τύπου αλωπεκία τείνουν να επιδεινώνονται. Επιπλέον, ο κίνδυνος καρδιαγγειακών επιπλοκών και διαβήτη αυξάνεται περισσότερο, καθώς οι γυναίκες χάνουν την προστατευτική δράση των οιστρογόνων.

Γι’ αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία οι ασθενείς να χάσουν βάρος (η απώλεια του 5% ή περισσότερου από το αρχικό βάρος βοηθά σημαντικά στην αποκατάσταση των ορμονικών επιπέδων και τη βελτίωση του κύκλου της γυναίκας), να τρέφονται υγιεινά, να γυμνάζονται συστηματικά και να αποφεύγουν το κάπνισμα, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος διαβήτη, καρδιαγγειακών επιπλοκών και καρκίνου, καταλήγει ο Δρ. Βασιλόπουλος.