Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της συνολικής χρηματοδότησης της εγχώριας οικονομίας διαμορφώθηκε σε 9,2% το Μάρτιο του 2022 από 10,4% τον προηγούμενο μήνα.

Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής του συνόλου των καταθέσεων διαμορφώθηκε σε 6,8%, από 8,1% τον προηγούμενο μήνα.

1. Χρηματοδότηση της εγχώριας οικονομίας

H μηνιαία καθαρή ροή της συνολικής χρηματοδότησης ήταν θετική κατά 1.950 εκατ. ευρώ, το Μάρτιο του 2022, έναντι θετικής καθαρής ροής 945 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα.

Ι.1 Χρηματοδότηση της γενικής κυβέρνησης

Η μηνιαία καθαρή ροή της χρηματοδότησης προς τη γενική κυβέρνηση, το Μάρτιο του 2022, ήταν θετική κατά 1.196 εκατ. ευρώ, έναντι αρνητικής καθαρής ροής 26 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της χρηματοδότησης της γενικής κυβέρνησης μειώθηκε σε 27,1% από 33,2% τον προηγούμενο μήνα.

Ι.2 Χρηματοδότηση του ιδιωτικού τομέα

Το Μάρτιο του 2022, o ετήσιος ρυθμός μεταβολής της συνολικής χρηματοδότησης του ιδιωτικού τομέα αυξήθηκε σε 1,6% από 1,4% τον προηγούμενο μήνα. Η μηνιαία καθαρή ροή της συνολικής χρηματοδότησης προς τον ιδιωτικό τομέα ήταν θετική κατά 754 εκατ. ευρώ, έναντι θετικής καθαρής ροής 971 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα. 

Ι.2.1 Χρηματοδότηση των επιχειρήσεων

Η μηνιαία καθαρή ροή της χρηματοδότησης προς τις επιχειρήσεις, το Μάρτιο του 2022, ήταν θετική κατά 831 εκατ. ευρώ, έναντι θετικής καθαρής ροής 1.032 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα, ενώ ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής αυξήθηκε σε 4,7% από 4,4% τον προηγούμενο μήνα. Ειδικότερα, ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της χρηματοδότησης των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων (ΜΧΕ) αυξήθηκε σε 3,4% από 2,9% τον προηγούμενο μήνα. Η μηνιαία καθαρή ροή της χρηματοδότησής τους ήταν θετική κατά 745 εκατ. ευρώ, έναντι θετικής καθαρής ροής 365 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της χρηματοδότησης των ασφαλιστικών επιχειρήσεων και των λοιπών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων μειώθηκε σε 18,7% από 21,1% τον προηγούμενο μήνα. Η μηνιαία καθαρή ροή της χρηματοδότησής τους ήταν θετική κατά 86 εκατ. ευρώ, έναντι θετικής καθαρής ροής 667 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα.

Ι.2.2 Χρηματοδότηση των ελεύθερων επαγγελματιών, αγροτών και ατομικών επιχειρήσεων

Το Μάρτιο του 2022, η μηνιαία καθαρή ροή της χρηματοδότησης προς τους ελεύθερους επαγγελματίες, αγρότες και ατομικές επιχειρήσεις ήταν θετική κατά 20 εκατ. ευρώ, έναντι θετικής καθαρής ροής 8 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της χρηματοδότησής τους μειώθηκε σε 0,7% από 0,9% τον προηγούμενο μήνα.

Ι.2.3 Χρηματοδότηση των ιδιωτών και ιδιωτικών μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων

Αρνητική κατά 97 εκατ. ευρώ ήταν η μηνιαία καθαρή ροή της χρηματοδότησης προς τους ιδιώτες και τα ιδιωτικά μη κερδοσκοπικά ιδρύματα το Μάρτιο του 2022, έναντι αρνητικής καθαρής ροής 69 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα. Ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής της χρηματοδότησής τους διαμορφώθηκε σε -2,1% από -2,3% τον προηγούμενο μήνα.

1. Καταθέσεις της εγχώριας οικονομίας στα εγχώρια πιστωτικά ιδρύματα

H μηνιαία καθαρή ροή του συνόλου των καταθέσεων ήταν αρνητική κατά 789 εκατ. ευρώ, έναντι αρνητικής καθαρής ροής 8 εκατ. ευρώ το Φεβρουάριο του 2022.

ΙΙ.1 Καταθέσεις από τη γενική κυβέρνηση

Αύξηση κατά 200 εκατ. ευρώ παρουσίασαν, το Μάρτιο του 2022, οι καταθέσεις της γενικής κυβέρνησης, έναντι αύξησης κατά 250 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα, και ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής αυξήθηκε σε 3,4% από -1,5% τον προηγούμενο μήνα.

ΙΙ.2 Καταθέσεις από τον ιδιωτικό τομέα

Μείωση κατά 988 εκατ. ευρώ παρουσίασαν, το Μάρτιο του 2022, οι καταθέσεις του ιδιωτικού τομέα, έναντι μείωσης κατά 259 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα, ενώ ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής μειώθηκε σε 7,0% από 8,7% τον προηγούμενο μήνα.

ΙΙ.2.1 Καταθέσεις από επιχειρήσεις

Μείωση κατά 1.190 εκατ. ευρώ παρουσίασαν, το Μάρτιο του 2022, οι καταθέσεις των επιχειρήσεων, έναντι μείωσης κατά 215 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα, ενώ ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής μειώθηκε σε 13,8% από 19,9% τον προηγούμενο μήνα. Ειδικότερα, οι καταθέσεις των MXE μειώθηκαν κατά 475 εκατ. ευρώ, έναντι μείωσης κατά 333 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα. Οι καταθέσεις των ασφαλιστικών επιχειρήσεων και των λοιπών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων μειώθηκαν κατά 715 εκατ. ευρώ, έναντι αύξησης κατά 118 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα.

ΙΙ.2.2 Καταθέσεις από νοικοκυριά και ιδιωτικά μη κερδοσκοπικά ιδρύματα

Αύξηση κατά 201 εκατ. ευρώ παρουσίασαν, το Μάρτιο του 2022, οι καταθέσεις των νοικοκυριών και των ιδιωτικών μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων, έναντι μείωσης κατά 44 εκατ. ευρώ τον προηγούμενο μήνα, ενώ ο ετήσιος ρυθμός μεταβολής μειώθηκε σε 5,0% από 5,5% τον προηγούμενο μήνα.

Συγγραφέας του βιβλίου, που αποτελεί έκδοση του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος, είναι ο καθηγητής Χρηματοοικονομικής του Πανεπιστημίου Πειραιώς Νικόλαος Δ. Φίλιππας και εικονογράφος η Αλεξία Λουγιάκη. Το βιβλίο περιλαμβάνει 124 βασικά λήμματα της οικονομικής και χρηματοοικονομικής επιστήμης, που συνοδεύονται από εννέα μικρές και περιεκτικές ιστορίες, οι οποίες συμβάλλουν στην πληρέστερη κατανόηση των αναφερόμενων εννοιών. Η συγγραφή του βιβλίου κατέστη δυνατή με την ουσιαστική συμβολή της Διεύθυνσης Οικονομικής Ανάλυσης και Μελετών της Τράπεζας της Ελλάδος.

Στην εκδήλωση στο Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος απηύθυνε χαιρετισμό η Υποδιοικήτρια της Τράπεζας της Ελλάδος Χριστίνα Παπακωνσταντίνου, η οποία τόνισε τη σημασία που έχει να γνωρίζουν τα παιδιά βασικά πράγματα για την οικονομία, για να διαχειρίζονται αργότερα ορθά τα έξοδα και τα έσοδά τους και να λαμβάνουν σωστές οικονομικές αποφάσεις για το μέλλον. «Η Τράπεζα της Ελλάδος θα συνεχίσει να συμβάλλει ενεργά στην εκπαίδευση των νέων», τόνισε η κυρία Παπακωνσταντίνου, «ώστε να γίνουν υπεύθυνοι, συνετοί και ενημερωμένοι συμμετέχοντες στην οικονομική ζωή και πραγματικότητα».

Ο καθηγητής Νικόλαος Δ. Φίλιππας σημείωσε στον χαιρετισμό του ότι «ο 21ος αιώνας χαρακτηρίζεται από έντονες χρηματοοικονομικές αναταράξεις και από ταχύτατες αλλαγές. Ως εκ τούτου οι νέοι μας θα χρειασθούν νέες δεξιότητες για να αντιμετωπίσουν αυτή την πολύπλοκη νέα πραγματικότητα. Ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός είναι μία από αυτές τις νέες δεξιότητες και “Tο Αλφαβητάρι της οικονομίας για παιδιά μέχρι 12 ετών”, που εκδόθηκε υπό την αιγίδα της Τραπέζης της Ελλάδος θα συμβάλει προς αυτήν την κατεύθυνση».

Στην παρουσίαση του βιβλίου παρευρέθηκαν μαθητές και μαθήτριες της 6ης τάξης του Δημοτικού της «Ελληνογερμανικής Αγωγής», οι οποίοι απηύθυναν ερωτήσεις στους συντελεστές της έκδοσης, που κατέδειξαν την αναγκαιότητα της σωστής και έγκαιρης πληροφόρησης των παιδιών αυτής της ηλικίας πάνω σε θέματα που έχουν σχέση με τη διαχείριση του χρήματος για τη λήψη αποφάσεων οικονομικού χαρακτήρα κατά την ενήλικη ζωή τους.

Όπως αναφέρει στον πρόλογο του βιβλίου ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας, «όσο πιο μικρή είναι η ηλικία των μαθητών, τόσο πιο εύκολα ενστερνίζονται τις βασικές οικονομικές έννοιες και εκπαιδεύονται κατάλληλα, ώστε να γίνουν ευαισθητοποιημένοι και ενήμεροι πολίτες». Η έκδοση του λεξικού είναι «ένα μικρό αλλά σημαντικό εγχείρημα για τη διάχυση της χρηματοοικονομικής γνώσης στα παιδιά και συγχρόνως αποτελεί ένα βήμα για την κατάρτιση ενός εθνικού οδικού χάρτη, κάτι για το οποίο η Τράπεζα της Ελλάδος εργάζεται ήδη εντατικά», προσθέτει.

Κορυφαίοι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, η Παγκόσμια Τράπεζα και η UNICEF, έχουν αποφανθεί ότι ο οικονομικός αλφαβητισμός είναι μια διά βίου, αδιάλειπτη και συνεχής διαδικασία, η οποία πρέπει να ξεκινά από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Προς αυτή την κατεύθυνση, η Τράπεζα της Ελλάδος έχει αναλάβει πρωτοβουλίες και υλοποιεί δράσεις σχετικές με τον οικονομικό αλφαβητισμό μαθητών και φοιτητών.

Σε αυτές περιλαμβάνονται εκδόσεις, όπως το βιβλίο που παρουσιάστηκε σήμερα, και εκπαιδευτικές δράσεις, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τις υπόλοιπες κεντρικές τράπεζες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως η πραγματοποίηση διαλέξεων για θέματα της ελληνικής οικονομίας σε φοιτητές ελληνικών και ξένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων.

Επιπλέον, το Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος, δεδομένου του εκπαιδευτικού του ρόλου, προσφέρει ξεναγήσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες της μεγάλης πλειονότητας των επισκεπτών του (μαθητές λυκείου και φοιτητές) και φιλοξενεί εκπαιδευτικές εκδηλώσεις που επικεντρώνονται σε συγκεκριμένα οικονομικά θέματα. Η μόνιμη έκθεση του Μουσείου έχει ως στόχο την πληροφόρηση του κοινού σχετικά με την οικονομική και νομισματική ιστορία της νεότερης Ελλάδος, καθώς και την εξοικείωσή του με βασικές οικονομικές έννοιες. Οι περιοδικές εκθέσεις και τα μουσειοπαιδαγωγικά προγράμματα που τις συνοδεύουν στοχεύουν στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των επισκεπτών του σε θέματα, όπως η κλιματική αλλαγή, ή στην εξοικείωσή τους με τις τεχνολογικές εξελίξεις, όπως είναι οι σύγχρονοι τρόποι πληρωμών.

Τα κριτήρια και οι συνολικοί όροι χορήγησης δανείων προς νοικοκυριά παρέμειναν αμετάβλητα, ενώ τα κριτήρια χορήγησης δανείων προς τις μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις (ΜΧΕ) παρέμειναν επίσης αμετάβλητα κατά το α' τρίμηνο του 2022. Αμετάβλητοι παρέμειναν και οι συνολικοί όροι χορήγησης επιχειρηματικών δανείων. Σχεδόν αμετάβλητη παρέμεινε η συνολική ζήτηση για επιχειρηματικά δάνεια.

Δάνεια προς μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις

Κατά το α΄ τρίμηνο του 2022, τα κριτήρια χορήγησης δανείων προς τις μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις (ΜΧΕ) παρέμειναν αμετάβλητα σε σχέση με το δ΄ τρίμηνο του 2021, εξέλιξη σύμφωνη με τις προσδοκίες που είχαν διατυπωθεί στην έρευνα του προηγούμενου τριμήνου. Επιπλέον, οι τράπεζες εκτιμούν ότι τα κριτήρια θα παραμείνουν αμετάβλητα και κατά τη διάρκεια του β΄ τριμήνου του 2022.

Οι συνολικοί όροι χορήγησης δανείων προς τις ΜΧΕ παρέμειναν αμετάβλητοι σε σχέση με το δ΄ τρίμηνο του 2021.

Η συνολική ζήτηση δανείων από τις ΜΧΕ, στο α΄ τρίμηνο του 2022, παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη, αν και τα δάνεια προς τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις αυξήθηκαν ως ένα βαθμό, λόγω αναγκών για αποθέματα και κεφάλαια κίνησης.

Το επόμενο τρίμηνο, η συνολική ζήτηση δανείων, τόσο από τις μικρομεσαίες όσο και από τις μεγάλες επιχειρήσεις, αναμένεται να παραμείνει αμετάβλητη.

Η αναλογία των αιτήσεων για επιχειρηματικά δάνεια που απορρίφθηκαν παρέμεινε αμετάβλητη σε σχέση με το προηγούμενο τρίμηνο.

Δάνεια προς νοικοκυριά

Κατά το α΄ τρίμηνο του 2022, τόσο τα κριτήρια όσο και οι συνολικοί όροι χορήγησης δανείων προς νοικοκυριά παρέμειναν αμετάβλητα σε σχέση με το δ΄ τρίμηνο του 2021 (βλ. Διάγραμμα 1), εξέλιξη σύμφωνη με τις προσδοκίες που είχαν διατυπωθεί στην έρευνα του προηγούμενου τριμήνου.

Η ζήτηση για τα καταναλωτικά δάνεια παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη, ενώ για τα στεγαστικά αυξήθηκε ως ένα βαθμό (βλ. Διάγραμμα 2), αλλά λιγότερο από όσο αναμενόταν σύμφωνα με την έρευνα του προηγούμενου τριμήνου. Για το β’ τρίμηνο του 2022, η ζήτηση τόσο για στεγαστικά όσο και για καταναλωτικά δάνεια αναμένεται να παραμείνει σχεδόν αμετάβλητη.

Τα κριτήρια χορήγησης στεγαστικών δανείων αναμένεται να γίνουν ως ένα βαθμό πιο χαλαρά κατά τη διάρκεια του β΄ τριμήνου του 2022, ενώ για τα καταναλωτικά δάνεια προς νοικοκυριά δεν αναμένεται κάποια μεταβολή.

Η αναλογία των αιτήσεων για δάνεια προς νοικοκυριά που απορρίφθηκαν παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη σε σχέση με το προηγούμενο τρίμηνο.

Μιλώντας από το βήμα του FIN FORUM 2022, η Χριστίνα Παπακωνσταντίνου υπογράμμισε ότι οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης δε θα συμβάλουν μόνο στην αύξηση των επενδύσεων, αλλά θα ενισχύσουν τη συνολική παραγωγικότητα της οικονομίας, καθώς πρόκειται να χρηματοδοτήσουν σημαντικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις σε τομείς που ενισχύουν την απασχόληση, τις δεξιότητες και την κοινωνική συνοχή και υποστηρίζουν την αλλαγή του αναπτυξιακού προτύπου της οικονομίας.

Αναφορικά με το εγχώριο τραπεζικό σύστημα, η κ. Παπακωνσταντίνου επισήμανε ότι οι τράπεζες έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στη βελτίωση της ποιότητας των στοιχείων ενεργητικού κατά τα τελευταία τρία έτη. Αναμένεται ότι, εντός του 2022, ο δείκτης των ανοιγμάτων σε καθυστέρηση θα υποχωρήσει για πρώτη φορά σε μονοψήφιο επίπεδο σε σχέση με άνω του 45% για το σύνολο των τραπεζών το 2016. Δύο από τις συστημικές τράπεζες έχουν ήδη κατορθώσει μονοψήφιο δείκτη και οι άλλες δύο πιθανά θα το επιτύχουν το α΄ εξάμηνο του 2022.

Ε: Η Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ήρθε να περιπλέξει περαιτέρω την κατάσταση στην Ευρώπη και τη διεθνή οικονομία. Ενεργειακή κρίση, πληθωριστικές πιέσεις, η κρίση στην Ουκρανία κατά πόσο αλλάζουν τα δεδομένα και ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στην Ελλάδα;

Α: Η Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία αποτελεί μία εξέλιξη με, καταρχάς, δραματικές επιπτώσεις στον πληθυσμό της Ουκρανίας.

Όσον αφορά την υπόλοιπη ήπειρο και τις οικονομίες της ΕΕ, άμεσες, αλλά σχετικά περιορισμένες, επιπτώσεις αναμένεται να προέλθουν μέσω του εμπορίου, των τιμών των βασικών εμπορευμάτων και των διακυμάνσεων στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Ωστόσο, η έκθεση των περισσότερων χωρών της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, στην περιοχή είναι σχετικά χαμηλή.

Παρολαυτά, το διεθνές οικονομικό περιβάλλον, και κατά συνέπεια όλες οι χώρες της ΕΕ, ενδέχεται να επηρεαστούν αρνητικά λόγω αυξημένης αβεβαιότητας, ασθενέστερων επενδύσεων και μειωμένης κατανάλωσης.

Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μία άνευ προηγουμένου κατάσταση. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που, για πρώτη φορά, η ΕΕ αντέδρασε με τόση ταχύτητα και ένταση στην λήψη κυρώσεων για τη Ρωσία. Καθώς τα γεγονότα εξακολουθούν να εξελίσσονται, η όποια εκτίμηση των οικονομικών επιπτώσεων περιβάλλεται από σημαντική αβεβαιότητα.

Ε: Την τελευταία 2ετία οι εγχώριες τράπεζες πραγματοποίησαν μεγάλη πρόοδο στην αντιμετώπιση των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Ωστόσο η πανδημία δημιουργεί ένα πισωγύρισμα. Φαίνεται ότι τα νέα «κόκκινα» δάνεια θα φτάσουν τα 10 δις. ευρώ επιβεβαιώνοντας σχετικές εκτιμήσεις της ΤτΕ. Πως βλέπετε την κατάσταση; Θα μπορέσουν οι τράπεζες να περιορίσουν τα NPEs στα ευρωπαϊκά επίπεδα;

Α: Oι τράπεζες έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στη βελτίωση της ποιότητας των στοιχείων ενεργητικού κατά τα τελευταία τρία έτη. Αναμένεται ότι, εντός του 2022, ο δείκτης των ανοιγμάτων σε καθυστέρηση θα υποχωρήσει για πρώτη φορά σε μονοψήφιο επίπεδο σε σχέση με άνω του 45% για το σύνολο των τραπεζών το 2016. Δύο από τις συστημικές τράπεζες έχουν ήδη κατορθώσει μονοψήφιο δείκτη και οι άλλες δύο πιθανά θα το επιτύχουν το α΄ εξάμηνο του 2022.

Ωστόσο, ο δείκτης ανοιγμάτων σε καθυστέρηση, ο οποίος ήταν 13% στα τέλη του 2021, παραμένει στην Ελλάδα σημαντικά υψηλότερος του μέσου όρου των ευρωπαϊκών τραπεζών, ακόμη και χωρίς τα νέα κόκκινα δάνεια λόγω της πανδημίας.

Αυτό σημαίνει ότι οι τράπεζες πρέπει να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για πλήρη εξυγίανση του χαρτοφυλακίου δανείων. Επίσης, είναι εξίσου σημαντικό να υπάρξει πρόοδος στην υλοποίηση των ήδη νομοθετημένων θεσμικών αλλαγών στο πλαίσιο της εξυγίανσης του ιδιωτικού χρέους.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η μεταβίβαση των κόκκινων δανείων από τους ισολογισμούς των τραπεζών δεν αρκεί για την επίλυση του προβλήματος και απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες για την αναδιάταξη των πόρων προς όφελος παραγωγικών δραστηριοτήτων.

Ε: Διαβάζουμε και ακούμε πάρα πολλά για το Ταμείο Ανάκαμψης έχουν σχηματιστεί πολύ μεγάλες προσδοκίες. Είναι δικαιολογημένες;

Α: Συνολικά η χώρα αναμένεται να λάβει €33 δισεκ. μέχρι το 2026, εκ των οποίων €13 δισεκ. σε δάνεια και €20 δισεκ. σε επιχορηγήσεις.

Επιπλέον, μέσω της μόχλευσης των διαθέσιμων πόρων, εκτιμάται ότι θα κινητοποιηθούν ακόμη €30 δισεκ. σε επενδύσεις την περίοδο 2022-26.

Ως αποτέλεσμα, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της ΤτΕ, εκτιμάται ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να διατηρήσει ρυθμούς ανάπτυξης που θα ξεπερνούν το 3% κατά μέσο όρο την επόμενη δεκαετία.

Και αυτό διότι οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης δε θα συμβάλουν μόνο στην αύξηση των επενδύσεων. Σημαντικότερα, θα ενισχύσουν τη συνολική παραγωγικότητα της οικονομίας, καθώς πρόκειται να χρηματοδοτήσουν σημαντικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις σε τομείς που ενισχύουν την απασχόληση, τις δεξιότητες και την κοινωνική συνοχή και υποστηρίζουν την αλλαγή του αναπτυξιακού προτύπου της οικονομίας.

Ε: Διατυπώνεται πάντως κριτική ότι τα κεφάλαια του RFF και η δομή του προγράμματος απευθύνεται ουσιαστικά σε μεγάλες επιχειρήσεις. Πως θα επιτευχθεί η διάχυση των πόρων στις ΜΜΕ που αποτελούν και τη μεγάλη πλειοψηφία στο εγχώριο επιχειρείν;

Α: Όσον αφορά τα δάνεια του RRF, η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες της ΕΕ που αναμένεται να κάνουν πλήρη χρήση αυτού του χρηματοδοτικού εργαλείου, απορροφώντας το σύνολο των πόρων που δικαιούται.

Οι όροι δανεισμού είναι πολύ ευνοϊκοί για τα κράτη-μέλη. Και επιτρέπουν τη χορήγηση χαμηλότοκων δανείων προς τις επιχειρήσεις για την υλοποίηση των επενδυτικών τους σχεδίων, με ποσοστό χρηματοδότησης από το δημόσιο που μπορεί να φτάνει και το 50%.

Βασική προϋπόθεση για συμμετοχή στα προγράμματα του RRF είναι η βιωσιμότητα των επενδυτικών σχεδίων των επιχειρήσεων.

Εν τέλει, πρόσβαση στα δάνεια του RRF θα έχουν τόσο μεγάλες επιχειρήσεις όσο και μικρομεσαίες. Πράγματι, ορισμένα από τα δάνεια αναμένεται να χρηματοδοτήσουν σημαντικά έργα υποδομής, τα οποία αναπόφευκτα εκτελούνται από μεγάλους ομίλους. Παράλληλα όμως υπάρχουν χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως η χρηματοδοτική πλατφόρμα της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας, στα οποία έχουν πρόσβαση και επιχειρήσεις μικρότερου μεγέθους, που θα αξιοποιήσουν τους ευνοϊκούς όρους επιτοκίου και συγχρηματοδότησης.

Ε: Στο εγχώριο τραπεζικό σύστημα την προηγούμενη 10ετία λόγω της κρίσης πραγματοποιήθηκε μεγάλη συγκέντρωση του κλάδου. Ωστόσο η τεχνολογική επανάσταση αλλάζει δραστικά τα δεδομένα και δημιουργεί νέες πιέσεις. Θα μπορούσαμε να δούμε νέο κύκλο συγχωνεύσεων λόγω των ψηφιακών εξελίξεων;

Α: Πράγματι, οι πιέσεις από πλήρως ψηφιακές τράπεζες και τεχνολογικούς κολοσσούς έχουν εντείνει τον ανταγωνισμό στην παροχή χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών. Θεωρώ ότι οι πιέσεις αυτές έχουν ωθήσει τις ελληνικές τράπεζες να κάνουν σημαντικά βήματα στην κατεύθυνση του ψηφιακού μετασχηματισμού τους, τόσο αναφορικά με την εσωτερική λειτουργία τους, όσο και με τις υπηρεσίες που παρέχουν στους πελάτες τους. Αυτή η τάση μάλιστα επιταχύνθηκε τα τελευταία χρόνια λόγω της πανδημίας.

Μελλοντικά, πιστεύω ότι οι τράπεζες θα ακολουθήσουν περαιτέρω τη διεθνή τάση ψηφιοποίησης των υπηρεσιών τους και ότι θα ενσωματώσουν καινοτόμες τεχνολογίες, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, ειδικά στους τομείς των πληρωμών και της δανειοδότησης. Οι ψηφιακές εξελίξεις θα επιταχύνουν την ανάπτυξη στρατηγικών ανάπτυξης ψηφιακών προϊόντων στα υφιστάμενα συστημικά τραπεζικά ιδρύματα.

Εξ άλλου, ο βαθμός συγκέντρωσης στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα συγκαταλέγεται μεταξύ των υψηλότερων στην Ε.Ε.. Οι τέσσερις συστημικές τράπεζες κατέχουν περίπου το 95% της εγχώριας αγοράς σε σχέση με το συνολικό ενεργητικό.

Επομένως, σε επίπεδο συστημικών πιστωτικών ιδρυμάτων – τουλάχιστον στην τρέχουσα χρονική συγκυρία – εκτιμώ ότι δεν συντρέχει λόγος για μεγαλύτερη συγκέντρωση. Από την άλλη, δεν θα απέκλεια το ενδεχόμενο συγχωνεύσεων σε επίπεδο μη συστημικών τραπεζών.

Ε: Οι τράπεζες έχουν βγει από τον κύκλο της αβεβαιότητας και της ανησυχίας και ατενίζουν με μεγαλύτερη αισιοδοξία το μέλλον. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που θα πρέπει να αντιμετωπίσουν προκειμένου να εισέλθουν σε βιώσιμη πορεία ανάπτυξης;

Α: Πράγματι, οι ελληνικές τράπεζες έχουν ισχυροποιηθεί σε σχέση με το παρελθόν. Ωστόσο, παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί, δεν υπάρχει χώρος για εφησυχασμό καθώς, όπως προείπαμε, το ελληνικό τραπεζικό σύστημα εξακολουθεί να παρουσιάζει τον υψηλότερο δείκτη μη εξυπηρετούμενων δανείων στην Ε.Ε.. Οι τράπεζες πρέπει λοιπόν να υλοποιήσουν άμεσα τις στρατηγικές τους για περαιτέρω μείωση των κόκκινων δανείων, σε επίπεδα ανάλογα με αυτά των ανταγωνιστριών τους τραπεζών στο εξωτερικό, καθώς και να διασφαλίσουν ότι είναι σε θέση να απορροφήσουν πλήρως το κόστος της υλοποίησης των εν λόγω στρατηγικών.

Ατενίζοντας το μέλλον, οι προκλήσεις με τις οποίες θα έρθουν αντιμέτωπες οι τράπεζες σχετίζονται με τον ψηφιακό και πράσινο μετασχηματισμό. Από την άλλη πλευρά, οι ίδιες αυτές προκλήσεις μπορεί να αποτελέσουν και σημαντικές ευκαιρίες για το τραπεζικό σύστημα.

Όπως αναφέρατε προηγουμένως, οι πιέσεις από την ψηφιακή μετάβαση είναι αυξημένες. Εκτός από την πλευρά των ανταγωνιστών, οι προτιμήσεις των πελατών τους έχουν και αυτές αλλάξει ενισχύοντας την τάση της ψηφιοποίησης. Όπως ανέφερα, θεωρώ ότι οι τράπεζες θα ακολουθήσουν αυτή την τάση. Δεν παύει ωστόσο να είναι μία πρόκληση, για την αντιμετώπιση της οποίας απαιτείται σωστός σχεδιασμός και στρατηγική.

Ομοίως, οι τράπεζες θα κληθούν να σχεδιάσουν στρατηγικές που να λαμβάνουν υπόψη τόσο τις ζημίες από φυσικούς κινδύνους που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή, όσο και τις επιπτώσεις της μετάβασης σε μία οικονομία με χαμηλότερες εκπομπές ρύπων. Οι ελληνικές τράπεζες έχουν συγκεντρωμένη δραστηριότητα εντός συνόρων  – τόσο μέσω των δανείων και των επενδύσεών τους, όσο και μέσω των εξασφαλίσεων που έχουν για δάνεια που έχουν χορηγήσει. Αυτό τις καθιστά ευάλωτες στους φυσικούς κινδύνους της Ελλάδας, οι οποίοι, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, είναι αρκετά υψηλοί.

Η Τράπεζα της Ελλάδος επιδιώκει την ενημέρωση των τραπεζών σε θέματα βιωσιμότητας, που θα τις βοηθήσει να προετοιμαστούν εγκαίρως για τις επερχόμενες θεσμικές και εποπτικές απαιτήσεις για τους συναφείς κίνδυνους, αλλά και να διαμορφώσουν κατάλληλη στρατηγική.

Ε: Μεγάλες είναι οι προσδοκίες για την πορεία της εγχώριας οικονομίας τα επόμενα χρόνια. Ωστόσο πολλά διαρθρωτικά προβλήματα παραμένουν όπως φυσικά και το πρόβλημα του χρέους. Ποιες είναι οι προϋποθέσεις προκειμένου οι εγχώρια οικονομία να εισέλθει σε έναν ενάρετο κύκλο;

Α: Η ελληνική οικονομία έχει διανύσει σημαντικά βήματα από την περίοδο των μεγάλων «δίδυμων» ελλειμμάτων προ δεκαετίας, τα οποία εξαλείφθηκαν ως αποτέλεσμα της δημοσιονομικής προσαρμογής και των μεταρρυθμίσεων.

Επιπλέον, ενισχύθηκε η βιωσιμότητα του δημοσίου χρέους. Κατά κύριο λόγω αυτό οφείλεται στην ευνοϊκή του σύνθεση, καθώς το μεγαλύτερο μέρος του είναι χρέος σταθερού επιτοκίου  προς τον επίσημο τομέα με μεγάλη διάρκεια αποπληρωμών, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί στο πλαίσιο των μεσοπρόθεσμων μέτρων ελάφρυνσης του χρέους.

Επίσης, αποκαταστάθηκε η ανταγωνιστικότητα σε όρους κόστους εργασίας και ενισχύθηκε η εξωστρέφεια της ελληνικής οικονομίας.

Ωστόσο, σε όρους διαρθρωτικής ανταγωνιστικότητας, παραμένουμε συγκριτικά χαμηλά σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, παρά την πρόοδο που έχει συντελεστεί σε ορισμένους τομείς.

Η δημιουργία ενός περιβάλλοντος φιλικότερου προς τις άμεσες επενδύσεις και την εξωστρέφεια θα ευνοούσε την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Σε αυτό συντελούν διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που συμβάλλουν στην επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης, στη βελτίωση της λειτουργίας του δημόσιου τομέα, στην αντιμετώπιση του ιδιωτικού χρέους και στην προσέλκυση ικανού και εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού – τομείς στους οποίους ακόμη υστερούμε.

Ωστόσο, ευελπιστώ ότι οι μεταρρυθμίσεις του Ταμείου Ανάκαμψης θα αντιμετωπίσουν αρκετά από αυτά τα προβλήματα. Η συνετή δημοσιονομική διαχείριση, η προσήλωση στις μεταρρυθμίσεις και η επίτευξη υψηλών ρυθμών ανάπτυξης θεωρώ ότι θα συμβάλουν και στην επίτευξη της αναβάθμισης επενδυτικής κατηγορίας, που αποτελεί σημαντικό βήμα για την ελληνική οικονομία.

Αναλυτικότερα, οι συνολικές καταθέσεις των ασφαλιστικών επιχειρήσεων μειώθηκαν κατά 35 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 1.655 εκατ. ευρώ στο τέλος του δ΄ τριμήνου του 2021. Oι καταθέσεις στα πιστωτικά ιδρύματα του εσωτερικού μειώθηκαν κατά 44 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 928 εκατ. ευρώ, ενώ οι καταθέσεις στα πιστωτικά ιδρύματα του εξωτερικού αυξήθηκαν κατά 9 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 727 εκατ. ευρώ. Το ποσοστό των καταθέσεων επί του συνολικού ενεργητικού μειώθηκε σε 8,0% το δ΄ τρίμηνο του 2021, έναντι 8,2% το προηγούμενο τρίμηνο.

Η αξία των συνολικών τοποθετήσεων των ασφαλιστικών επιχειρήσεων σε χρεωστικούς τίτλους μειώθηκε σε 11.706 εκατ. ευρώ στο τέλος του δ΄ τριμήνου του 2021, έναντι 12.185 εκατ. ευρώ το προηγούμενο τρίμηνο. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται αφενός σε ρευστοποιήσεις τίτλων του Ελληνικού Δημοσίου και αφετέρου στη μείωση των αποτιμήσεων τόσο των ελληνικών ομολόγων όσο και των ομολόγων των λοιπών χωρών της ζώνης του ευρώ. Το ποσοστό των χρεωστικών τίτλων επί του συνολικού ενεργητικού μειώθηκε στο 56,7% το δ΄ τρίμηνο από 59,2% το προηγούμενο τρίμηνο.

Η αξία των συνολικών τοποθετήσεων σε μερίδια αμοιβαίων κεφαλαίων αυξήθηκε σε 4.350 εκατ. ευρώ, έναντι 3.840  εκατ. ευρώ το προηγούμενο τρίμηνο και το ποσοστό τους επί του συνόλου του ενεργητικού αυξήθηκε στο 21,1%, έναντι 18,7% το προηγούμενο τρίμηνο. Η αύξηση της αξίας των τοποθετήσεων οφείλεται κυρίως σε καθαρές αγορές μεριδίων αμοιβαίων κεφαλαίων εξωτερικού.

Η αξία των συνολικών τοποθετήσεων σε μετοχές και λοιπά μέσα κυριότητας αυξήθηκε σε 804 εκατ. ευρώ, έναντι 778 εκατ. ευρώ το προηγούμενο τρίμηνο, εξέλιξη που οφείλεται κυρίως σε αγορές μετοχών του εσωτερικού. Το ποσοστό τους επί του συνόλου του ενεργητικού διαμορφώθηκε στο 3,9%, έναντι 3,8% το προηγούμενο τρίμηνο.

Από την πλευρά του παθητικού, τα ίδια κεφάλαια μειώθηκαν κατά 111 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 3.648 εκατ. ευρώ στο τέλος του δ΄ τριμήνου του 2021. Οι ασφαλιστικές τεχνικές προβλέψεις αυξήθηκαν κατά 128 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 15.163 εκατ. ευρώ. Οι ασφαλιστικές τεχνικές προβλέψεις ζωής αυξήθηκαν κατά 108 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 12.038 εκατ. ευρώ, ενώ οι τεχνικές προβλέψεις ζημιών αυξήθηκαν κατά 20 εκατ. ευρώ και διαμορφώθηκαν στα 3.125 εκατ. ευρώ. Το 72,7% του συνόλου των τεχνικών προβλέψεων αντιστοιχεί σε τεχνικές προβλέψεις ζωής εκτός συντάξεων.

«Αυτό που παρατηρούμε σήμερα είναι πληθωρισμός που προέρχεται ως επί το πλείστον από την πλευρά της προσφοράς. Για την ακρίβεια, η επιτάχυνση του πληθωρισμού αντανακλά κυρίως δύο αλληλένδετες διαταραχές από την πλευρά της προσφοράς» υπογράμμισε ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας.

Ο κ. Στουρνάρας τόνισε ότι «στην πραγματικότητα, είχαμε μια σειρά από πανδημικές διαταραχές, στη συνέχεια μια ενεργειακή κρίση και, τέλος, έχουμε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η οποία, όσον αφορά τις οικονομικές της επιπτώσεις, είναι επίσης μια διαταραχή από την πλευρά της προσφοράς».

Αναφερόμενος στις επιπτώσεις, είπε ότι βραχυπρόθεσμα, λειτουργούν προς την κατεύθυνση του στασιμοπληθωρισμού, αλλά μεσοπρόθεσμα οδηγούν σε αποπληθωρισμό, σε συνάρτηση βεβαίως με την αποκλιμάκωση της αβεβαιότητας. «Επί του παρόντος, δεν γνωρίζουμε πότε και πώς θα επιλυθεί η ουκρανική κρίση, επομένως πρέπει να τηρήσουμε μια προσεκτική στάση» είπε χαρακτηριστικά, και πρόσθεσε:

Αυτές οι δυσλειτουργίες και διαταραχές από την πλευρά της προσφοράς που παρατηρούμε, σε συνδυασμό με τις υποστηρικτικές νομισματικές και δημοσιονομικές πολιτικές μας, έχουν διαμορφώσει συνθήκες υπερβάλλουσας ζήτησης σε σχέση με την προσφορά.

Αυτό έχει συμβεί όχι μόνο στη ζώνη του ευρώ, αλλά και σε μεγάλο μέρος του κόσμου, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, οι οποίες έχουν υιοθετήσει πολύ μεγαλύτερης κλίμακας μέτρα δημοσιονομικής τόνωσης της οικονομίας από ό,τι εμείς. Η υπερβάλλουσα ζήτηση έχει ωθήσει ανοδικά τις τιμές των ενεργειακών προϊόντων, όπως του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν επίσης επηρεαστεί πολύ από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και είναι πιθανόν να αυξηθούν ακόμη περισσότερο στο μέλλον. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι προαναφερθείσες διαταραχές από την πλευρά της προσφοράς είναι αλληλένδετες.

Δεν είναι τυχαίο ότι η διαταραχή της τιμής του πετρελαίου συνέπεσε χρονικά με την πανδημική διαταραχή. Βεβαίως, όσο πλησιάζουμε στο τέλος της πανδημίας, τα προβλήματα στις αλυσίδες εφοδιασμού θα μειώνονται – μια διαδικασία που έχει ήδη ξεκινήσει. Σε συνδυασμό με τη σταδιακή εξάλειψη της πλεονάζουσας ζήτησης, η ενεργειακή κρίση αναμένεται να αποκλιμακωθεί.

Ωστόσο, η ουκρανική κρίση και η επίλυσή της είναι πιθανόν να καθυστερήσουν αυτή την εξέλιξη.

Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την κατάσταση, οι μακροοικονομικές προβολές της ΕΚΤ και οι προβλέψεις όλων των μεγάλων χρηματοπιστωτικών οργανισμών, τις οποίες γνωρίζω, δείχνουν ότι ο πληθωρισμός των τιμών καταναλωτή θα συγκλίνει προς το 2% τα δύο επόμενα χρόνια.

Επίσης, οι δείκτες προσδοκιών για τον πληθωρισμό, όπως το επιτόκιο των συμφωνιών ανταλλαγής που συνδέονται με τον πληθωρισμό (ILS) μετά από πέντε έτη και για ορίζοντα πέντε ετών, καθώς και η απόδοση του δεκαετούς ομολόγου αναφοράς στη ζώνη του ευρώ, συνάδουν με το μεσοπρόθεσμο στόχο μας για πληθωρισμό 2%.

Τέλος, δεν υπάρχουν μέχρι στιγμής ενδείξεις για σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις στην αγορά εργασίας.

Συνοψίζοντας, ο πληθωρισμός θα παραμείνει αυξημένος επί μεγαλύτερο διάστημα από όσο εκτιμούσαμε, αλλά αναμένεται να υποχωρήσει σε επίπεδα συμβατά με το στόχο μας για τη σταθερότητα των τιμών μεσοπρόθεσμα.

Όπως γνωρίζετε, η νομισματική πολιτική δεν είναι κατάλληλη για την αντιμετώπιση διαταραχών από την πλευρά της προσφοράς. Μπορεί να το κάνει, αλλά με υψηλό κόστος σε όρους προϊόντος και απασχόλησης.

Κατά την άποψή μου, έχουμε επιλέξει μέχρι τώρα το σωστό δρόμο για τη νομισματική πολιτική. Ασφαλώς στις επόμενες συναντήσεις μας θα συνεχίσουμε να εξετάζουμε τα διαθέσιμα στοιχεία, ιδιαίτερα τις οικονομικές και χρηματοπιστωτικές συνέπειες της ουκρανικής κρίσης. Αν χρειαστεί, δεν θα διστάσουμε να αποφασίσουμε τα επόμενα βήματα για την ομαλοποίηση της νομισματικής πολιτικής.

Σχετικά με την πράσινη μετάβαση που αναφέρατε: Αυτή είναι μία από τις μεγάλες τάσεις (megatrends) που παρατηρούμε. Παράλληλα όμως παρατηρούμε και πολλές άλλες μεγάλες τάσεις, όπως ο ψηφιακός μετασχηματισμός και η γήρανση του πληθυσμού. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι, μεσοπρόθεσμα, η πράσινη ενέργεια θα οδηγήσει σε χαμηλότερες τιμές ενέργειας σε σύγκριση με τα ορυκτά καύσιμα, βραχυπρόθεσμα όμως υπάρχει ένα κόστος μετάβασης, το οποίο συνδέεται με το γεγονός ότι δεν έχουμε ακόμη εξασφαλίσει επαρκείς δυνατότητες αποθήκευσης της παραγόμενης πράσινης ενέργειας.

Γι’ αυτό εξαρτώμαστε τόσο πολύ από το φυσικό αέριο.

Κατά συνέπεια, βραχυπρόθεσμα η μετάβαση στην πράσινη ενέργεια θα προκαλέσει μεταβολή των σχετικών τιμών, η οποία θα αυξήσει το γενικό επίπεδο των τιμών.

Επιτρέψτε μου πρώτα να σας διαβεβαιώσω ότι το Διοικητικό Συμβούλιο θα κάνει «ό,τι χρειαστεί» για να επιτύχει το μεσοπρόθεσμο στόχο μας για τις τιμές. Συνεπώς, αν δούμε ότι οι προοπτικές του πληθωρισμού υποδηλώνουν υπέρβαση του στόχου μας μεσοπρόθεσμα, θα ενεργήσουμε αναλόγως το Μάρτιο ή αργότερα. Οπωσδήποτε όμως θα εξετάσουμε προσεκτικά τα διαθέσιμα στοιχεία, γιατί δεν θέλουμε να επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος και να προβούμε σε πρόωρη συσταλτική μεταβολή της νομισματικής πολιτικής, ιδίως όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια τόσο σοβαρή διαταραχή της προσφοράς όπως αυτή που προκάλεσε η ουκρανική κρίση.

Δεύτερον, σχετικά με την αξιοπιστία: Μετά από τόσα χρόνια ποσοτικής χαλάρωσης, οι μεσοπρόθεσμες προσδοκίες για τον πληθωρισμό είναι 2% ή χαμηλότερα. Ταυτόχρονα, οι μισθολογικές συμφωνίες στη ζώνη του ευρώ είναι συνεπείς με τον στόχο μας για πληθωρισμό 2%, λαμβάνοντας υπόψη την αύξηση της παραγωγικότητας. Αυτά υποδηλώνουν ότι η αξιοπιστία της νομισματικής πολιτικής και του στόχου μας για πληθωρισμό 2% είναι πολύ υψηλή.

Τρίτον, σχετικά με τα πραγματικά επιτόκια: Οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να ελέγξουν μόνο τα ονομαστικά νομισματικά μεγέθη, όχι τα πραγματικά. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε το πραγματικό επιτόκιο ισορροπίας, το οποίο καθορίζεται από τις δυνάμεις της αγοράς και ιδίως από τη σχέση μεταξύ αποταμίευσης και επενδύσεων.

Πριν από την πανδημία – πρέπει να σας υπενθυμίσω – είχαμε συμφωνήσει ότι το πραγματικό επιτόκιο ισορροπίας ήταν μηδενικό ή και αρνητικό. Έχει αλλάξει αυτό; Ποιες είναι οι θεμελιώδεις δυνάμεις που θα μπορούσαν να έχουν προκαλέσει αυτή την αλλαγή;

Προσωπικά, δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι η τάση αποπληθωρισμού που καταγραφόταν επί σειρά ετών στη ζώνη του ευρώ πριν από την πανδημία έχει πλέον μετατραπεί σε τάση πληθωρισμού.

Όπως προανέφερα, η απροσδόκητη άνοδος του πληθωρισμού που παρατηρείται πρόσφατα συνδέεται με διαταραχές στην πλευρά της προσφοράς.

Τέταρτον, ως προς τη σχέση μεταξύ του ρυθμού αύξησης της προσφοράς χρήματος και του πληθωρισμού: όπως όλοι γνωρίζουμε, αυτή η σχέση δεν είναι σταθερή και έχει ανατραπεί στο παρελθόν. Έχετε παρατηρήσει π.χ. ότι, παρά την πολύ υψηλή αύξηση της προσφοράς χρήματος πρόσφατα, οι προσδοκίες για τον πληθωρισμό παραμένουν σταθεροποιημένες σε επίπεδα κάτω του 2%; Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Θα πρέπει να σας πω επίσης ότι δεν ανήκω στη σχολή οικονομικής σκέψης που αγνοεί εντελώς την προσφορά χρήματος. Πιστεύω ότι η οικονομία διέπεται από τις δυνάμεις της συνολικής ζήτησης και της συνολικής προσφοράς και ότι η ποσότητα χρήματος είναι μέρος των δυνάμεων της συνολικής ζήτησης. Ωστόσο, υπό ορισμένες συνθήκες, η ποσότητα χρήματος δεν έχει σημασία, με την έννοια ότι δεν μπορεί να επηρεάσει τις οικονομικές μεταβλητές.

Ο Κέυνς, για παράδειγμα, είχε μιλήσει για την «παγίδα της ρευστότητας». Επιπλέον, γνωρίζουμε από διάφορες παραλλαγές, παλιές ή νέες, του υποδείγματος Mundell-Fleming, ότι υπό ορισμένες συνθήκες η ποσότητα χρήματος δεν έχει σημασία. Ας μην είμαστε λοιπόν δογματικοί ούτε προς τη μία κατεύθυνση ούτε προς την άλλη. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μακροπρόθεσμα ο πληθωρισμός είναι νομισματικό φαινόμενο, αλλά «μακροπρόθεσμα» μπορεί στην πράξη να σημαίνει πολύ μεγάλη χρονική περίοδο!

Πέμπτον, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η συσταλτική μεταβολή των νομισματικών συνθηκών στην ευρωζώνη θα ξεκινήσει τον Ιούνιο, με τις πιθανές αποπληρωμές των TLTRO.

Τέλος, θέλω να σας διαβεβαιώσω για άλλη μια φορά ότι θα κάνουμε «ό,τι χρειαστεί» για να διασφαλίσουμε τη σταθερότητα των τιμών.

Ο κ. Πελαγίδης, ο οποίος από τον περασμένο Σεπτέμβριο είχε κάνει λόγο για «πανδημία πληθωρισμού» με αφορμή την αρχική εκτόξευση των τιμών αλλά και των προθεσμιακών συμβολαίων των εμπορευμάτων, υπογράμμισε ότι το φαινόμενο αρχικά πυροδοτήθηκε από ελλείψεις στην προσφορά αγαθών, λόγω της διαταραχής στην παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα που προκάλεσε η καραντίνα, αλλά πλέον το φαινόμενο αφορά την πλευρά της ζήτησης.

Η παγκόσμια ζήτηση τροφοδοτείται από την εισοδηματική ενίσχυση της μεσαίας τάξης σε χώρες της Ασίας όπως η Κίνα, όπου η άνοδος του βιοτικού επιπέδου εισάγει μόνο στη διεθνή αγορά ενέργειας κάθε χρόνο το ισοδύναμο μιας χώρας όπως η Ολλανδία. «Υπάρχει δομική υπερζήτηση από την Ασία, η οποία σε συνδυασμό με την νομισματική και δημοσιονομική χαλάρωση ενισχύει τον πληθωρισμό σε ένταση και σε διάρκεια», είπε μιλώντας στο Πρώτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ.

Η εξέλιξη αυτή, πέραν των γνωστών γεωπολιτικών λόγων, αυξάνει τη ζήτηση ενέργειας αλλά και άλλων αγαθών, κάτι που σημαίνει ότι η τάση αυτή θα συνεχιστεί, ενισχύοντας την παγκόσμια ζήτηση αγαθών, ανεξάρτητα από τις όποιες διαταραχές στην προσφορά τις οποίες προκάλεσε αρχικώς η πανδημία. Πολύ περισσότερο, όταν η «πράσινη μετάβαση» έχει εισέλθει στη δύσκολη αυτή εξίσωση.

Φαύλος κύκλος

«Η αύξηση των διεθνών τιμών των βασικών εμπορευμάτων, όπως τα είδη διατροφής, είχε ξεκινήσει πριν εκδηλωθεί η ενεργειακή κρίση», είπε ο κ. Πελαγίδης και σημείωσε ότι η διαταραχή της εφοδιαστικής αλυσίδας λόγω πανδημίας δεν έχει τις διαστάσεις που πιστεύουν ορισμένοι, καθώς τα στοιχεία δείχνουν ότι η εξυπηρέτηση στα λιμάνια παγκοσμίως είναι αυξημένη σε σχέση με το 2019. Αυτό, ενώ ο όγκος διακίνησης ορισμένων βασικών αγαθών όπως οι σπόροι σιταριού έχουν αυξηθεί από το 2019 περίπου 10%.

Σε σχέση με τη διάρκεια του φαινομένου, ο κ. Πελαγίδης ανέφερε ότι: «Ο πληθωρισμός είναι όπως ο σκορπιός, διότι εάν αφεθεί να εξελιχθεί, όσο θα αυξάνονται οι τιμές τόσο θα πλήττεται η ζήτηση και η δαπάνη, οπότε στο τέλος το φαινόμενο θα περιοριστεί... από μόνο του εκ των πραγμάτων, με μεγάλο κόστος βέβαια».

Υπογράμμισε όμως ότι δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις, διότι εάν ο πληθωρισμός αφεθεί, θα έχει επιπτώσεις στην ανάκαμψη, ενώ εάν αντιμετωπιστεί απότομα με σύσφιξη οικονομικής πολιτικής, τότε θα είναι τα μέτρα αντιμετώπισης που θα πλήξουν την ανάκαμψη. Κι εδώ χρειάζεται η δέουσα προσοχή.

Ο υποδιοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος αναφέρθηκε επίσης στις δομικές αλλαγές που συμβαίνουν στο διεθνές εμπόριο, το οποίο αυξάνεται συνεχώς, αλλά η εφοδιαστική αλυσίδα αναδιατάσσεται, πέραν της Κίνας, με υψηλότερο κόστος, γεγονός που επηρεάζει και αυτό ανοδικά τις παγκόσμιες τιμές. Ένα μέρος της παραγωγής μπορεί να φεύγει από την Κίνα, αλλά καταλήγει σε άλλες χώρες υψηλότερου κόστους.

Οι απολαβές των εργαζομένων και οι προσαρμογές

Σχετικά με τους μισθούς, ο κ. Πελαγίδης ανέφερε ότι στις ΗΠΑ καταγράφεται αύξηση των αμοιβών, η οποία συνδέεται με τα κενά που υπάρχουν στην αγορά εργασίας, λόγω παραιτήσεων και απροθυμίας αρκετών εργαζομένων να καλύψουν θέσεις εργασίας.

Στην Ευρώπη, είπε, το φαινόμενο δεν έχει εμφανιστεί ευρέως ακόμη, αλλά η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας σε δήλωσή της δεν αποθάρρυνε λογικές μισθολογικές προσαρμογές.

Ο κ. Πελαγίδης πάντως υπογράμμισε ότι η αύξηση των μισθών έχει δύο όψεις, διότι από τη μια ενισχύει τη ζήτηση, αλλά από την άλλη αυξάνει το κόστος παραγωγής.

Στο πλαίσιο αυτό, το μεγάλο δίλημμα της οικονομικής πολιτικής είναι εάν και σε ποιο βαθμό πρέπει να γίνει σύσφιξη της νομισματικής πολιτικής και σε ποιο βαθμό μπορούν να γίνουν μισθολογικές αυξήσεις χωρίς να δημιουργηθεί πληθωριστικό σπιράλ, είπε ο κ. Πελαγίδης.

Σχετικά με την πορεία της ελληνικής οικονομίας, ο υποδιοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος αναφέρθηκε στους υψηλούς ρυθμούς ανάκαμψης που καταγράφονται και τόνισε ότι μόνο η αύξηση των επενδύσεων μπορεί να συμβάλει στην αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, που είναι το ζητούμενο στη χώρα μας.

«Εάν δούμε χώρες όπως η Πορτογαλία και η Κροατία, που έχουν κι αυτές σημαντικό τουρισμό, παρατηρούμε ότι η μεταποίηση αντιπροσωπεύει διπλάσιο ποσοστό στο ΑΕΠ σε σύγκριση με την Ελλάδα. Αυτός είναι ένας τομέας που πρέπει να ενισχύσουμε και στην Ελλάδα, αλλά η διαδικασία της παραγωγικής μεταβολής χρειάζεται πολιτικές και κοινωνικές συναινέσεις, χρόνο και πειθαρχία», υπογράμμισε ο κ. Πελαγίδης.

«Χρειάζονται τουλάχιστον δύο πλήρεις κυβερνητικές θητείες, οποιασδήποτε κυβέρνησης, με συναινέσεις και για θεσμικές αλλαγές αποκέντρωσης και αποδοτικότητας σε τομείς που συνδέονται γενικώς, όπως η εκπαίδευση, η δημόσια διοίκηση και η Δικαιοσύνη, προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος της παραγωγικής μεταβολής, εφόσον βεβαίως ενισχυθούν παραλλήλως και καθοριστικώς και οι επενδυτικές εισροές από το εξωτερικό».

Όπως επισημαίνεται, η ελληνική και η παγκόσμια οικονομία ανακάμπτουν δυναμικά μετά την άρση των περιορισμών και την επανεκκίνηση της οικονομικής δραστηριότητας, υποβοηθούμενες από την εξαιρετικά διευκολυντική δημοσιονομική και νομισματική πολιτική. Ωστόσο, η άνιση πρόσβαση στα εμβόλια μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών, το ενδεχόμενο μιας νέας έξαρσης της πανδημίας από τη μετάλλαξη Όμικρον του κορωνοϊού και η ύπαρξη εμποδίων στις αλυσίδες προσφοράς αυξάνουν την αβεβαιότητα και δημιουργούν κινδύνους για την πορεία του πληθωρισμού και την ανάκαμψη της παγκόσμιας οικονομίας. Επιπλέον, μια πιο έντονη και μεγαλύτερης διάρκειας άνοδος των τιμών της ενέργειας και των λοιπών πρώτων υλών ενδέχεται να διατηρήσει υψηλά τον πληθωρισμό για παρατεταμένο χρονικό διάστημα και να αποσταθεροποιήσει τις προσδοκίες γι’ αυτόν, προκαλώντας ταχύτερη αυστηροποίηση της νομισματικής πολιτικής, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο διαταραχών στις χρηματοπιστωτικές αγορές και αναστροφής της ανοδικής πορείας των οικονομιών.

Ειδικά όσον αφορά την ελληνική οικονομία, η πρόσφατη επιδείνωση των επιδημιολογικών δεδομένων σε συνδυασμό με τη σχετικά χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο αυξάνουν την αβεβαιότητα και τους κινδύνους για την οικονομική ανάπτυξη. Παρ’ όλα αυτά, οι μεσομακροπρόθεσμες προοπτικές της ελληνικής οικονομίας παραμένουν ιδιαίτερα θετικές, συνεπικουρούμενες και από την έναρξη των επενδυτικών έργων και την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων που συνδέονται με το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Δυναμική ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας το β΄ και γ΄ τρίμηνο του 2021

Η οικονομική δραστηριότητα ανέκαμψε με υψηλούς ρυθμούς στη διάρκεια του 2021, μετά τη σημαντική ύφεση που καταγράφηκε το 2020 (-9,0%) λόγω της πανδημίας και των μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης που επιβλήθηκαν για την αντιμετώπισή της. Με την επανεκκίνηση της οικονομίας το πραγματικό ΑΕΠ σημείωσε ισχυρή άνοδο το β΄ και το γ’ τρίμηνο του 2021. Ως αποτέλεσμα, κατά το εννεάμηνο του 2021 το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 9,5% σε ετήσια βάση. Η εξέλιξη αυτή αποδίδεται στη δυναμική ανάκαμψη της ιδιωτικής κατανάλωσης, που τροφοδοτήθηκε από την αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος και την αποδέσμευση της αναβληθείσας κατανάλωσης, καθώς και στην αύξηση των εξαγωγών αγαθών και υπηρεσιών. Ταυτόχρονα, η αύξηση της επενδυτικής δαπάνης των επιχειρήσεων, αλλά και της δημόσιας κατανάλωσης, στήριξε την εγχώρια ζήτηση. Αρνητική συμβολή στην ανάπτυξη είχε η αύξηση των εισαγωγών αγαθών και υπηρεσιών. Από την πλευρά της προσφοράς, αξιοσημείωτη ήταν η ανάκαμψη των υπηρεσιών (κυρίως λόγω του τουρισμού), αλλά και της βιομηχανίας και των κατασκευών. Σύμφωνα με τους διαθέσιμους δείκτες προσδοκιών και οικονομικής συγκυρίας, η οικονομική δραστηριότητα αναμένεται να διατηρήσει τη θετική δυναμική της και κατά το τελευταίο τρίμηνο του έτους.

Ο πληθωρισμός άρχισε να καταγράφει θετικό ετήσιο ρυθμό από τον Ιούνιο του 2021, καθώς η οικονομική δραστηριότητα ανέκαμψε και παράλληλα εκδηλώθηκαν πληθωριστικές πιέσεις, λόγω κυρίως των διαταράξεων στις αλυσίδες προσφοράς και της μεγάλης ανόδου των διεθνών τιμών της ενέργειας. Οι έντονες πληθωριστικές πιέσεις που καταγράφονται το 2021 οφείλονται σε μεγάλο βαθμό σε επιδράσεις βάσης λόγω του αρνητικού πληθωρισμού το 2020 και σε απότομες αυξήσεις των τιμών της ενέργειας, των ειδών διατροφής, καθώς και των εισαγόμενων ενδιάμεσων προϊόντων λόγω των διαταράξεων στις παγκόσμιες αλυσίδες προσφοράς. Παρά τις καταγεγραμμένες αυξήσεις των τιμών τους τελευταίους μήνες, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα παραμένει από τους χαμηλότερους στην ευρωζώνη, ενώ σε ετήσιο επίπεδο δεν αναμένεται να ξεπεράσει το 0,6% το 2021.

Χρηματοπιστωτικός τομέας: Θετικές εξελίξεις

ατά τη διάρκεια του 2021 το επενδυτικό κλίμα στην αγορά ελληνικών κρατικών και εταιρικών ομολόγων ήταν ιδιαίτερα θετικό, ως αποτέλεσμα της συμπερίληψης των ελληνικών κρατικών ομολόγων στο έκτακτο πρόγραμμα αγοράς τίτλων λόγω της πανδημίας (Pandemic Emergency Purchase Programme - PEPP) της ΕΚΤ, του ευνοϊκού διεθνούς νομισματικού και χρηματοπιστωτικού περιβάλλοντος και της ισχυρότερης από ό,τι αναμενόταν οικονομικής μεγέθυνσης. Έτσι, οι αποδόσεις των ελληνικών κρατικών ομολόγων, όλων των διαρκειών, έχουν διαμορφωθεί σε ιστορικώς χαμηλά επίπεδα, διευκολύνοντας σε πολύ μεγάλο βαθμό το Ελληνικό Δημόσιο να εκδώσει νέα ομόλογα με χαμηλό κόστος δανεισμού, ενώ παράλληλα διατηρήθηκε σχετικά μακρά η μεσοσταθμική διάρκεια νέου δανεισμού, με πολύ σημαντικά οφέλη τόσο για τη στήριξη της πραγματικής οικονομίας κατά τη διάρκεια της πανδημίας όσο και για τη βελτίωση των ιδιαίτερων διαρθρωτικών χαρακτηριστικών του δημόσιου χρέους που μειώνουν τους κινδύνους βιωσιμότητάς του. Ωστόσο, στο τέλος του γ΄ τριμήνου και κατά τη διάρκεια του δ΄ τριμήνου του έτους, σε συνάφεια με τη διαμόρφωση προσδοκιών για σταδιακή αυστηροποίηση των νομισματικών συνθηκών στις ΗΠΑ, παρατηρήθηκε τάση ανόδου των αποδόσεων των κρατικών ομολόγων παγκοσμίως, καθώς και των διαφορών αποδόσεων των ελληνικών ομολόγων έναντι των γερμανικών Βunds.

Η πιστωτική επέκταση προς τις μη χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις επιβραδύνθηκε στη διάρκεια του 2021, καθώς η εξομάλυνση των συνθηκών ρευστότητας των επιχειρήσεων περιόρισε τη ζήτηση τραπεζικής πίστης, ενώ και τα προγράμματα που χρηματοδοτούνται με δημόσιους πόρους και στοχεύουν στην απευθείας παροχή κινήτρων προς τις τράπεζες προκειμένου να χορηγήσουν πιστώσεις προς επιχειρήσεις είχαν, κατά το 2021, μικρότερο μέγεθος σε σχέση με το 2020. Παρ’ όλα αυτά, ο ρυθμός αύξησης της τραπεζικής χρηματοδότησης των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων παραμένει υψηλότερος από ό,τι το 2019, ιδίως όσον αφορά τις επιχειρήσεις μικρού και μεσαίου μεγέθους. Οι ιδιωτικές καταθέσεις επίσης αυξάνονται με πολύ ταχύτερους ρυθμούς από ό,τι πριν την πανδημία, ενώ η πολυετής καθοδική πορεία των επιτοκίων έχει οδηγήσει το κόστος τραπεζικής χρηματοδότησης για τις επιχειρήσεις σε ιστορικό χαμηλό.

Προβλέψεις: Θετικές προοπτικές για την οικονομική δραστηριότητα – Προσωρινή αύξηση του πληθωρισμού

Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Τράπεζας της Ελλάδος, ο ρυθμός ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας το 2021 αναμένεται να διαμορφωθεί σε 7,2%. Όμως με βάση τα νέα εθνικολογιστικά στοιχεία του ΑΕΠ, τα οποία δόθηκαν στη δημοσιότητα προσφάτως από την ΕΛΣΤΑΤ και τα οποία δεν έχουν ληφθεί υπόψη στις προβλέψεις του Ευρωσυστήματος για την Ελλάδα, ο ρυθμός ανάπτυξης για το 2021 αναμένεται να είναι σημαντικά υψηλότερος, άνω του 8%, σύμφωνα με μία τεχνική επανεκτίμηση. Το 2022 ο ρυθμός ανάπτυξης προβλέπεται ότι θα διαμορφωθεί σε 5,0% και το 2023 σε 3,9%, υπό την προϋπόθεση ότι η οικονομία θα συνεχίσει να ενισχύεται σημαντικά από το διεθνή τουρισμό, την ανάκαμψη της ευρωζώνης και την επιτάχυνση των επενδύσεων.

Η ιδιωτική κατανάλωση ενισχύθηκε σημαντικά το 2021, αντανακλώντας σε μεγάλο βαθμό την κάλυψη μέρους της ζήτησης που είχε συσσωρευθεί λόγω της αναβολής δαπανών κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αλλά και τη βελτίωση του οικονομικού κλίματος. Η καταναλωτική δαπάνη αναμένεται ότι θα συνεχίσει να αυξάνεται τα δύο επόμενα έτη, με ηπιότερους όμως ρυθμούς, παράλληλα με την αύξηση της απασχόλησης, ενώ και η αποκλιμάκωση του ποσοστού αποταμίευσης από τα ιστορικά υψηλά που κατέγραψε κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αναμένεται να συμβάλει προς την ίδια κατεύθυνση.

Οι επενδύσεις αναμένεται να αυξηθούν με πολύ υψηλούς ρυθμούς τα δύο επόμενα έτη. Αυτό αποδίδεται στο γεγονός ότι έως το 2029 η Ελλάδα προβλέπεται να λάβει στήριξη ύψους 40 δισεκ. ευρώ περίπου από το μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ 2021-2027 και 32 δισεκ. ευρώ από το ευρωπαϊκό μέσο ανάκαμψης NextGenerationEU, ενώ παράλληλα αναμένεται και η προσέλκυση ξένων άμεσων επενδύσεων.

Οι εξαγωγές αγαθών εκτιμάται ότι θα αυξηθούν με υψηλούς ρυθμούς το 2022 και το 2023, καθώς θα βελτιώνεται το διεθνές περιβάλλον και θα αποκαθίστανται οι διεθνείς αλυσίδες προσφοράς. Οι εξαγωγές υπηρεσιών, ιδιαίτερα ο τουρισμός, εκτιμάται ότι θα κινηθούν ανοδικά, μετά τη σημαντική πτώση που κατέγραψαν ως αποτέλεσμα των μέτρων που είχαν ληφθεί σε παγκόσμιο επίπεδο για τον περιορισμό της υγειονομικής κρίσης. Παράλληλα όμως, ανοδικά αναμένεται να κινηθούν και οι εισαγωγές, σε συνάφεια με την ανάκαμψη της εγχώριας ζήτησης, ιδίως των επενδύσεων.

Ο πληθωρισμός, βάσει του εναρμονισμένου δείκτη τιμών καταναλωτή, αναμένεται να καταγράψει ελαφρώς θετικό μέσο ετήσιο ρυθμό το 2021, κυρίως λόγω της ανοδικής πορείας των τιμών των ενεργειακών αγαθών, αλλά και των ανατιμήσεων στα είδη διατροφής. Το 2022 αναμένεται επιτάχυνση του πληθωρισμού, με τη θετική συμβολή όλων των συνιστωσών του. Ωστόσο, για το 2023 αναμένεται αποκλιμάκωση των πληθωριστικών πιέσεων, υπό την προϋπόθεση ότι θα αποκατασταθούν τα προβλήματα στις παγκόσμιες αλυσίδες προσφοράς και θα υποχωρήσουν οι τιμές ενέργειας και εισαγόμενων πρώτων υλών και ενδιάμεσων προϊόντων.

Η πρόβλεψη για την οικονομική δραστηριότητα υπόκειται σε αβεβαιότητες και κινδύνους

Η πρόβλεψη για την πορεία της οικονομίας υπόκειται σε αβεβαιότητες και κινδύνους. Τυχόν θετικότερη έκβαση σχετίζεται με την ισχυρότερη ανάκαμψη της ιδιωτικής κατανάλωσης, λόγω της συσσωρευμένης αποταμίευσης των νοικοκυριών κατά τη διάρκεια της πανδημίας, και την ταχύτερη από την αναμενόμενη ανάκαμψη του τουρισμού.

Υπάρχουν όμως και κίνδυνοι, που σχετίζονται με την εξέλιξη της πανδημίας, την επιτάχυνση του πληθωρισμού, την πιθανή αύξηση των ΜΕΔ μετά τη λήξη των μέτρων κρατικής στήριξης και ενδεχομένως ένα χαμηλό ποσοστό απορρόφησης των κονδυλίων του NextGenerationEU. Για παράδειγμα, οι νέες μεταλλάξεις του κορωνοϊού, εφόσον αποδειχθούν ανθεκτικές στα εμβόλια, θα μπορούσαν να πλήξουν την εμπιστοσύνη, να περιορίσουν τις τουριστικές ροές και να επιβραδύνουν την ανάκαμψη.

Επίσης, εξακολουθεί να υπάρχει αυξημένη αβεβαιότητα που σχετίζεται με τις πληθωριστικές πιέσεις στις πρώτες ύλες, στο κόστος μεταφορών και στην ενέργεια. Η συνέχιση των πληθωριστικών πιέσεων στις τιμές εισαγομένων θα μπορούσε να περιορίσει την ιδιωτική κατανάλωση και τη δυναμική της ανάπτυξης. Παράλληλα, μια ταχύτερη του αναμενομένου αλλαγή κατεύθυνσης της νομισματικής πολιτικής στις ΗΠΑ θα μπορούσε να προκαλέσει ισχυρούς κλυδωνισμούς στις χρηματοπιστωτικές αγορές, επηρεάζοντας αρνητικά την παγκόσμια και την ελληνική οικονομία.

Τέλος, η αυξημένη διασύνδεση κρατικού και τραπεζικού τομέα εντείνει τόσο τους δημοσιονομικούς όσο και τους χρηματοπιστωτικούς κινδύνους.

Τραπεζικό σύστημα

Την περίοδο Ιανουαρίου-Σεπτεμβρίου 2021 οι τράπεζες εμφάνισαν μικρή μείωση των λειτουργικών τους εσόδων σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του 2020. Ταυτόχρονα, η αύξηση που εμφάνισαν τα λειτουργικά έξοδα, κυρίως λόγω των έκτακτων εξόδων αναδιάρθρωσης δύο συστημικών τραπεζών, οδήγησε στη μείωση των αποτελεσμάτων προ προβλέψεων και φόρων σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του προηγούμενου έτους. Λαμβανομένου όμως υπόψη του σχηματισμού σημαντικών προβλέψεων, πρωτίστως λόγω των συναλλαγών απομείωσης των ΜΕΔ από τρεις συστημικές τράπεζες και δευτερευόντως από την ανάγκη κάλυψης του πιστωτικού κινδύνου, το αποτέλεσμα μετά από φόρους ήταν ζημιογόνο.

Όσον αφορά την κεφαλαιακή επάρκεια, το εννεάμηνο του 2021 ο Δείκτης Κεφαλαίου Κοινών Μετοχών (Common Equity Tier 1 – CET1) και ο Συνολικός Δείκτης Κεφαλαίου (Total Capital Ratio) σε ενοποιημένη βάση υποχώρησαν και διαμορφώθηκαν στο τέλος Σεπτεμβρίου του 2021 σε 12,6% και 15,1% αντίστοιχα (έναντι 14,6% και 16,3% αντίστοιχα το Σεπτέμβριο του 2020). Ενσωματώνοντας την πλήρη επίδραση του Διεθνούς Προτύπου Χρηματοοικονομικής Αναφοράς 9 (ΔΠΧΑ 9), ο δείκτης CET1 διαμορφώθηκε σε 10,7% και ο Δείκτης Κεφαλαιακής Επάρκειας σε 13,3%. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, σύμφωνα με στοιχεία Ιουνίου 2021 της Ευρωπαϊκής Αρχής Τραπεζών (ΕΒΑ), ο αντίστοιχος μεσοσταθμικός δείκτης CET1 διαμορφώθηκε σε 15,5%.

Η ποιότητα των εποπτικών ιδίων κεφαλαίων των ελληνικών τραπεζών επιδεινώθηκε περαιτέρω, καθώς το Σεπτέμβριο του 2021 οι οριστικές και εκκαθαρισμένες αναβαλλόμενες φορολογικές απαιτήσεις (Deferred Tax Credits – DTCs) ανέρχονταν σε 14,4 δισεκ. ευρώ, αντιπροσωπεύοντας το 62% των συνολικών εποπτικών ιδίων κεφαλαίων (έναντι 53% το Δεκέμβριο του 2020).

Υποχώρηση των μη εξυπηρετούμενων δανείων το εννεάμηνο του 2021 λόγω της εφαρμογής του σχεδίου “Ηρακλής” – Δεν επιτρέπουν εφησυχασμό η συστηματική καταγραφή νέων ΜΕΔ και το γεγονός ότι η πλήρης επίπτωση της πανδημίας στην ποιότητα του ενεργητικού των τραπεζών αναμένεται να εμφανιστεί με χρονική υστέρηση

Το απόθεμα των ΜΕΔ ανήλθε στο τέλος Σεπτεμβρίου 2021 σε 20,9 δισεκ. ευρώ, μειωμένο κατά 26,3 δισεκ. ευρώ συγκριτικά με το τέλος Δεκεμβρίου 2020 και κατά 86,3 δισεκ. ευρώ έναντι του Μαρτίου του 2016, οπότε είχε καταγραφεί και το υψηλότερο επίπεδο ΜΕΔ. Η υποχώρηση του αποθέματος των ΜΕΔ κατά τη διάρκεια του 2021 οφείλεται κυρίως σε πωλήσεις δανείων ύψους 26,2 δισεκ. ευρώ (λόγω της αξιοποίησης του προγράμματος “Ηρακλής”), και λιγότερο σε εισπράξεις μέσω ενεργητικής διαχείρισης (δηλαδή μέσω αναδιαρθρώσεων/ρυθμίσεων δανείων, είσπραξης καθυστερούμενων οφειλών, ρευστοποίησης εξασφαλίσεων κ.λπ.). Επίσης, τη μείωση των ΜΕΔ υποβοήθησαν, μετά και τη λήξη των μέτρων αναστολής πληρωμής δόσεων, τα μέτρα των τραπεζών για διευκόλυνση πελατών τους όσον αφορά τους όρους αποπληρωμής των δανείων τους.

Ο λόγος των ΜΕΔ προς το σύνολο των δανείων εμφάνισε σημαντική μείωση, αλλά παρέμεινε υψηλός (15%) το Σεπτέμβριο του 2021 σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (2,3% σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Αρχής Τραπεζών). Ο δείκτης κάλυψης των ΜΕΔ από συσσωρευμένες προβλέψεις διαμορφώθηκε σε 43,5%, έναντι 44,4% το Σεπτέμβριο του 2020.

Συνολικά, διαπιστώνεται προσπάθεια των τραπεζών να βελτιώσουν την ποιότητα του ενεργητικού τους και να ενισχύσουν τα χρηματοοικονομικά τους μεγέθη. Σε λίγες επιμέρους περιπτώσεις, ιδίως μικρότερου μεγέθους τραπεζών, απαιτείται ωστόσο εντατικοποίηση της προσπάθειας αυτής. Βέβαια, το μέγεθος της επίπτωσης της πανδημίας, το οποίο δεν μπορεί ακόμη να ποσοτικοποιηθεί, εκτιμάται ότι θα εκδηλωθεί με κάποια υστέρηση, δηλαδή μετά την πλήρη άρση των μέτρων στήριξης της οικονομίας. Για το λόγο αυτό, οι τράπεζες θα πρέπει να επανεξετάζουν συνεχώς την επάρκεια των προβλέψεων έναντι του πιστωτικού κινδύνου, να ενισχύσουν τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για ενδεχόμενη αθέτηση πληρωμής δανείων, ενώ είναι ιδιαίτερα κρίσιμο να υπάρξει προσεκτικός σχεδιασμός του χρονοδιαγράμματος άρσης των μέτρων στήριξης που έχουν λάβει το Ευρωσύστημα, η ΕΕ, η κυβέρνηση και οι εποπτικές αρχές.

Προκλήσεις

Η βασικότερη πρόκληση για την ελληνική οικονομία σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα είναι ο αποτελεσματικότερος έλεγχος της πανδημίας, καθώς, έως τώρα, η εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού υπολείπεται του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ και οι υγειονομικές επιπτώσεις είναι πιο σοβαρές συγκριτικά με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.

Μια πρόσθετη σημαντική πρόκληση αφορά την ικανότητα του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα να απορροφήσουν πλήρως και εγκαίρως τους διαθέσιμους χρηματοδοτικούς πόρους από το ευρωπαϊκό μέσο ανάκαμψης την περίοδο 2021-2026 και από το ΕΣΠΑ την περίοδο 2021-2027.

Επιπλέον, ο τραπεζικός τομέας αντιμετωπίζει μια σειρά από προκλήσεις, όπως η αδύναμη κερδοφορία και η ανάγκη για ποσοτική αλλά και ποιοτική ενίσχυση του δείκτη κεφαλαιακής επάρκειας, λαμβάνοντας υπόψη και το υψηλό μερίδιο των αναβαλλόμενων φορολογικών απαιτήσεων στα κεφάλαια των τραπεζών και τον ακόμη υψηλό λόγο ΜΕΔ.

Παρά την πρόοδο της ελληνικής οικονομίας, η πιστοληπτική αξιολόγησή της υπολείπεται της επενδυτικής βαθμίδας. Αυτό δημιουργεί μία σειρά από προβλήματα, κυρίως όμως στερεί την ελληνική οικονομία από πολύτιμους επενδυτικούς πόρους που θα μπορούσαν να εισρεύσουν από το εξωτερικό σε πολλούς κλάδους και τομείς, είτε ως δανειακά κεφάλαια χαμηλού κόστους είτε ως συμμετοχή στο κεφάλαιο επιχειρήσεων. Η απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας της 16ης Δεκεμβρίου να συνεχίσει να αγοράζει ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου μετά το Μάρτιο του 2022 και μέχρι τουλάχιστον τη λήξη της περιόδου των επανεπενδύσεων το τέλος του 2024, μεγαλύτερου ύψους από τις επανεπενδύσεις των εξοφλήσεων των ομολόγων που αποκτώνται από το Ευρωσύσημα στο πλαίσιο του έκτακτου προγράμματος αγοράς τίτλων λόγω της πανδημίας (PEPP), αναμένεται ότι θα διατηρήσει ευνοϊκές χρηματοπιστωτικές συνθήκες και χαμηλό κόστος δανεισμού τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Υπό την έννοια, αυτή παρέχει ένα “παράθυρο ευκαιρίας”, το οποίο όμως πρέπει να αξιοποιηθεί τάχιστα προκειμένου να αποκτηθεί η επενδυτική βαθμίδα.

Η σημαντική αύξηση του δημόσιου χρέους στην Ελλάδα καθιστά τη διασφάλιση της βιωσιμότητάς του πρωτεύοντα στόχο της δημοσιονομικής πολιτικής. Κατά συνέπεια, με την επιστροφή της οικονομίας σε πλήρη λειτουργία, η διασφάλιση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας μέσα από τη δημιουργία πρωτογενών πλεονασμάτων ανάγεται σε κεντρικό μέλημα της οικονομικής πολιτικής. Τα θετικά αναπτυξιακά αποτελέσματα του ευρωπαϊκού μέσου ανάκαμψης καθιστούν πιο εύκολη τη δημοσιονομική προσαρμογή που απαιτείται για τη διασφάλιση (ή και βελτίωση) της βιωσιμότητας του δημόσιου χρέους. Η αναθεώρηση των υφιστάμενων ευρωπαϊκών δημοσιονομικών κανόνων στην περίοδο μετά την πανδημία θα πρέπει να δώσει έμφαση στην αντικυκλικότητα της δημοσιονομικής πολιτικής, ώστε να διαφυλαχτεί η οικονομική ανάπτυξη και η διατηρήσιμη πτωτική πορεία του δημόσιου χρέους, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του μακροοικονομικού περιβάλλοντος της κάθε χώρας.

Τέλος, η επερχόμενη κλιματική αλλαγή αναδεικνύει ως νέα πρόκληση τη μετάβαση της οικονομίας σε πιο καθαρές μορφές ενέργειας. Ωστόσο, η έλλειψη ικανής προόδου στην τεχνολογία αποθήκευσης ενέργειας καθυστερεί την πράσινη μετάβαση.

Προϋποθέσεις για διατηρήσιμη ανάκαμψη

Βραχυπρόθεσμα, βασική προϋπόθεση ώστε να διατηρηθεί η αναπτυξιακή δυναμική των τελευταίων τριμήνων, υπό το πρίσμα των νέων μεταλλάξεων του ιού, είναι να αποφευχθούν νέα γενικευμένα περιοριστικά μέτρα. Ωστόσο, αυτό απαιτεί εντατικοποίηση της προσπάθειας για την επέκταση της εμβολιαστικής κάλυψης του πληθυσμού και τη θωράκιση των υπηρεσιών υγείας, προκειμένου να τεθεί υπό έλεγχο η υγειονομική κρίση και να περιοριστεί η πίεση στο δημόσιο σύστημα υγείας. Οποιαδήποτε νέα μέτρα ελέγχου της πανδημίας θα πρέπει να έχουν περιορισμένο δημοσιονομικό αντίκτυπο, ώστε να αποφευχθεί η περαιτέρω επιβάρυνση των δημοσιονομικών μεγεθών που θα καθυστερήσει την επάνοδο στη δημοσιονομική ισορροπία.

Μεσοπρόθεσμα, η μετάβαση σε ένα βιώσιμο πρότυπο εξωστρεφούς οικονομικής δραστηριότητας, με την επίτευξη υψηλών αναπτυξιακών ρυθμών, κατά μέσο όρο 3% για την επόμενη δεκαετία, προϋποθέτει την αποτελεσματική αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων, την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων που περιλαμβάνονται στο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, τη βελτίωση των δημοσιονομικών μεγεθών, αλλά και την ενίσχυση της χρηματοδότησης της πραγματικής οικονομίας.

Η ελληνική οικονομία θα επωφεληθεί την επόμενη οκταετία από ευρωπαϊκούς πόρους που ξεπερνούν τα 70 δισεκ. ευρώ και οι οποίοι θα προέλθουν από το μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ 2021-2027, αλλά και από το ευρωπαϊκό μέσο ανάκαμψης NextGenerationEU. Η πλήρης και έγκαιρη αξιοποίησή τους θα αυξήσει τις επενδύσεις και θα εξαλείψει το επενδυτικό κενό που δημιουργήθηκε στη δεκαετία της κρίσης χρέους, θα ενισχύσει μακροπρόθεσμα τη συνολική παραγωγικότητα και θα συμβάλει στην ψηφιακή και την πράσινη μετάβαση της οικονομίας.

Προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στις μεταρρυθμίσεις που αποσκοπούν στην περαιτέρω απελευθέρωση των αγορών αγαθών και υπηρεσιών, την ενίσχυση της ευελιξίας της αγοράς εργασίας, τις επενδύσεις στην εκπαίδευση, τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του Δημοσίου, τον ψηφιακό μετασχηματισμό του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα και την ταχύτερη απονομή της δικαιοσύνης.

Η ενίσχυση της αναπτυξιακής δυναμικής και η διάχυσή της σε όλο το φάσμα της οικονομικής δραστηριότητας απαιτούν την αύξηση της χρηματοδότησης της πραγματικής οικονομίας και ιδιαίτερα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Σε αυτό αναμένεται να συμβάλουν η αύξηση της αποταμίευσης του ιδιωτικού τομέα και η αξιοποίηση των χρηματοδοτικών εργαλείων της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας (ΕΑΤ), της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Επενδύσεων, με τα οποία μειώνεται ο πιστωτικός κίνδυνος που αναλαμβάνουν οι τράπεζες και βελτιώνονται οι όροι δανεισμού για τις επιχειρήσεις.

Επιπλέον, η υλοποίηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αναμένεται να συμβάλει στη διατήρηση των θέσεων εργασίας και στη δημιουργία νέων. Παράλληλα θα πρέπει να ενισχυθούν περαιτέρω τα προγράμματα ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης, ώστε να διευκολυνθεί η επανένταξη των μακροχρόνια ανέργων στην αγορά εργασίας και να στηριχθεί η απασχόληση στις ευπαθείς κοινωνικές ομάδες καθώς και στις περιφέρειες που αντιμετωπίζουν υψηλότερη ανεργία, αλλά και η διασύνδεση των αναγκών της αγοράς εργασίας με την ανώτατη εκπαίδευση, ώστε να υπάρχει προσφορά κατάλληλα εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Η αποτελεσματική διασύνδεση της αγοράς εργασίας με τις ανάγκες αλλά και τις ευκαιρίες που προκύπτουν από την 4η Βιομηχανική Επανάσταση, είναι παράγoντας καθοριστικής σημασίας για το μέλλον της ελληνικής οικονομίας.

Την περίοδο μετά την πανδημία, η Ελλάδα θα κληθεί να μετατρέψει το σημερινό πρωτογενές έλλειμμα του δημόσιου τομέα – αναπόφευκτο λόγω των αναγκαίων μέτρων για την αντιμετώπιση της πανδημίας – σε πλεόνασμα, λαμβάνοντας υπόψη ότι η τρέχουσα συγκυρία των χαμηλών επιτοκίων ενδέχεται να αντιστραφεί αν παραμείνουν οι πληθωριστικές πιέσεις. Η διασφάλιση της βιωσιμότητας του δημόσιου χρέους μέσα από τη δημιουργία πρωτογενών πλεονασμάτων και την αξιόπιστη τήρηση των κανόνων του υπό διαμόρφωση νέου ευρωπαϊκού δημοσιονομικού πλαισίου είναι απαραίτητη, ώστε να διατηρηθεί η αξιοπιστία των δημόσιων οικονομικών. Με αυτό τον τρόπο θα επιταχυνθεί η αποκλιμάκωση του λόγου του δημόσιου χρέους προς το ΑΕΠ. Η βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους ενισχύεται και από τα ιδιαίτερα ευνοϊκά χαρακτηριστικά του, όπως η σύνθεσή του και η διάρθρωση των αποπληρωμών, τα οποία ωστόσο δεν είναι μόνιμα. Ως εκ τούτου, η Ελλάδα θα πρέπει να εκμεταλλευθεί το ευνοϊκό μακροοικονομικό περιβάλλον της επόμενης περιόδου, που θα χαρακτηρίζεται από υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης (λόγω της αξιοποίησης των πόρων του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας), ώστε να επιτευχθεί ταχεία αποκλιμάκωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ, διατηρώντας παράλληλα χαμηλές ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες. Και αυτό διότι η σταδιακή αντικατάσταση του χρέους που διακρατείται από τον επίσημο τομέα με διαπραγματεύσιμο στις αγορές χρέος τα επόμενα χρόνια ενδέχεται να αυξήσει τους κινδύνους από μια πιθανή αύξηση των επιτοκίων αναχρηματοδότησης στις αγορές μεσομακροπρόθεσμα. Τονίζεται ότι η βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών, μέσω της χάραξης αξιόπιστης μεσοπρόθεσμης δημοσιονομικής στρατηγικής, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την αναβάθμιση της πιστοληπτικής αξιολόγησης της ελληνικής οικονομίας και την ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας.

Όσον αφορά την αναθεώρηση των ευρωπαϊκών δημοσιονομικών κανόνων, θα πρέπει να βρεθεί η κατάλληλη ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη σταθεροποίησης του οικονομικού κύκλου και στη διασφάλιση της βιωσιμότητας των δημόσιων οικονομικών. Στην τρέχουσα συγκυρία, η σημαντική αύξηση του δημόσιου χρέους στην ευρωζώνη καθιστά τη διασφάλιση της βιωσιμότητάς του πρωτεύοντα στόχο της δημοσιονομικής πολιτικής, ενώ ως εργαλείο επίτευξης του στόχου αυτού προκρίνεται ο έλεγχος του ρυθμού αύξησης των δημόσιων δαπανών. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να αντιμετωπιστούν οι αδυναμίες των κανόνων του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης που οδήγησαν στο παρελθόν σε υπερκυκλική (procyclical) δημοσιονομική πολιτική, δηλαδή σε συσταλτική δημοσιονομική πολιτική σε περιόδους ύφεσης και σε επεκτατική δημοσιονομική πολιτική σε περιόδους ανάπτυξης με αποτέλεσμα, τελικά, την επιδείνωση της δυναμικής του χρέους. Η υιοθέτηση μεσοπρόθεσμης αντικυκλικής δημοσιονομικής πολιτικής, που προβλέπει περιστολή σε περιόδους ανάπτυξης και επέκταση σε περιόδους ύφεσης, είναι σημαντική ιδιαίτερα για τις υπερχρεωμένες χώρες, καθώς εγγυάται μια βιώσιμη πτωτική πορεία του δημόσιου χρέους.

Όσον αφορά το τραπεζικό σύστημα, δεδομένης της σχετικά χαμηλής ποιότητας των κεφαλαίων των τραπεζών, καθώς το μεγαλύτερο μέρος των συνολικών εποπτικών ιδίων κεφαλαίων αφορά οριστικές και εκκαθαρισμένες αναβαλλόμενες φορολογικές απαιτήσεις, σε συνδυασμό με την επίδραση του Διεθνούς Προτύπου Χρηματοοικονομικής Αναφοράς 9, απαιτείται ποιοτική και ποσοτική ενίσχυση της κεφαλαιακής βάσης και ενίσχυση της οργανικής κερδοφορίας των τραπεζών. Είναι θετικό ότι οι τράπεζες έχουν ξεκινήσει προσπάθειες ενίσχυσης της κεφαλαιακής τους βάσης, τόσο μέσω αυξήσεων κεφαλαίου όσο και μέσω της έκδοσης ομολογιακών τίτλων. Ωστόσο, οι σημαντικές προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίσουν, όπως ενδεικτικά τα ΜΕΔ που θα προκύψουν από την πανδημία, η σταδιακή επάνοδος στην κανονικότητα και η αναμενόμενη απόσυρση κάποια στιγμή των μέτρων στήριξης (εποπτικών, δημοσιονομικών και άλλων), η υποχρέωση κάλυψης της Ελάχιστης Απαίτησης Ιδίων Κεφαλαίων και Επιλέξιμων Υποχρεώσεων (MREL), οι επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή, η ανάγκη δημιουργίας νέων πηγών εσόδων κ.λπ., απαιτούν συνεχή επαγρύπνηση και εντατικότερη δράση με στόχο την περαιτέρω μείωση των ΜΕΔ, την ενίσχυση της κεφαλαιακής τους βάσης και την αξιοποίηση της αυξημένης ρευστότητας που διαθέτουν για τη χρηματοδότηση της οικονομίας.

Παρά την αξιόλογη μείωση των ΜΕΔ, το χρέος ιδιωτών και επιχειρήσεων παραμένει, δεν εξαφανίζεται μέσω της μεταφοράς των ΜΕΔ από τους ισολογισμούς των τραπεζών στους επενδυτές. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μπορέσουν οι εταιρίες διαχείρισης ΜΕΔ (NPL Servicers) να διαχειριστούν με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο το απόθεμα των ΜΕΔ που έχουν αναλάβει, καθώς κάτι τέτοιο είναι αναγκαίο τόσο για την αναδιάρθρωση βιώσιμων επιχειρήσεων όσο και για την επιτυχία του σχεδίου “Ηρακλής”. Αυτό προϋποθέτει αξιοποίηση του μηχανισμού για την εξωδικαστική διευθέτηση οφειλών, των διατάξεων του πρόσφατου νόμου περί ρύθμισης οφειλών και παροχής δεύτερης ευκαιρίας, κυρίως όμως θα πρέπει οι εν λόγω εταιρίες να προσφέρουν βιώσιμες λύσεις ρύθμισης του ιδιωτικού χρέους σε πιστούχους με χαρακτηριστικά βιωσιμότητας, ώστε να διευκολυνθούν οι πιστούχοι αυτοί να επανέλθουν στην παραγωγική διαδικασία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι και η Πολιτεία θα πρέπει επίσης να φροντίσει ώστε να επιταχυνθεί η απονομή δικαιοσύνης και να αρθούν τα ποικίλα εμπόδια στην ομαλή εφαρμογή του μηχανισμού για την εξωδικαστική διευθέτηση οφειλών και των διατάξεων του νόμου για τη ρύθμιση οφειλών.

Η επανεκκίνηση της οικονομίας από το β΄ τρίμηνο του έτους και μετά συνέβαλε στη σημαντική αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας. Οι προσδοκίες των επιχειρήσεων ενισχύθηκαν σε όλη τη διάρκεια του έτους, ενώ και η εξέλιξη των βασικών οικονομικών δεικτών στη βιομηχανία, στις κατασκευές και στην εξαγωγική δραστηριότητα παρέμεινε ιδιαίτερα θετική σε όλη τη διάρκεια του δεύτερου εξαμήνου.

Ωστόσο, η επιδείνωση των επιδημιολογικών δεδομένων τους τελευταίους μήνες, η ανησυχία για τις νέες μεταλλάξεις του κορωνοϊού, καθώς και η αύξηση του κόστους ενέργειας, των τιμών των πρώτων υλών και γενικότερα οι εισαγόμενες πληθωριστικές πιέσεις, εντείνουν την αβεβαιότητα, επηρεάζουν την εμπιστοσύνη και αυξάνουν τους κινδύνους για το ρυθμό ανάπτυξης της οικονομίας τα επόμενα τρίμηνα. Ταυτόχρονα όμως, η έναρξη των έργων του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, η προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων, η υψηλή αποταμίευση, η αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος και η συνέχιση των ευνοϊκών συνθηκών χρηματοδότησης λόγω των διευκολυντικών νομισματικών και χρηματοοικονομικών πολιτικών αποτελούν παράγοντες αισιοδοξίας για την πορεία της οικονομίας τα προσεχή τρίμηνα.

Μεσοπρόθεσμα, η αξιοποίηση των πόρων του ευρωπαϊκού μέσου ανάκαμψης NextGenerationEU, η υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων που περιλαμβάνονται στο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και η χρηματοδοτική στήριξη από ένα εύρωστο τραπεζικό σύστημα θα ενισχύσουν τις επενδύσεις, θα υποστηρίξουν την πράσινη μετάβαση και τον ψηφιακό μετασχηματισμό της οικονομίας και θα συμβάλουν στην αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας και της διαρθρωτικής ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Αυτό θα επιτρέψει στην οικονομία να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις και να επιλύσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζει, εν μέρει ως κληρονομιά της κρίσης χρέους, και θα οδηγήσει στη μετάβαση σε ένα βιώσιμο, εξωστρεφές και χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς παραγωγικό πρότυπο.

Η Έκθεση Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας που δημοσιοποίησε η κεντρική τράπεζα καταγράφει αισιόδοξες εκτιμήσεις, αλλά εντοπίζει και τους πιθανούς κινδύνους για την ελληνική οικονομία.

Πιο συγκεκριμένα, όπως αναφέρεται, η ισχυρή ανάκαμψη της οικονομικής δραστηριότητας στην Ελλάδα το 2021, σε συνδυασμό με τη διευκολυντική νομισματική και δημοσιονομική πολιτική στο πλαίσιο της ανάσχεσης των επιπτώσεων της πανδημίας COVID-19, συνέβαλαν στην ενίσχυση των συνθηκών ρευστότητας. Επιπλέον, συνεχίστηκαν επιτυχώς οι προσπάθειες από τις τράπεζες για την εξυγίανση του δανειακού τους χαρτοφυλακίου. Τέθηκαν με αυτό το τρόπο οι βάσεις για να ανακτήσουν το διαμεσολαβητικό τους ρόλο στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας για την επίτευξη διατηρήσιμων ρυθμών οικονομικής μεγέθυνσης.

Σύμφωνα με την έκθεση, οι σημαντικές προκλήσεις που παραμένουν είναι η αντιμετώπιση του αποθέματος των μη εξυπηρετούμενων δανείων που συνεχίζουν να έχουν οι τράπεζες στους ισολογισμούς τους εν μέσω και του τέταρτου κύματος της πανδημίας, η χαμηλή ποιότητα των εποπτικών ιδίων κεφαλαίων, δεδομένης της υψηλής συμμετοχής των αναβαλλόμενων φορολογικών απαιτήσεων και η περιορισμένη οργανική κερδοφορία. Σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, το χρηματοπιστωτικό σύστημα καλείται να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που προκύπτουν τόσο από τις ζημίες από τους φυσικούς κινδύνους όσο και από το κόστος μετάβασης σε μία οικονομία με σημαντικά χαμηλότερες εκπομπές ρύπων.

Η Έκθεση Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας αξιολογεί τις εξελίξεις, εντοπίζει τους κύριους παράγοντες των συστημικών κινδύνων του ελληνικού τραπεζικού τομέα και των λοιπών κλάδων του χρηματοπιστωτικού συστήματος και αναλύει τη λειτουργία των υποδομών των χρηματοπιστωτικών αγορών (συστήματα πληρωμών, κάρτες πληρωμών, κεντρικά αποθετήρια τίτλων και κεντρικοί αντισυμβαλλόμενοι).

Η παρούσα Έκθεση επικεντρώνεται στις εξελίξεις που έλαβαν χώρα στον τραπεζικό τομέα κατά τη διάρκεια του α΄ εξαμήνου του 2021. Ειδικά σε ό,τι αφορά τους κινδύνους ρευστότητας και αγοράς, καλύπτεται η περίοδος έως το Σεπτέμβριο και το Νοέμβριο, αντίστοιχα, του 2021. Παρουσιάζονται επίσης θέματα ειδικού ενδιαφέροντος που σχετίζονται με τη κλιματική αλλαγή και τη σχέση αλληλεπίδρασης με τον τραπεζικό τομέα, με το πλαίσιο διαχείρισης κρίσεων των τραπεζών, το προστατευμένο κανονιστικό περιβάλλον (regulatory sandbox) της Τράπεζας της Ελλάδος και, τέλος, με την επίδραση της λειτουργίας των τεχνολογικών κολοσσών στη λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος και τις ρυθμιστικές προκλήσεις.

Το 2021, η οικονομική δραστηριότητα στην Ελλάδα ανέκαμψε με ταχείς ρυθμούς, ενώ οι προβλέψεις για την οικονομική ανάπτυξη παραμένουν εξαιρετικά ευοίωνες τόσο για το 2021 όσο και για το 2022. Σημαντική συμβολή στη μεσοπρόθεσμη ανάπτυξη θα έχουν τόσο το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2021-2027 όσο και το ευρωπαϊκό μέσο ανάκαμψης Next Generation EU (NGEU), τα οποία αναμένεται να χρηματοδοτήσουν την υλοποίηση σημαντικών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και επενδυτικών έργων. Στο πλαίσιο αυτό, ο τραπεζικός τομέας καλείται να προσαρμοστεί άμεσα αντιμετωπίζοντας τις προκλήσεις που τον περιβάλλουν, προκειμένου να επιτελέσει τη διαμεσολαβητική του λειτουργία στην ομαλή και απρόσκοπτη χρηματοδότηση της οικονομίας.

Το υψηλό απόθεμα μη εξυπηρετούμενων δανείων (ΜΕΔ), μαζί με το νέο κύμα αθετήσεων που δύναται να προκύψει μετά την οριστική απόσυρση των μέτρων στήριξης των δανειοληπτών από την πανδημία, παραμένει η μεγαλύτερη πρόκληση για τον τραπεζικό τομέα. Οι μέχρι τώρα ενέργειες που έχουν ληφθεί για την αντιμετώπιση των ΜΕΔ έχουν αναμφισβήτητα συμβάλει σε σημαντική αποκλιμάκωση του αποθέματος ΜΕΔ. Εντούτοις, ο λόγος των ΜΕΔ προς το σύνολο των δανείων παραμένει υψηλός (Ιούνιος 2021: 20,3%). Επιπρόσθετα, η ποιότητα των εποπτικών κεφαλαίων και η διαρθρωτικά χαμηλή κερδοφορία, καθώς και οι επιπτώσεις που προκύπτουν από την κλιματική αλλαγή, αποτελούν μεσοπρόθεσμους κινδύνους.

Οι συνθήκες ρευστότητας του τραπεζικού τομέα συνέχισαν να βελτιώνονται το 2021. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι καταθέσεις του ιδιωτικού τομέα έχουν αυξηθεί από το Μάρτιο του 2020 (μέχρι και το Σεπτέμβριο του 2021) κατά 28,6 δισεκ. ευρώ, γεγονός που αντανακλάται στη σημαντική αύξηση της αποταμίευσης του ιδιωτικού τομέα σε περίπου 16% του ΑΕΠ, από 6% το 2019. Ωστόσο, η χαμηλή οργανική κερδοφορία και η ανάγκη σχηματισμού αυξημένων προβλέψεων για τον πιστωτικό κίνδυνο επηρέασαν την κεφαλαιακή επάρκεια των ελληνικών τραπεζικών ομίλων, με αποτέλεσμα ο Δείκτης Κεφαλαίου Κοινών Μετοχών της Κατηγορίας 1 (Common Equity Tier 1 ratio) σε ενοποιημένη βάση να μειωθεί σε 12,5% τον Ιούνιο του 2021, από 15% τον Δεκέμβριο του 2020, και ο Συνολικός Δείκτης Κεφαλαίου (Total Capital Ratio) σε 15% από 16,6%.

Η συνέχιση της ανάκαμψης της ελληνικής οικονομίας προϋποθέτει την ενίσχυση της χρηματοδότησης της πραγματικής οικονομίας και την ενεργό συμμετοχή του τραπεζικού τομέα. Ως εκ τούτου, η χορήγηση πιστώσεων με επιμερισμό κινδύνου μέσω χαμηλότοκων δανείων του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Recovery and Resilience Facility - RRF) και παροχής εγγυήσεων από το Ταμείο Εγγυοδοσίας Επιχειρήσεων της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας θα συμβάλλει σημαντικά στην επιτάχυνση της τραπεζικής χρηματοδότησης προς την πραγματική οικονομία και στην υλοποίηση των απαραίτητων επενδύσεων, έτσι ώστε η ελληνική οικονομία να μπει σε μια τροχιά υψηλής και βιώσιμης ανάπτυξης. Οι τράπεζες, ωστόσο, θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να αξιολογούν τη σχέση απόδοσης-κινδύνου και τη βιωσιμότητα των επιχειρηματικών σχεδίων που χρηματοδοτούν στο πλαίσιο της συνετής διαχείρισης των κινδύνων στους οποίους εκτίθενται και αναλαμβάνουν. Συνολικά, η χρηματοδότηση θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό και από την ύπαρξη αξιόλογων επενδυτικών σχεδίων με βιώσιμα χαρακτηριστικά.

Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα στοιχεία της Τραπέζης Ελλάδος, το μέσο σταθμισμένο επιτόκιο του συνόλου των νέων δανείων προς νοικοκυριά και επιχειρήσεις μειώθηκε κατά 37 μονάδες βάσης και διαμορφώθηκε στο 3,77%.  Το μέσο επιτόκιο των καταναλωτικών δανείων χωρίς καθορισμένη διάρκεια (κατηγορία που περιλαμβάνει τα δάνεια μέσω πιστωτικών καρτών, τα ανοικτά δάνεια και τις υπεραναλήψεις από τρεχούμενους λογαριασμούς) μειώθηκε κατά 4 μονάδες βάσης και διαμορφώθηκε στο 14,28%. Από την άλλη, το μέσο επιτόκιο των καταναλωτικών δανείων με συγκεκριμένη διάρκεια και κυμαινόμενο επιτόκιο μειώθηκε κατά 74 μονάδες βάσης στο 11,29%. Το μέσο επιτόκιο των στεγαστικών δανείων με κυμαινόμενο επιτόκιο παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο στο 2,33%.

Tο μέσο επιτόκιο των επιχειρηματικών δανείων χωρίς καθορισμένη διάρκεια παρέμεινε αμετάβλητο στο 4,25%, ενώ το αντίστοιχο επιτόκιο των επαγγελματικών δανείων μειώθηκε κατά 4 μονάδες βάσης και διαμορφώθηκε στο 6,49%. Το μέσο επιτόκιο των νέων επιχειρηματικών δανείων με συγκεκριμένη διάρκεια και κυμαινόμενο επιτόκιο μειώθηκε κατά 71 μονάδες βάσης, το Σεπτέμβριο του 2021, και διαμορφώθηκε στο 2,51% έναντι 3,22% τον προηγούμενο μήνα. Ειδικότερα, το μέσο επιτόκιο των δανείων τακτής λήξης με κυμαινόμενο επιτόκιο προς μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) μειώθηκε στο 3,24% από 3,30% τον προηγούμενο μήνα.

Όσον αφορά τη διάρθρωση των επιτοκίων ως προς το ύψος του δανείου σημειώνεται ότι το μέσο επιτόκιο για δάνεια μέχρι και 250.000 ευρώ αυξήθηκε κατά 4 μονάδες βάσης στο 4,35%, για δάνεια από 250.001 μέχρι 1 εκατ. ευρώ μειώθηκε κατά 7 μονάδες βάσης στο 3,28%, ενώ για δάνεια άνω του 1 εκατ. ευρώ μειώθηκε κατά 74 μονάδες βάσης στο 2,41%.

Από την άλλη πλευρά, το μέσο σταθμισμένο επιτόκιο του συνόλου των υφιστάμενων καταθέσεων (συμπεριλαμβανομένων των καταθέσεων μίας ημέρας) παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο στο 0,04%. Ειδικότερα, το μέσο επιτόκιο στα υφιστάμενα υπόλοιπα των καταθέσεων με συμφωνημένη διάρκεια έως 2 έτη από νοικοκυριά παρέμεινε αμετάβλητο στο 0,11%, ενώ το αντίστοιχο επιτόκιο των καταθέσεων από επιχειρήσεις παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο στο 0,07%.

Το μέσο σταθμισμένο επιτόκιο των υφιστάμενων δανείων παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο στο 3,57%. Ειδικότερα, το μέσο επιτόκιο στα υφιστάμενα υπόλοιπα των στεγαστικών δανείων με διάρκεια άνω των 5 ετών παρέμεινε αμετάβλητο στο 2,02%. Το μέσο επιτόκιο στα υφιστάμενα υπόλοιπα των καταναλωτικών και λοιπών δανείων προς ιδιώτες και ιδιωτικά μη κερδοσκοπικά ιδρύματα με διάρκεια άνω των 5 ετών αυξήθηκε κατά 4 μονάδες βάσης στο 6,61%. Τα αντίστοιχα επιτόκια των επιχειρηματικών και επαγγελματικών δανείων παρέμειναν σχεδόν αμετάβλητα στο 3,12% και 4,30% αντίστοιχα.

Τέλος, το μέσο σταθμισμένο επιτόκιο του συνόλου των νέων καταθέσεων παρέμεινε αμετάβλητο στο 0,05%. Όπως προκύπτει από τα στοιχεία της Τραπέζης Ελλάδος, τα μέσα επιτόκια των καταθέσεων μίας ημέρας από νοικοκυριά και από επιχειρήσεις παρέμειναν αμετάβλητα στο 0,03%, και 0,01% αντίστοιχα. Το μέσο επιτόκιο των καταθέσεων με συμφωνημένη διάρκεια έως 1 έτος από νοικοκυριά παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο στο 0,14%, σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα.