Το Προσχέδιο προβλέπει ότι η ελληνική οικονομία θα αναπτυχθεί κατά 2% το 2026 και θα επιταχύνει στο 2,3% το 2027. Το Δημοσιονομικό Συμβούλιο εμφανίζεται ελαφρώς πιο συντηρητικό, τοποθετώντας την ανάπτυξη στο 1,9% φέτος και κοντά στο 2% το επόμενο έτος, χωρίς πάντως να θεωρεί ότι οι κυβερνητικές προβλέψεις βρίσκονται εκτός αποδεκτού εύρους.

Το μεγάλο στοίχημα για την επίτευξη του στόχου του 2027 βρίσκεται στις επενδύσεις, οι οποίες προβλέπεται να αυξηθούν κατά 7,9%. Πρόκειται για ιδιαίτερα ισχυρή επίδοση, υψηλότερη από τις εκτιμήσεις διεθνών οργανισμών, η οποία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς η οικονομία περνά στη μετά Ταμείο Ανάκαμψης εποχή.

Το ΕΔΣ επισημαίνει ότι η επίτευξη αυτής της πρόβλεψης προϋποθέτει ομαλή μετάβαση από το Ταμείο Ανάκαμψης στα νέα εθνικά και ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία. Ενδεχόμενες καθυστερήσεις στην ενεργοποίηση των νέων πηγών χρηματοδότησης θα μπορούσαν να επηρεάσουν την επενδυτική δυναμική και, κατ' επέκταση, τον ρυθμό μεγέθυνσης της οικονομίας.

Πληθωρισμός στο 2,4%, αλλά η ενέργεια απειλεί τις προβλέψεις

Στο μέτωπο των τιμών, το Προσχέδιο προβλέπει πληθωρισμό 3,6% το 2026, με σημαντική αποκλιμάκωση στο 2,4% το 2027.

Η επιστροφή κοντά στην περιοχή του 2% αποτελεί βασική παραδοχή του οικονομικού σχεδιασμού, όμως το ενεργειακό μέτωπο δημιουργεί αυξημένη αβεβαιότητα. Η νέα άνοδος των τιμών της ενέργειας μπορεί να διατηρήσει τις πληθωριστικές πιέσεις για μεγαλύτερο διάστημα και να επηρεάσει τόσο την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών όσο και το κόστος παραγωγής των επιχειρήσεων.

Το Δημοσιονομικό Συμβούλιο δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στο συγκεκριμένο ζήτημα, επισημαίνοντας ότι μια περισσότερο συντονισμένη ευρωπαϊκή αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης θα ήταν αποτελεσματικότερη από αποσπασματικά εθνικά μέτρα, τα οποία επιβαρύνουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς.

Πρωτογενές πλεόνασμα 3,3% το 2027

Ισχυρή παραμένει η εικόνα στο δημοσιονομικό μέτωπο. Το πρωτογενές πλεόνασμα εκτιμάται ότι θα διαμορφωθεί στο 3,6% του ΑΕΠ το 2026 και στο 3,3% το 2027, ενώ το συνολικό ισοζύγιο της Γενικής Κυβέρνησης προβλέπεται να παραμείνει πλεονασματικό και τις δύο χρονιές.

Η μέχρι τώρα εκτέλεση του προϋπολογισμού ενισχύει την εκτίμηση ότι οι στόχοι μπορούν να επιτευχθούν. Στο επτάμηνο καταγράφηκε πρωτογενές πλεόνασμα 8,9 δισ. ευρώ, επίδοση που σύμφωνα με το ΕΔΣ δημιουργεί θετική αφετηρία για το σύνολο του έτους.

Το ισχυρό πρωτογενές αποτέλεσμα είναι ταυτόχρονα κρίσιμο για τη συνέχιση της αποκλιμάκωσης του δημόσιου χρέους, ιδιαίτερα σε ένα διεθνές περιβάλλον υψηλότερου κόστους χρήματος.

Από το 146,1% στο 128,8% του ΑΕΠ το χρέος

Η μεγαλύτερη μεταβολή στα βασικά δημοσιονομικά μεγέθη αφορά την πορεία του δημόσιου χρέους. Από 146,1% του ΑΕΠ το 2025, προβλέπεται να μειωθεί στο 136,8% το 2026 και περαιτέρω στο 128,8% το 2027.

Πρόκειται για αποκλιμάκωση άνω των 17 ποσοστιαίων μονάδων μέσα σε δύο χρόνια, η οποία βελτιώνει σημαντικά τους βασικούς δείκτες βιωσιμότητας.

Ωστόσο, το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο υπενθυμίζει ότι, παρά την ταχεία πτώση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ, η Ελλάδα εξακολουθεί να διαθέτει το υψηλότερο δημόσιο χρέος στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για τον λόγο αυτό θεωρεί αναγκαία τη διατήρηση της δημοσιονομικής επαγρύπνησης, ιδιαίτερα σε συνθήκες υψηλότερων επιτοκίων.

Οι δαπάνες, τα ευρωπαϊκά όρια και η ρήτρα διαφυγής

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εικόνα των καθαρών πρωτογενών δαπανών υπό το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο.

Η αύξησή τους εκτιμάται στο 8% το 2026, έναντι συνιστώμενου ορίου 3,6%, και στο 3,6% το 2027, έναντι ορίου 3,1%. Σωρευτικά για την περίοδο 2024-2027, η αύξηση των δαπανών φθάνει στο 14,9%, έναντι ορίου 13,7%.

Η φαινομενικά σημαντική απόκλιση περιορίζεται, ωστόσο, όταν συνυπολογιστεί η ευελιξία που παρέχεται για τις αυξημένες αμυντικές δαπάνες και τις παρεμβάσεις ενεργειακής ασφάλειας.

Η πρόσθετη δημοσιονομική ευελιξία καλύπτει αμυντικές δαπάνες που αντιστοιχούν περίπου στο 0,4% του ΑΕΠ το 2026 και στο 0,3% το 2027, καθώς και ενεργειακά μέτρα ύψους 0,2% του ΑΕΠ το 2027. Μετά την εφαρμογή της σχετικής ρήτρας, η απόκλιση από την προβλεπόμενη πορεία των δαπανών περιορίζεται σχεδόν στο μηδέν.

Παράλληλα, σύμφωνα με το ΕΔΣ, ο εθνικός δημοσιονομικός κανόνας τηρείται πλήρως.

Οι τρεις μεγάλες αβεβαιότητες

Παρά τη θετική δημοσιονομική εικόνα, το Προσχέδιο του 2027 καταρτίζεται μέσα σε ένα σαφώς δυσκολότερο διεθνές περιβάλλον. Ενέργεια, επιτόκια και γεωπολιτικές εντάσεις αποτελούν τους βασικούς παράγοντες που μπορούν να ανατρέψουν μέρος των προβλέψεων.

Οι υψηλότερες αποδόσεις στις αγορές ομολόγων αυξάνουν το κόστος χρηματοδότησης, ενώ μια παρατεταμένη ενεργειακή αναταραχή θα μπορούσε να πιέσει ταυτόχρονα ανάπτυξη, πληθωρισμό, επιχειρήσεις και νοικοκυριά.

Στο γεωπολιτικό πεδίο, οι εξελίξεις από την Ουκρανία έως τη Μέση Ανατολή διατηρούν υψηλό τον βαθμό αβεβαιότητας και μπορούν να προκαλέσουν νέες αναταράξεις στις αγορές ενέργειας και κεφαλαίου.

Το Δημοσιονομικό Συμβούλιο θέτει ακόμη έναν παράγοντα στο μικροσκόπιο: την πορεία των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Ενδεχόμενη επιβράδυνσή τους, ιδιαίτερα όσο η χώρα πλησιάζει σε προεκλογική περίοδο, θα μπορούσε να περιορίσει τα οφέλη στην παραγωγικότητα και να επηρεάσει την αξιοπιστία της οικονομικής πολιτικής.

Το Προσχέδιο του 2027 στηρίζεται επομένως σε μια ισχυρή δημοσιονομική αφετηρία, με υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα και ταχεία αποκλιμάκωση του χρέους. Το δύσκολο μέρος της εξίσωσης βρίσκεται στην πραγματική οικονομία: για να επιβεβαιωθεί η ανάπτυξη 2,3%, θα πρέπει η επενδυτική μηχανή να παραμείνει ισχυρή μετά την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης, ο πληθωρισμός να επιστρέψει προς το 2,4% και το νέο ενεργειακό και γεωπολιτικό περιβάλλον να μην οδηγήσει σε ένα ακόμη εξωτερικό σοκ για την ελληνική οικονομία.

Στην τελική ευθεία περνά το Ταμείο Ανάκαμψης για την Ελλάδα, καθώς η Αθήνα καταθέτει το τελευταίο διπλό αίτημα πληρωμής προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, διεκδικώντας συνολικά 6,75 δισ. ευρώ από την 9η και τελευταία δόση επιχορηγήσεων και την 8η και τελική δόση δανείων. Παράλληλα, η Κομισιόν ολοκληρώνει την αξιολόγηση προηγούμενου αιτήματος ύψους σχεδόν 4,6 δισ. ευρώ, με αποτέλεσμα το συνολικό ποσό που αναμένει να εισπράξει η Ελλάδα έως το τέλος του έτους να ανέρχεται σε 11,3 δισ. ευρώ. Το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης «Ελλάδα 2.0» ολοκληρώνει έτσι τον κύκλο των χρηματοδοτήσεων, με κρίσιμο παράγοντα την έγκαιρη ολοκλήρωση των οροσήμων και την υποβολή των απαραίτητων δικαιολογητικών, ενώ η επόμενη ημέρα συνδέεται με το ΕΣΠΑ, τα νέα ευρωπαϊκά Ταμεία και το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης.

Ο κύκλος των αιτήσεων προς την Κομισιόν για τη χρηματοδότηση δράσεων και επενδύσεων μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης ολοκληρώνεται για τη χώρα μας. Μέσα στην ημέρα -ή το αργότερο την Τετάρτη- η Αθήνα καταθέτει το τελευταίο (διπλό) αίτημα πληρωμής προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Στην τελική ευθεία

Με το αίτημα αυτό, το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης «Ελλάδα 2.0», εισέρχεται στην τελική ευθεία χρηματοδότησης και υλοποίησης. Έως το τέλος του έτους αναμένεται η έγκριση από την Κομισιόν για την εκταμίευση συνολικού ποσού 6,75 δισ. ευρώ. Το ελληνικό αίτημα αφορά την 9η και τελευταία δόση επιχορηγήσεων, συνολικού ύψους 4,4 δισ. ευρώ, καθώς και την 8η και τελική δόση δανείων, ύψους 2,35 δισ. ευρώ.

Για τις επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά, τους ελεύθερους επαγγελματίες και τους αυτοαπασχολούμενους, η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης σηματοδοτεί το κλείσιμο ενός σημαντικού χρηματοδοτικού κύκλου. Οι συγκεκριμένες κατηγορίες έχουν βρεθεί σχεδόν επί μια πενταετία στο επίκεντρο των δράσεων που συνδέονται με επενδύσεις, ψηφιακό μετασχηματισμό και προσαρμογή σε νέες απαιτήσεις, δράσεις εκπαίδευσης και προαγωγής της Υγείας.

Και άλλα 4,6 δισ. ευρώ σε αναμονή

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ολοκληρώνει την αξιολόγηση του προηγούμενου αιτήματος που είχε υποβληθεί τον Μάιο. Το συγκεκριμένο αίτημα αφορά επιχορηγήσεις ύψους 865,8 εκατ. ευρώ και δάνεια ύψους 3,8 δισ. ευρώ.

Αθροιστικά το συνολικό ποσό των δύο αυτών δόσεων ανέρχεται σε σχεδόν 4,6 δισ. ευρώ. Η καθυστέρηση στην έγκριση της εκταμίευσης συνδέεται με την τελευταία αναθεώρηση του «Ελλάδα 2.0» από την ελληνική πλευρά. Η Κομισιόν έδωσε προτεραιότητα στην αξιολόγηση και έγκριση του αναθεωρημένου σχεδίου, η οποία ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο.

Με την υποβολή και των δύο τελευταίων αιτημάτων, το συνολικό ποσό που αναμένει να εισπράξει η Αθήνα από το Ταμείο Ανάκαμψης, με βάση τις συγκεκριμένες διαδικασίες, ανέρχεται έως το τέλος του έτους σε 11,3 δισ. ευρώ.

Τελευταία προθεσμία και ξαφνικός θάνατος

Το κρίσιμο στοιχείο πλέον είναι ο χρόνος ολοκλήρωσης των απαιτούμενων διαδικασιών. Τα κράτη-μέλη μπορούν να εμφανίζουν απόκλιση έως 10% του κόστους ενός έργου σε σχέση με τα δικαιολογητικά που πρέπει να καταθέσουν, ώστε το έργο να θεωρείται ολοκληρωμένο.

Τα απαιτούμενα δικαιολογητικά, πρέπει να αποσταλούν έως σήμερα ή αύριο το αργότερο. Η συγκεκριμένη ημερομηνία αποτελεί την καταληκτική προθεσμία και πρέπει να αποδεικνύεται πλήρως η ολοκλήρωσή κάθε ορσήμου -αλλιώς τα χρήματα χάνονται! Η προσπάθεια ολοκλήρωσης είναι κοπιώδης καθώς πρέπει να αναρτηθούν μέσα στις επόμενες ώρες και οι τελευταίες οι πιστοποιήσεις ότι -για παράδειγμα- έχουν ολοκληρωθεί κατασκευαστικά και λειτουργικά όλα τα 146 νέα Κέντρα Υγείας ή και πολλά άλλα ορόσημα, με σκοπό την εκταμίευση του συνόλου των χρημάτων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Με άλλα λόγια, δεν αρκεί η ένταξη ενός έργου ή η ολοκλήρωση της επένδυσης, αλλά απαιτείται και έγκαιρη υποβολή των στοιχείων που αποδεικνύουν την υλοποίησή του.

Η επόμενη ημέρα

Η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης δεν σημαίνει σταματούν χρηματοδότηση και μεταρρυθμίσεις. ΕΣΠΑ και νέα Ταμεία (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο κ.ά.) έρχονται ως συνέχεια που, μαζί με τα σχεδόν 50 δισ. ευρώ που διεκδικεί η χώρα από τον επόμενο Πολυετή Προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034, θα χρηματοδοτήσουν το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης.

Δεν σταματά όμως ούτε η ευρωπαϊκή παρακολούθηση των μεταρρυθμίσεων και των παρεμβάσεων που συνδέονται με το πρόγραμμα. Από το 2027 και μετά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συνεχίσει να εξετάζει σε ετήσια βάση την υλοποίηση των ειδικών ανά χώρα συστάσεων, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου και των υποχρεώσεων που απορρέουν από την αξιοποίηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Έτσι, παρότι ο κύκλος των χρηματοδοτήσεων κλείνει, οι σχετικές μεταρρυθμιστικές υποχρεώσεις και η αξιολόγηση της προόδου παραμένουν ενεργές.

Όπως επισημάνθηκε, η Ελλάδα εξασφάλισε συνολικά περίπου 36 δισ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 32% του ΑΕΠ της χώρας. Μέχρι σήμερα έχουν εισρεύσει περισσότερα από 24 δισ. ευρώ, ενώ απομένουν προς εκταμίευση περίπου 11,4 δισ. ευρώ.

Από την πλευρά του, ο Σταύρος Παπασταύρου αναφέρθηκε στην επόμενη ημέρα μετά το Ταμείο Ανάκαμψης και στα νέα χρηματοδοτικά εργαλεία που διαθέτει πλέον η Ευρώπη, μεταξύ των οποίων το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο και το Ταμείο Απανθρακοποίησης.

Όπως ανέφερε, για το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας οι διαθέσιμοι πόροι για τα επόμενα δύο με τρία χρόνια είναι συνολικά μεγαλύτεροι σε σχέση με τα 5,9 δισ. ευρώ που διαχειρίστηκε μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, δημιουργώντας τη δυνατότητα για νέες παρεμβάσεις και μεταρρυθμίσεις.

Ο Νίκος Παπαθανάσης σημείωσε ότι η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης αφήνει «μια πολύ ισχυρή παρακαταθήκη για την επόμενη ημέρα», υπογραμμίζοντας ότι η τήρηση των προθεσμιών του προγράμματος αποτέλεσε εθνικό στόχο.

«Καθώς οι διεθνείς τιμές των καυσίμων παραμένουν σε υψηλά επίπεδα η κυβέρνηση συνεχίζει τη στοχευμένη παρέμβαση για έναν ακόμη μήνα περιορίζοντας την επιβάρυνση για πολίτες και επιχειρήσεις και κυρίως τις έμμεσες επιπτώσεις του αυξημένου κόστους στην εφοδιαστική αλυσίδα και στις τιμές». Υπογράμμισε ότι από σήμερα 31 Αυγούστου οι μειώσεις τιμών περνούν στο ράφι των σούπερ μάρκετ μέσα από την εθνική πρωτοβουλία μείωσης τιμών που εκκινεί, κάνοντας λόγο για οργανωμένη και μετρήσιμη παρέμβαση σε συγκεκριμένους και σημαντικούς κωδικούς προϊόντων που επιλέγει και αγοράζει καθημερινά ένα νοικοκυριό. Σημείωσε ότι αφορά περισσότερους από 1.735 κωδικούς προϊόντων και μειώσεις που φτάνουν κατά μέσο όρο έως 9,5%, ενώ η διαδικασία παραμένει ανοιχτή για νέες συμμετοχές και πρόσθετες μειώσεις.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην υπογραφή της διακρατικής συμφωνίας για την «Ασπίδα του Αχιλλέα», ένα εξοπλιστικό πρόγραμμα άνω των 3 δισ. ευρώ για την αναδιοργάνωση της ελληνικής αεράμυνας, με τουλάχιστον 25% ελληνικό αποτύπωμα και σημαντικές επιστροφές στην ελληνική οικονομία μέσω της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας.

Για το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ο κ. Μαρινάκης τόνισε ότι η Ελλάδα αξιοποίησε αποτελεσματικά τα περίπου 36 δισ. ευρώ που είχε στη διάθεσή της, συνδέοντας το Ταμείο με αύξηση 11% του ΑΕΠ, δημιουργία 650.000 θέσεων εργασίας και αύξηση 60% των επενδύσεων, ενώ σημείωσε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολόγησε θετικά όλα τα ελληνικά αιτήματα εκταμίευσης.

Παράλληλα, ανέφερε την έγκριση από την Κομισιόν του ελληνικού σχεδίου για το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, ύψους 5,3 δισ. ευρώ, το οποίο αφορά περίπου 1,5 εκατ. νοικοκυριά και 70.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις και περιλαμβάνει 25 παρεμβάσεις έως το 2032, από ενεργειακές αναβαθμίσεις και αντλίες θερμότητας έως κοινωνική στέγαση και ενίσχυση του επιδόματος θέρμανσης.

Επιπλέον, αναφέρθηκε στην παράταση έως τις 30 Σεπτεμβρίου της δυνατότητας έκδοσης βεβαιώσεων επιλεξιμότητας για κλειστές κατοικίες στο πρόγραμμα «Ανακαίνιση Κατοικίας», προϋπολογισμού 500 εκατ. ευρώ, καθώς και στα μέτρα στεγαστικής συνδρομής και προσωρινής στέγασης για τους πληγέντες από τις πυρκαγιές του Ιουλίου και Αυγούστου, συνολικής δαπάνης 9,8 εκατ. ευρώ.

Τέλος, σημείωσε ότι εγκρίθηκαν αποζημιώσεις 16,8 εκατ. ευρώ για την απώλεια εισοδήματος 2.806 κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων που επλήγησαν από ζωονόσους, ανεβάζοντας το συνολικό ύψος των αποζημιώσεων για το 2025 και το πρώτο εξάμηνο του 2026 σε περισσότερα από 45,3 εκατ. ευρώ.

Η καταληκτική ημερομηνία είναι η 31η Αυγούστου, καθώς έως τότε πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί και πιστοποιηθεί τα 123 ορόσημα που συνδέονται με το 9ο και τελευταίο αίτημα πληρωμής. Το αίτημα σχεδιάζεται να υποβληθεί στα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ η εκταμίευση θα πρέπει να έχει ολοκληρωθεί έως το τέλος του έτους.

Η πορεία ολοκλήρωσης του προγράμματος βρίσκεται στο επίκεντρο του κυβερνητικού σχεδιασμού, καθώς ο Αύγουστος εξελίχθηκε σε μήνα εντατικής δουλειάς για τις αρμόδιες υπηρεσίες των υπουργείων. Μέχρι το τέλος του μήνα πρέπει να έχουν εκδοθεί όλες οι πράξεις που πιστοποιούν την ολοκλήρωση των έργων, ενώ τον Σεπτέμβριο θα υπάρχει περιθώριο ουσιαστικά μόνο για διοικητικές επιβεβαιώσεις ήδη εκδοθεισών πράξεων.

Πρώτα τα 4,6 δισ. ευρώ

Πριν από το τελευταίο μεγάλο αίτημα, στις αρχές Σεπτεμβρίου αναμένεται η έγκριση για την εκταμίευση ακόμη 4,6 δισ. ευρώ από τα αιτήματα που είχαν υποβληθεί τον Μάιο. Από αυτά, 865 εκατ. ευρώ αφορούν το 8ο αίτημα του σκέλους των επιχορηγήσεων και περίπου 3,7 δισ. ευρώ το 7ο αίτημα του δανειακού σκέλους.

Ακολουθεί το τελευταίο και μεγαλύτερο «ραντεβού» με τις Βρυξέλλες. Το αίτημα των 6,7 δισ. ευρώ περιλαμβάνει 4,4 δισ. ευρώ επιχορηγήσεις και 2,3 δισ. ευρώ δάνεια, με απαραίτητη προϋπόθεση την πλήρη κάλυψη των 123 οροσήμων έως τις 31 Αυγούστου.

Με την τελευταία πληρωμή ολοκληρώνεται ένας πενταετής κύκλος, μέσω του οποίου η Ελλάδα εξασφάλισε συνολικά 35,95 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 18,22 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και 17,73 δισ. ευρώ σε δάνεια.

Το χρηματοδοτικό κενό του 2027

Το μεγάλο ερώτημα, ωστόσο, αφορά την επόμενη ημέρα και κυρίως το πώς θα καλυφθεί το επενδυτικό κενό που δημιουργεί η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης.

Η αλλαγή αποτυπώνεται ήδη στο Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων. Από τα 16,7 δισ. ευρώ το 2026, οι διαθέσιμοι πόροι υποχωρούν στα 10,6 δισ. ευρώ το 2027, πριν αρχίσουν να αυξάνονται εκ νέου στα 11,9 δισ. ευρώ το 2028, στα 13 δισ. ευρώ το 2029 και στα 14,2 δισ. ευρώ το 2030.

Το χρηματοδοτικό «κενό» καλούνται να περιορίσουν τα νέα εργαλεία που μπαίνουν σταδιακά στο παιχνίδι. Βασικός πυλώνας είναι το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης 2026-2030, ύψους 23 δισ. ευρώ, ενώ σημαντικό ρόλο θα διατηρήσει το ΕΣΠΑ 2021-2027.

Στον νέο χάρτη προστίθεται το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο, συνολικού προϋπολογισμού 5,255 δισ. ευρώ, από τα οποία 3,476 δισ. ευρώ προβλέπεται να διατεθούν την περίοδο 2026-2030, καθώς και το Ταμείο Εκσυγχρονισμού για ενεργειακές επενδύσεις.

Τα 2 δισ. ευρώ στις μικρές επιχειρήσεις

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και η Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα, στην οποία μεταφέρεται ποσό 2 δισ. ευρώ από τα δάνεια του Ταμείου Ανάκαμψης. Στόχος είναι τα κεφάλαια αυτά να κατευθυνθούν κυρίως προς μικρότερες επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες πρόσβασης στον τραπεζικό δανεισμό.

Από το 2028 το ενδιαφέρον μεταφέρεται στο νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034. Με βάση την πρόταση που βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση, οι πόροι που δυνητικά μπορούν να κατευθυνθούν προς την Ελλάδα εκτιμώνται σε πάνω από 49 δισ. ευρώ, καλύπτοντας μεταξύ άλλων συνοχή, αγροτική πολιτική, ασφάλεια και πράσινη μετάβαση.

Πριν από την επόμενη ημέρα, όμως, υπάρχει η τελευταία μάχη του «Ελλάδα 2.0»: τα 123 ορόσημα πρέπει να κλείσουν έως τις 31 Αυγούστου, το αίτημα των 6,7 δισ. ευρώ να υποβληθεί στα τέλη Σεπτεμβρίου και η τελευταία εκταμίευση να ολοκληρωθεί έως τον Δεκέμβριο.

Από το 2027 η ελληνική οικονομία περνά σε μια διαφορετική χρηματοδοτική πραγματικότητα, όπου το κρίσιμο στοίχημα δεν θα είναι πλέον η απορρόφηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης, αλλά η ομαλή μετάβαση στα νέα ευρωπαϊκά και εθνικά εργαλεία χωρίς να χαθεί η επενδυτική δυναμική των τελευταίων ετών.

Καθώς το ΤΑΑ οδεύει προς την ολοκλήρωσή του, η διατήρηση της ισχυρής επενδυτικής δυναμικής αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για την ελληνική οικονομία. Η συνέχιση της ισχυρής επενδυτικής δραστηριότητας δεν αποτελεί μόνο προϋπόθεση για την επίτευξη υψηλών ρυθμών μεγέθυνσης, αλλά και αναγκαία συνθήκη για την περαιτέρω αναβάθμιση του παραγωγικού δυναμικού, την ενίσχυση της παραγωγικότητας και τον συνεχιζόμενο μετασχηματισμό του αναπτυξιακού υποδείγματος της χώρας.

Στο δελτίο της Alpha Bank αναλύεται η συμβολή του ΤΑΑ στην ενίσχυση των επενδύσεων κατά τα τελευταία έτη, ενώ εξετάζονται τρεις βασικοί παράγοντες οι οποίοι διαμορφώνουν ευνοϊκές συνθήκες για ομαλή μετάβαση στη μετά-ΤΑΑ εποχή: πρώτον, η σταδιακή και όχι απότομη εξασθένηση της επίδρασης του ΤΑΑ στην οικονομία, δεύτερον, η σημαντική ενίσχυση της ελκυστικότητας της χώρας ως επενδυτικού προορισμού και τρίτον, η διαθεσιμότητα νέων εθνικών και ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων.

Το ΤΑΑ άλλαξε τον επενδυτικό χάρτη της χώρας

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ-27) που ωφελήθηκαν περισσότερο από το ΤΑΑ, εξασφαλίζοντας πόρους που αντιστοιχούν στο 16% του ΑΕΠ (στοιχεία 2023), ποσοστό που αποτελεί το υψηλότερο στην ΕΕ-27. Μέχρι τα μέσα του 2026, η υλοποίηση του προγράμματος εξελίσσεται με ικανοποιητικούς ρυθμούς, καθώς έχει ολοκληρωθεί το 53% των οροσήμων και στόχων, ενώ έχει ήδη εισπραχθεί το 68,5% των συνολικών διαθέσιμων πόρων. Σημειώνεται επιπρόσθετα ότι η Ελλάδα υπέβαλε τον Μάιο νέο αίτημα εκταμίευσης ύψους 1,6 δισ. ευρώ. Παράλληλα, οι πληρωμές προς τους τελικούς δικαιούχους αντιστοιχούν περίπου στο 50% του συνολικού προϋπολογισμού επιχορηγήσεων και λίγο πάνω από το 1/3 του αντίστοιχου προϋπολογισμού των δανείων. Οι πόροι του δανειακού σκέλους του ΤΑΑ, σε συνδυασμό με τη χρηματοδότηση των τραπεζών και τη συμμετοχή ιδίων κεφαλαίων, στήριξαν τη δρομολόγηση σημαντικών επενδυτικών σχεδίων, συνολικού προϋπολογισμού περίπου €29 δισ. μέχρι το τέλος Μαΐου.

Η υλοποίηση του ΤΑΑ αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που συνέβαλαν στην αξιοσημείωτη ενίσχυση των επενδύσεων και, κατ’ επέκταση, της οικονομικής δραστηριότητας. Η θετική συσχέτιση μεταξύ των διαθέσιμων πόρων του ΤΑΑ και του μέσου ρυθμού αύξησης των επενδύσεων κατά την περίοδο υλοποίησης του προγράμματος αποτυπώνεται στο Γράφημα 1. Στην Ελλάδα, οι πραγματικές επενδύσεις αυξήθηκαν με μέσο ετήσιο ρυθμό 10,3% την περίοδο 2022-2025, επίδοση που είναι η δεύτερη υψηλότερη στην ΕΕ-27, μετά την Κροατία. Οι δύο χώρες καταγράφουν επίσης το μεγαλύτερο ύψος πόρων του ΤΑΑ ως ποσοστό του ΑΕΠ μεταξύ των κρατών-μελών. Ως αποτέλεσμα, ο λόγος επενδύσεων προς ΑΕΠ ανήλθε σε 16,9% το 2025, έχοντας καλύψει περίπου το ήμισυ της απόστασης που χωρίζει την Ελλάδα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς τη βαθιά και παρατεταμένη αποεπένδυση της προηγούμενης δεκαετίας που περιόρισε το παραγωγικό κεφαλαιακό απόθεμα της οικονομίας. Συγκεκριμένα, οι επενδύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ υποχώρησαν από 23,3% το 2008 σε 11,2% το 2014 και παρέμειναν μόλις στο 11% το 2019.

Βάσει του ισχύοντος χρονοδιαγράμματος, τα κράτη-μέλη της ΕΕ-27 καλούνται να ολοκληρώσουν όλα τα ορόσημα και τους στόχους του προγράμματος έως τις 31 Αυγούστου 2026, να υποβάλουν τα τελευταία αιτήματα πληρωμής έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2026, ενώ οι τελικές εκταμιεύσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπεται να πραγματοποιηθούν έως το τέλος του έτους. Επομένως, δεδομένου ότι οι εναπομείναντες πόροι του ΤΑΑ αναμένεται να διοχετευθούν στην πραγματική οικονομία κατά τα επόμενα έτη, ενώ παράλληλα η υλοποίηση των χρηματοδοτούμενων επενδύσεων και η αποτύπωσή τους στον ακαθάριστο σχηματισμό πάγιου κεφαλαίου πραγματοποιούνται με χρονική υστέρηση, η θετική συμβολή του προγράμματος στις επενδύσεις εκτιμάται ότι θα διατηρηθεί και μετά την τυπική ολοκλήρωσή του, το τρέχον έτος. Παράλληλα, οι μεταρρυθμίσεις αλλά και οι υποδομές που υλοποιούνται στο πλαίσιο του προγράμματος θα διατηρήσουν το αναπτυξιακό τους αποτύπωμα. Σύμφωνα με τις εαρινές προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ο ρυθμός ανόδου των επενδύσεων θα παραμείνει σε θετικό έδαφος το 2027 -αν και θα επιβραδυνθεί- ενώ ως ποσοστό του ΑΕΠ ο ακαθάριστος σχηματισμός παγίου κεφαλαίου αναμένεται να προσεγγίσει το 18%.

Ενίσχυση επενδυτικής ελκυστικότητας

Η θέση της Ελλάδας στον επενδυτικό χάρτη  έχει ενισχυθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, αντανακλώντας, σε σημαντικό βαθμό, τη βελτίωση του μακροοικονομικού περιβάλλοντος. Η ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας ήδη από το 2023, η επίτευξη υψηλότερων ρυθμών οικονομικής μεγέθυνσης από τους ευρωπαϊκούς μέσους όρους, οι ισχυρές δημοσιονομικές επιδόσεις, η πολιτική σταθερότητα και η εξυγίανση του τραπεζικού συστήματος, σε συνδυασμό με την ανάκαμψη της πιστωτικής επέκτασης, έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση ενός ευνοϊκότερου περιβάλλοντος για την υλοποίηση ιδιωτικών επενδυτικών σχεδίων. Η βελτίωση των συνθηκών αυτών αποτυπώνεται τόσο στις αυξημένες εισροές Άμεσων Ξένων Επενδύσεων όσο και στη μεταβολή της σύνθεσης του ακαθάριστου σχηματισμού παγίου κεφαλαίου. Ειδικότερα, ενισχύεται σημαντικά τα τελευταία χρόνια το ποσοστό των επενδύσεων σε μηχανολογικό, τεχνολογικό, μεταφορικό εξοπλισμό καθώς και σε προϊόντα πνευματικής ιδιοκτησίας (intellectual property products), κατηγορίες επενδύσεων που συνδέονται στενότερα με την αύξηση της παραγωγικότητας και τη μακροχρόνια αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας. Ως εκ τούτου, οι προοπτικές των επενδύσεων εμφανίζονται πλέον λιγότερο εξαρτημένες από προσωρινά χρηματοδοτικά προγράμματα και περισσότερο συνδεδεμένες με τα ισχυρότερα θεμελιώδη μεγέθη της ελληνικής οικονομίας.

Η χρηματοδοτική γέφυρα της μετά-ΤΑΑ περιόδου

Το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης (ΕΠΑ 2026-2030) και η συνέχιση του ΕΣΠΑ 2021-2027, σε συνδυασμό με νέα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία, μπορούν να αποτελέσουν τη χρηματοδοτική γέφυρα μετά την ολοκλήρωση του ΤΑΑ, διατηρώντας τη ροή επενδυτικών κεφαλαίων και κινητοποιώντας πρόσθετα ιδιωτικά κεφάλαια. Πιο αναλυτικά, το ΕΠΑ 2026-2030, διαθέτει συνολικούς πόρους Ευρώ 23 δισ. οι οποίοι κατανέμονται σε αναπτυξιακούς στόχους, με έμφαση στις υποδομές, την πράσινη μετάβαση, την καινοτομία, τον ψηφιακό μετασχηματισμό και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της κοινωνικής συνοχής. Επιπρόσθετα, η διατήρηση της επενδυτικής δυναμικής προϋποθέτει αφενός την πλήρη αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων του ΕΣΠΑ 2021-2027 και, αφετέρου, την έγκαιρη προετοιμασία για το νέο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό πλαίσιο. Από το 2028, βασικό σημείο αναφοράς για τη χρηματοδότηση επενδύσεων θα αποτελέσει το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034. Με βάση την πρόταση που βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση, οι πόροι που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν στην Ελλάδα εκτιμώνται σε περισσότερα από Ευρώ 49 δισ., με βασικούς άξονες κατανομής την πολιτική συνοχής, την κοινή αγροτική πολιτική, τη μετανάστευση και ασφάλεια, καθώς και την κοινωνικά δίκαιη πράσινη μετάβαση. Επιπρόσθετα, προγράμματα όπως το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο και το Ταμείο Εκσυγχρονισμού προσθέτουν στοχευμένη χρηματοδότηση για ενεργειακή αναβάθμιση, κοινωνική στέγαση, πράσινες επενδύσεις σε μεταφορές, βιομηχανία και ενέργεια.

Συμπερασματικά, οι διαθέσιμοι εθνικοί και ευρωπαϊκοί πόροι διαμορφώνουν ισχυρή χρηματοδοτική βάση για το μεσοπρόσθεσμο ορίζοντα. Το κατά πόσο οι θετικές επιδράσεις του ΤΑΑ θα διατηρηθούν μετά την ολοκλήρωσή του θα εξαρτηθεί, μεταξύ άλλων, και από τη συνέχιση μεταρρυθμίσεων που ενισχύουν την παραγωγικότητα, τη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας, την αποτελεσματική αξιοποίηση των νέων ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων και την ικανότητα της οικονομίας να προσελκύει ιδιωτικές επενδύσεις.

Η μελέτη εξετάζει την Ιταλία, την Ισπανία και την Ελλάδα και συγκρίνει την οικονομική τους πορεία μετά την πανδημία με χώρες της ευρωζώνης που έλαβαν επίσης χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης. Τα αποτελέσματα για την Ελλάδα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα», τονίζει παραθέτοντας τα στοιχεία:

«- Από το 2019 έως το 2025, το πραγματικό ΑΕΠ της Ελλάδας αυξήθηκε κατά 10,8%, έναντι μόλις 5,4% στις χώρες σύγκρισης.

– Οι ώρες εργασίας αυξήθηκαν κατά 7,5%, έναντι μόλις 2,6% στις χώρες σύγκρισης.

– Αλλά το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αφορά τις επενδύσεις. Το συνολικό ποσοστό επενδύσεων στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 5,9 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Στις χώρες σύγκρισης, αντίθετα, οι επενδύσεις μειώθηκαν περίπου κατά 2 μονάδες του ΑΕΠ.

Και υπάρχει κάτι ακόμη σημαντικό: η ανάλυση βρίσκει ενδείξεις ότι οι δημόσιες επενδύσεις του Ταμείου κινητοποίησαν και τις ιδιωτικές, αντί να τις εκτοπίσουν.

Για την Ελλάδα, μάλιστα, οι συγγραφείς μιλούν για μια ευρύτερη διαδικασία σύγκλισης: το ΑΕΠ βρίσκεται πάνω από την προ πανδημίας τάση, οι επενδύσεις αυξάνονται σημαντικά από τη χαμηλή βάση του παρελθόντος και η συνολική παραγωγικότητα των συντελεστών παραγωγής (TFP) έχει ισχυρή θετική συμβολή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ταμείο Ανάκαμψης έκανε μόνο του όλα όσα συνέβησαν στην ελληνική οικονομία. Οι ίδιοι οι ερευνητές είναι προσεκτικοί: πρόκειται για προκαταρκτική περιγραφική ανάλυση και απαιτείται περαιτέρω οικονομετρική έρευνα για να απομονωθεί αυστηρά η αιτιώδης επίδραση του Ταμείου.

Αλλά αυτό ακριβώς είναι το σημείο που πρέπει να προσέξουμε στην εγχώρια δημόσια συζήτηση.

Μια σοβαρή αποτίμηση δεν μπορεί να γίνεται με συνθήματα περί “αποτυχίας”, τη στιγμή που η Ελλάδα εμφανίζει καλύτερες επιδόσεις από την ομάδα χωρών σύγκρισης σε κρίσιμους δείκτες ανάπτυξης, απασχόλησης και –κυρίως– επενδύσεων.

Όταν μια διεθνής ανάλυση βρίσκει ότι η περίοδος μετά την πανδημία συνδέεται στην Ελλάδα με ισχυρότερη ανάπτυξη, πολύ μεγαλύτερη αύξηση των ωρών εργασίας και κυρίως με θεαματική επιτάχυνση των επενδύσεων, η πολιτική συζήτηση –αν θέλει να είναι έντιμη– οφείλει να ξεκινά από αυτά τα δεδομένα».

Και, προσθέτει, «υπάρχει μια ευρύτερη διαπίστωση που αξίζει να κρατήσουμε: Το μεγάλο στοίχημα του Ταμείου Ανάκαμψης δεν ήταν απλώς να αυξήσει προσωρινά το ΑΕΠ. Ήταν να αλλάξει την παραγωγική βάση της χώρας μέσα από επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις.

Για την Ελλάδα, τα εώς τώρα αποτελέσματα στην ψηφιοποίηση του κράτους, στην ενεργειακή μετάβαση, στην αγορά εργασίας αλλά και στο σύστημα υγείας δείχνουν ότι κάτι σημαντικό πράγματι έχει αρχίσει να αλλάζει και η σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό πυρήνα είναι πλέον πολύ κοντά.

Καθώς εργαζόμαστε με τον Νίκο Παπαθανάση, τον Ορέστη Καβαλάκη, την Εύη Δραμαλιώτη και τους υπόλοιπους συναδέλφους της κυβέρνησης, για να κλείσουμε και τις τελευταίες εκκρεμότητες του 9ου αιτήματος, που ολοκληρώνει αυτό το μεγάλο μεταρρυθμιστικό και επενδυτικό πρόγραμμα, μπορούμε να πούμε κάτι με βεβαιότητα:

Για πρώτη φορά διαχειριστήκαμε ως χώρα ένα ευρωπαϊκό σχέδιο ελληνικής ιδιοκτησίας ως προς το μίγμα επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων που δεν είχε ως μοναδικό στόχο την απορρόφηση των κοινοτικών πόρων –την οποία και θα πετύχουμε χωρίς καθυστέρηση– αλλά πρωτίστως τον μετασχηματισμό της οικονομίας και του κράτους.

Και τα θεμέλια για αυτόν τον μετασχηματισμό έχουν ήδη μπει.

Τώρα χρειάζεται να ολοκληρώσουμε τη δουλειά: να συνεχίσουμε τις μεταρρυθμίσεις, να διατηρήσουμε την επενδυτική δυναμική και να μετατρέψουμε αυτή την επιτάχυνση σε μόνιμα υψηλότερη παραγωγικότητα, εισοδήματα και θέσεις εργασίας».

«Γιατί τελικά», συμπεραίνει, «την οικονομική πολιτική έχουμε υποχρέωση να την κρίνουμε με βάση τα αποτελέσματα που φέρνει και όχι με εύκολα συνθήματα που αγνοούν τη μετρήσιμη πρόοδο των τελευταίων ετών», καταλήγει ο υπουργός Επικρατείας.

Ιταλία και Ισπανία: διαφορετικά αποτελέσματα από τους ίδιους ευρωπαϊκούς πόρους

Χαρακτηριστικά παραδείγματα της αξιοποίησης των κονδυλίων συναντώνται σε Ιταλία και Ισπανία.

Στη Φλωρεντία, η επέκταση του δικτύου τραμ, συνολικού προϋπολογισμού 500 εκατ. ευρώ, αποτελεί το μεγαλύτερο έργο που χρηματοδοτείται μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης. Παράλληλα, το πρόγραμμα καλύπτει ακόμη 55 διαφορετικές παρεμβάσεις, μεταξύ των οποίων η δημιουργία βρεφονηπιακών σταθμών και ποδηλατοδρόμων.

Στη Μαδρίτη, η μεγαλύτερη αγορά ψαριών της Ισπανίας έλαβε επιχορήγηση ύψους 400.000 ευρώ, προκειμένου να εγκαταστήσει ψηφιακό σύστημα για τις παραγγελίες και τις πληρωμές. Με τον τρόπο αυτό αντικαταστάθηκαν οι χειρόγραφες διαδικασίες και μειώθηκε αισθητά ο χρόνος εξυπηρέτησης.

Στον πυρήνα του NextGenerationEU βρίσκεται ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), ο οποίος δημιουργήθηκε το 2020. Μέχρι σήμερα έχουν εγκριθεί συνολικά 577 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια. Πρόκειται για την πρώτη φορά που η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε σε συλλογικό δανεισμό τόσο μεγάλης κλίμακας, γεγονός που χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως μια ευρωπαϊκή «στιγμή Χάμιλτον», σε αναφορά στην ιστορική απόφαση των ΗΠΑ να χρηματοδοτήσουν την ομοσπονδιακή κυβέρνηση μέσω κοινών ομολόγων.

Ο σχεδιασμός του Ταμείου βασίστηκε σε τρεις βασικούς άξονες: την ταχεία ανάκαμψη των οικονομιών μετά την πανδημία, την επιτάχυνση της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης και την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων που θα ενίσχυαν την ανταγωνιστικότητα των κρατών-μελών. Οι τελευταίες εκταμιεύσεις αναμένεται να πραγματοποιηθούν έως το τέλος του 2026.

Οι δύο μεγαλύτεροι αποδέκτες των ευρωπαϊκών πόρων ήταν η Ιταλία, με 194 δισ. ευρώ, και η Ισπανία, με 120 δισ. ευρώ. Μαζί αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 40% του συνόλου των διαθέσιμων πόρων.

Ωστόσο, η οικονομική πορεία των δύο χωρών ήταν σημαντικά διαφορετική.

Η Ιταλία είχε εκτιμήσει ότι η ανάπτυξη θα μπορούσε να αυξηθεί από περίπου 1% σε 3,6% το 2026. Στην πραγματικότητα, ο ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης παρέμεινε κάτω από το 1% από το 2023 και μετά.

Η εικόνα στην Ισπανία ήταν σαφώς καλύτερη, καθώς η οικονομία της κατέγραψε ανάπτυξη άνω του 2,5% κάθε χρόνο από το 2021.

Η περίπτωση της Ιταλίας και η διαφορά με την Ελλάδα

Μελέτη των οικονομολόγων Τίτο Μποέρι και Ρομπέρτο Περότι του Πανεπιστημίου Bocconi προειδοποιεί ότι η Ιταλία κινδυνεύει να ολοκληρώσει το πρόγραμμα έχοντας υψηλότερο χρέος, χωρίς παράλληλα να έχει επιλύσει βασικές διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας της.

Οι δύο οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι αρκετές από τις παρεμβάσεις ήταν μικρής σημασίας ή δύσκολο να υλοποιηθούν. Παράλληλα, επισημαίνουν ότι, σε αντίθεση με την Ελλάδα, το ιταλικό σχέδιο δεν χαρακτηριζόταν από την ίδια συνοχή και τον ίδιο στρατηγικό προσανατολισμό.

Η Ισπανία, από την άλλη πλευρά, εμφανίζει σαφώς ισχυρότερες αναπτυξιακές επιδόσεις. Ωστόσο, οι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι δεν μπορεί να αποδοθεί το σύνολο της ανάπτυξης της χώρας στη χρηματοδότηση του Ταμείου Ανάκαμψης.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, με την ισπανική κυβέρνηση να περιορίζει την κατάχρηση των προσωρινών συμβάσεων και να μειώνει τα γραφειοκρατικά εμπόδια για μικρές επιχειρήσεις και νεοφυείς εταιρείες.

Παρά τις θετικές εξελίξεις, η αύξηση της παραγωγικότητας παρέμεινε περιορισμένη, καθώς διαμορφώθηκε μόλις στο 0,7% το 2025.

Την ίδια στιγμή, η μαζική μετανάστευση συνέβαλε περίπου στο ήμισυ της οικονομικής ανάπτυξης της Ισπανίας και στα δύο τρίτα των νέων θέσεων εργασίας, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ισπανίας. Σημαντική συμβολή είχαν επίσης η ανάκαμψη του τουρισμού και η ενίσχυση των εξαγωγών υπηρεσιών.

Το ισπανικό υπουργείο Οικονομίας υπολογίζει ότι οι πόροι του Ταμείου πρόσθεσαν περίπου τρεις ποσοστιαίες μονάδες στο ΑΕΠ. Το ινστιτούτο Funcas, ωστόσο, εκτιμά ότι μόλις το 14% της συνολικής ανάπτυξης την περίοδο 2021-2025 μπορεί να αποδοθεί στους ευρωπαϊκούς πόρους.

Τα οφέλη που ενδέχεται να φανούν τα επόμενα χρόνια

Παρά τις αμφιβολίες για τον άμεσο αντίκτυπο, αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι η πλήρης επίδραση του Ταμείου μπορεί να γίνει περισσότερο εμφανής σε βάθος χρόνου.

Στην Ισπανία, σημαντικό μέρος των χρημάτων διοχετεύθηκε σε μεγάλες επενδύσεις, μεταξύ άλλων στην ανάπτυξη παραγωγικών αλυσίδων για ηλεκτρικά αυτοκίνητα και μπαταρίες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ανδαλουσία, όπου η ενεργειακή εταιρεία Moeve κατασκευάζει μονάδα πράσινου υδρογόνου ύψους 1 δισ. ευρώ. Το έργο λαμβάνει επιχορήγηση 300 εκατ. ευρώ από το RRF και αναμένεται να αποτελέσει τη μεγαλύτερη μονάδα του είδους της στη νότια Ευρώπη.

Ανάλογες θετικές εξελίξεις καταγράφονται και στην Ιταλία. Ορισμένες από τις μεταρρυθμίσεις που συνδέθηκαν με το πρόγραμμα έχουν ήδη αρχίσει να αποδίδουν.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης, η οποία αποτέλεσε βασική απαίτηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, καθώς οι μεγάλες καθυστερήσεις λειτουργούσαν αποτρεπτικά για τις επενδύσεις. Στοιχεία του Πανεπιστημίου του Μιλάνου δείχνουν ότι η μέση διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών έχει περιοριστεί κατά 28% σε σύγκριση με το 2019.

Παράλληλα, η Ιταλία αναμένεται να δημιουργήσει περίπου 150.000 νέες θέσεις σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, εξέλιξη που εκτιμάται ότι μπορεί να ενισχύσει τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Στα έργα που χρηματοδοτούνται περιλαμβάνεται επίσης η νέα σιδηροδρομική σύνδεση υψηλής ταχύτητας Νάπολη – Μπάρι, η οποία θα συνδέσει δύο από τις σημαντικότερες πόλεις της νότιας Ιταλίας.

Οι αδυναμίες του Ταμείου Ανάκαμψης

Πέρα από τις επιμέρους επιτυχίες, το ίδιο το μοντέλο λειτουργίας του Ταμείου παρουσιάζει ορισμένες δομικές αδυναμίες.

Η ανάγκη για ταχύτατη διοχέτευση κεφαλαίων στην οικονομία κατά την περίοδο της πανδημίας οδήγησε, σε ορισμένες περιπτώσεις, στη χρηματοδότηση επενδύσεων που πιθανότατα θα πραγματοποιούνταν ακόμη και χωρίς την ευρωπαϊκή στήριξη.

Ένα ακόμη ζήτημα είναι ότι μεγάλο μέρος των πόρων διοχετεύθηκε μέσω των εθνικών κυβερνήσεων, αντί να κατευθυνθεί σε πανευρωπαϊκές υποδομές και διασυνοριακά έργα. Αυτό περιόρισε σε κάποιο βαθμό τον συνολικό αντίκτυπο του προγράμματος σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Όπως επισημαίνει ο οικονομολόγος Μανουέλ Ιδάλγο του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης, η Ευρώπη δεν έχει ακόμη υιοθετήσει πλήρως την αντίληψη ότι ορισμένες επενδύσεις πρέπει να σχεδιάζονται και να υλοποιούνται σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, ώστε να μπορούν να αποδώσουν το μέγιστο δυνατό οικονομικό και αναπτυξιακό όφελος.

Σκέρτσος: "Το πρόγραμμα θα έχει τρεις βασικές προτεραιότητες - Πιο παραγωγική οικονομία, πιο σύγχρονο κράτος, πιο στιβαρή διεθνής παρουσία για τη χώρα"

Σε δηλώσεις του στην εφημερίδα «Απογευματινή», ο υπουργός απάντησε στις επικρίσεις της αντιπολίτευσης σχετικά με τη διαφάνεια, το Κράτος Δικαίου και τη δομή της διακυβέρνησης, αποκλείοντας παράλληλα κάθε ενδεχόμενο μελλοντικών εκλογικών συμπράξεων. Αναφορικά με το πρόγραμμα του κυβερνώντος κόμματος, σημείωσε πως την ευθύνη σύνταξής του έχει ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Κωστής Χατζηδάκης, επισημαίνοντας: «δεν μιλάμε απλά για ένα προεκλογικό πρόγραμμα, αλλά για την "Ατζέντα 2030", όταν η χώρα θα εορτάσει το ορόσημο των 200 ετών από την επίσημη αναγνώριση της ανεξαρτησίας του νέου ελληνικού κράτους».

Παράλληλα, περιέγραψε τη στρατηγική πορεία των διαδοχικών κυβερνητικών κύκλων, υπογραμμίζοντας πως «η πρώτη μας θητεία ήταν η 4ετία της σταθεροποίησης... Η δεύτερη είναι η 4ετία των μεγάλων μεταρρυθμίσεων... και η 3η φιλοδοξούμε να είναι η 4ετία της εισόδου της χώρας σε μια νέα εποχή», ενώ συμπλήρωσε πως «το πρόγραμμα θα έχει τρεις βασικές προτεραιότητες: πιο παραγωγική οικονομία, πιο σύγχρονο κράτος, πιο στιβαρή διεθνής παρουσία για τη χώρα».

"Προχωρούν άμεσα προς κατασκευή ή ανακαίνιση 19.750 προσιτές κατοικίες"

Όσον αφορά τις παρεμβάσεις στο στεγαστικό πρόβλημα, ο κ. Σκέρτσος εστιάζει στην έγκριση της Εθνικής Στρατηγικής για την προσιτή στέγη. Όπως δηλώνει, «προχωρούν άμεσα προς κατασκευή ή ανακαίνιση 19.750 προσιτές κατοικίες με σχεδόν 60.000 ωφελούμενους και πάνω από 8.500 φοιτητικές εστίες». Παράλληλα τονίζει ότι «έχουμε πλέον στα χέρια μας όλα τα εργαλεία για να προχωρήσουμε στην επόμενη φάση του σχεδίου μας, προκειμένου να αυξήσουμε την προσφορά ακινήτων με προσιτά ενοίκια», ενώ υπενθυμίζει πως «ήδη πάνω από 24.000 νοικοκυριά έχουν αποκτήσει το δικό τους σπίτι χάρη στο "Σπίτι μου 1 και 2"».

Σχετικά με τις πρωθυπουργικές εξαγγελίες στη ΔΕΘ και τη στήριξη της μεσαίας τάξης, αποφεύγει να προκαταλάβει τον πρωθυπουργό, αναφέροντας ωστόσο ότι «γνωρίζουμε καλά ποια είναι τα προβλήματα στα οποία πρέπει να εστιάσουμε: αντιμετώπιση της ακρίβειας, περαιτέρω μείωση φορολογικών επιβαρύνσεων και γραφειοκρατικών βαρών, εξορθολογισμός της πολιτικής φορολογικών εσόδων». Συμπληρώνει δε ότι «οι Έλληνες πολίτες γνωρίζουν ήδη ότι εμείς είμαστε μια κυβέρνηση που σταθερά αυξάνει την παραγωγικότητα της οικονομίας και τα εισοδήματα».

Στο κομμάτι της κοινωνικής πολιτικής, ο κ. Σκέρτσος εκφράζει την ικανοποίησή του για την κυβερνητική πορεία, επισημαίνοντας πως «οι πολίτες ξέρουν ότι σε όλα τα πεδία της κοινωνικής πολιτικής... αυτή η κυβέρνηση έχει περάσει πάνω από τον πήχη». Παράλληλα υπογραμμίζει την πρόθεση της κυβέρνησης να συνεχίσει δυναμικά για «πιο δίκαιη διάχυση του εισοδήματος, με πιο αποτελεσματική στήριξη των οικογενειών, των νέων και των πιο ευάλωτων συμπολιτών μας».

Απαντώντας στην κριτική περί «κόπωσης» στο μεταρρυθμιστικό έργο, ο υπουργός δηλώνει κατηγορηματικά ότι «δεν συμμερίζομαι καθόλου αυτή την κριτική. Η κυβέρνηση στη 2η 4ετία της πέρασε ριζικές τομές, αντιμετωπίζοντας στη ρίζα τους παθογένειες και νοοτροπίες δεκαετιών». Ως παραδείγματα φέρνει τη μεταρρύθμιση στις χρήσεις γης με την ολοκλήρωση της κτηματογράφησης, την αλλαγή στον τρόπο καταβολής των αγροτικών επιδοτήσεων και τον νέο δικαστικό χάρτη, ο οποίος «ήδη έχει μειώσει κατά 50% το χρόνο έκδοσης αποφάσεων στον πρώτο βαθμό».

"Δεν πρόκειται να χαθεί ούτε ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης"

Αναφορικά με την απορρόφηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης, ο κ. Σκέρτσος είναι απόλυτος, τονίζοντας πως θα απορροφηθούν «στο 100%. Δεν πρόκειται να χαθεί ούτε ευρώ όπως ανέφερε πρόσφατα στη Βουλή ο κ. Παπαθανάσης». Αναδεικνύει επίσης την πρόοδο στην πράσινη μετάβαση, σημειώνοντας ότι «το 2026 η Ελλάδα έχει μετατραπεί πλέον σε καθαρό εξαγωγέα ενέργειας» και ότι η χώρα βρίσκεται σταθερά μεταξύ εκείνων με τη χαμηλότερη τιμή ηλεκτρικού ρεύματος.

Στο ζήτημα του Κράτους Δικαίου και τη σχετική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υποστηρίζει ότι η έκθεση καταρρίπτει το αφήγημα της αντιπολίτευσης. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι «η Έκθεση πιστοποιεί τη διαρκή πρόοδο της χώρας, η οποία βρίσκεται στο μέσο της ευρωπαϊκής κατάταξης με 4 συστάσεις, μαζί με χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η Φινλανδία, η Πορτογαλία», προσθέτοντας πως «η Ελλάδα ανήκει στις 26 πλήρεις δημοκρατίες του κόσμου μεταξύ 167 χωρών σύμφωνα με τον Economist».

Κληθείς να σχολιάσει τις δημοσκοπήσεις για τη διαφθορά και τις επικρίσεις του Αλέξη Τσίπρα, ο υπουργός εκφράζει τη δυσπιστία του, δηλώνοντας ότι «μου προκαλεί θυμηδία το γεγονός ότι ο κύριος Τσίπρας αυτοπροβάλλεται ως ο αδυσώπητος εχθρός της διαφθοράς». Παράλληλα υπογραμμίζει πως «το ζήτημα είναι να αναλαμβάνεις το μερίδιο της ευθύνης που σου αναλογεί και να κάνεις ό,τι μπορείς για να αποτρέψεις τη διαιώνιση παρόμοιων παθογενειών».

"Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ξεκάθαρο προβάδισμα της κυβέρνησης"

Για τους εκλογικούς στόχους της ΝΔ και την προοπτική συνεργασιών, ο κ. Σκέρτσος επισημαίνει ότι «οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ένα σαφές και ξεκάθαρο προβάδισμα της κυβερνητικής παράταξης έναντι των κομμάτων της αντιπολίτευσης». Όσον αφορά τις πιθανές συμμαχίες, ξεκαθαρίζει πως «δεν υπάρχει κόμμα με το οποίο μπορούμε να συνεργαστούμε και αυτό δεν συμβαίνει με δική μας υπαιτιότητα».

Σχετικά με το ενδεχόμενο δημιουργίας νέου κόμματος από τον Αντώνη Σαμαρά, αναφέρει ότι «δεν μπορώ να γνωρίζω τις προθέσεις του κου Σαμαρά. Στη δημοκρατία υπάρχει προφανώς χώρος για όλους», συμπληρώνοντας ότι «ας εκδηλώσει τις πραγματικές του προθέσεις και τότε θα μπορέσουμε να κάνουμε μια ουσιαστική αποτίμηση και συζήτηση».

Τέλος, υπεραμύνεται του μοντέλου του Επιτελικού Κράτους απέναντι στις κριτικές, εξηγώντας ότι «το βασικό του στοιχείο είναι η διασφάλιση της θεσμικής κανονικότητας. Καταγράφουμε προτεραιότητες και στόχους, μετράμε τι πετύχαμε, αξιολογούμε τα δεδομένα και λογοδοτούμε», καταλήγοντας στο ότι «πρέπει κάποια στιγμή να γίνει κατανοητό ότι το επιτελικό κράτος είναι μια κατάκτηση που δεν έχουμε την πολυτέλεια να ακυρώσουμε».

Το αναθεωρημένο σχέδιο «Ελλάδα 2.0» διατηρεί συνολικό προϋπολογισμό 35,95 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 18,22 δισ. ευρώ αφορούν επιχορηγήσεις και 17,73 δισ. ευρώ χαμηλότοκα δάνεια. Πρόκειται για το μεγαλύτερο χρηματοδοτικό πακέτο που διαχειρίστηκε ποτέ η Ελλάδα, με πόρους που κατευθύνθηκαν σε δημόσιες υποδομές, ψηφιακό μετασχηματισμό, υγεία, παιδεία, πράσινη μετάβαση, επιχειρήσεις και στεγαστικά προγράμματα.

Στην τελική ευθεία, όμως, το πρόγραμμα συνοδεύεται και από σημαντικές αλλαγές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε θετική εισήγηση για το αναθεωρημένο ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», το οποίο υπέβαλε η Ελλάδα στις 8 Μαΐου, ανοίγοντας τον δρόμο για την τελική έγκριση από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η αναθεώρηση κρίθηκε αναγκαία καθώς συνολικά 111 μέτρα τροποποιήθηκαν ή αντικαταστάθηκαν εξαιτίας απρόβλεπτων καθυστερήσεων στις δημόσιες συμβάσεις, τεχνικών προβλημάτων, περιπτώσεων ανωτέρας βίας, αλλά και χαμηλότερης από την αναμενόμενη ζήτησης σε ορισμένα προγράμματα. Στόχος είναι οι διαθέσιμοι πόροι να κατευθυνθούν σε έργα που μπορούν να ολοκληρωθούν εγκαίρως, χωρίς να χαθούν ευρωπαϊκά κονδύλια.

Στο πλαίσιο αυτό, ενισχύονται μια σειρά από δράσεις που ήδη παρουσιάζουν υψηλή απορρόφηση ή θεωρούνται κρίσιμες για την ολοκλήρωση του προγράμματος. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αύξηση των προληπτικών εξετάσεων του προγράμματος «Προλαμβάνω», η επέκταση του πρωτοβάθμιου προσεισμικού ελέγχου σε ακόμη 2.000 αθλητικές εγκαταστάσεις, η προμήθεια 130 νέων ευέλικτων ηλεκτρικών απορριμματοφόρων για την Περιφέρεια Αττικής, η διεύρυνση των πολεοδομικών σχεδίων σε περισσότερες δημοτικές ενότητες και η ενίσχυση παρεμβάσεων σε πολιτιστικούς χώρους.

Παράλληλα, προστίθενται δύο νέες σημαντικές παρεμβάσεις: η συμμετοχή στην αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου του ΑΔΜΗΕ για την επιτάχυνση των ηλεκτρικών διασυνδέσεων και την αναβάθμιση του δικτύου μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και η ελληνική συμμετοχή στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία δημιουργίας Gigafactory Τεχνητής Νοημοσύνης μέσω της κοινής επιχείρησης EuroHPC.

Αντίθετα, μια σειρά έργων αφαιρούνται ή περιορίζονται επειδή δεν μπορούν να ολοκληρωθούν εντός των ασφυκτικών προθεσμιών του Ταμείου. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αναβάθμιση του Προαστιακού Δυτικής Αττικής, έργα ψηφιακού μετασχηματισμού του Δημοσίου, υποδομές υγείας, δράσεις ανάπτυξης του τουρισμού, ενεργειακές ανακαινίσεις κατοικιών, προγράμματα για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τμήματα του Βόρειου Οδικού Άξονα Κρήτης, καθώς και παρεμβάσεις στους ελληνικούς σιδηροδρόμους και στην πολιτική προστασία.

Σημαντικός αριθμός έργων τροποποιείται επίσης χωρίς να αλλάζει ο βασικός τους στόχος. Στις αλλαγές περιλαμβάνονται παρεμβάσεις για τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις των νησιών, η Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα, το πρόγραμμα «Σπίτι μου ΙΙ», οι οργανωτικές μεταρρυθμίσεις στην υγεία και στους σιδηροδρόμους, καθώς και έργα του ΔΕΔΔΗΕ, του ΟΑΚΑ, της ηλεκτροκίνησης και των υποδομών ύδρευσης, με στόχο τη μείωση του διοικητικού φόρτου και την ταχύτερη υλοποίησή τους.

Παράλληλα με την αναθεώρηση, συνεχίζεται η μεταφορά ορισμένων έργων σε άλλα χρηματοδοτικά εργαλεία, ώστε να ολοκληρωθούν χωρίς να χαθούν κοινοτικοί πόροι. Μεταξύ αυτών βρίσκονται μεγάλα αρδευτικά έργα στην Πρέβεζα, την Άρτα, τη Λευκάδα, τον Ταυρωπό, τον Νέστο και το Μιναγιώτικο, τα οποία θα χρηματοδοτηθούν από άλλα προγράμματα.

Παρότι το Ταμείο Ανάκαμψης ολοκληρώνεται τυπικά μέσα στο 2026, το αναπτυξιακό του αποτύπωμα θα συνεχίσει να γίνεται αισθητό και τα επόμενα χρόνια. Έργα που έχουν ήδη συμβασιοποιηθεί θα εξακολουθήσουν να ολοκληρώνονται, ενώ πολλές από τις μεταρρυθμίσεις και τις νέες ψηφιακές υπηρεσίες που χρηματοδοτήθηκαν από το πρόγραμμα θα αποτελέσουν μόνιμο μέρος της λειτουργίας του κράτους και της οικονομίας.

Από το 2027 τη σκυτάλη αναλαμβάνει το νέο Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης (ΕΠΑ) 2026-2030, συνολικού προϋπολογισμού 23 δισ. ευρώ. Περίπου 17,1 δισ. ευρώ αφορούν νέες χρηματοδοτήσεις και 5,8 δισ. ευρώ τη συνέχιση έργων που μεταφέρονται στο νέο πρόγραμμα. Οι πόροι θα κατευθυνθούν σε έργα υποδομών, μεταφορών, υγείας, παιδείας, ψηφιακού μετασχηματισμού, ενεργειακής μετάβασης, πολιτικής προστασίας και περιφερειακής ανάπτυξης, σηματοδοτώντας τη μετάβαση σε έναν νέο πενταετή κύκλο δημόσιων επενδύσεων.