O μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή και ιδρυτικό μέλος του Institute of Life-ΙΑΣΩ, εξηγεί τι ισχύει και τι όχι.

Μύθος: Είναι αδύνατο να πετύχει με την πρώτη προσπάθεια η εξωσωματική.
Η αλήθεια: Ο μύθος αυτός πηγάζει από το γεγονός ότι δεν υπάρχουν εγγυήσεις πως η εξωσωματική θα πετύχει με τον πρώτο κύκλο. Εντούτοις δεν είναι απίθανο να συμβεί, αν και παίζουν ρόλο πολλοί παράγοντες, όπως η ηλικία της γυναίκας και η αιτία της υπογονιμότητάς της. Σε γενικές γραμμές είναι πιθανότερο να πετύχει με το πρώτο η εξωσωματική σε νεότερες ηλικιακά γυναίκες (κάτω από 35 ετών) που έχουν για παράδειγμα απόφραξη στις σάλπιγγες, παρά σε γυναίκες πάνω από 40 ετών με σοβαρή ενδομητρίωση. Ούτε στη μια περίπτωση, όμως, ούτε στην άλλη αποκλείται να συμβεί - απλώς είναι διαφορετικές οι πιθανότητες.

Μύθος: Τα κατεψυγμένα ωάρια είναι λιγότερο αποτελεσματικά από τα φρέσκα.
Η αλήθεια: Η ποιότητα των ωαρίων εξαρτάται κατ’ αρχάς από την ηλικία της γυναίκας. Αυτός είναι και ο λόγος που η κρυοσυντήρηση (κατάψυξη) των ωαρίων συνιστάται να γίνεται ιδανικά στις ηλικίες 30-36 ετών ή και νωρίτερα ακόμα, αν είναι εφικτό. Όταν τα ωάρια λαμβάνονται και καταψύχονται με σύγχρονες μεθόδους (υαλοποίηση) σε νεαρή αναπαραγωγική ηλικία, η αποτελεσματικότητά τους είναι παραπλήσια με εκείνη των φρέσκων ωαρίων.
Ειδικά στις γυναίκες που περνούν την ηλικία των 40 ετών, τα ωάρια έχουν μειωμένη ποιότητα και εξαιτίας αυτού μειωμένο ποσοστό εμφύτευσης και ολοκλήρωσης της εγκυμοσύνης, επομένως σε αυτές τις γυναίκες τα φρέσκα ωάρια είναι αυτά με το μειωμένο ποσοστό αποτελεσματικότητας.

Μύθος: Όσο μεγαλύτερη είναι η γυναίκα, τόσο μειώνεται η επιτυχία της εξωσωματικής
Η αλήθεια: Με τις εξελίξεις στις τεχνικές της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, αυτό πια ισχύει περισσότερο για τις γυναίκες που μένουν έγκυοι με δικά τους ωάρια όταν η ωοληψία γίνεται σε μεγάλη ηλικία (μετά τα 36 και ιδιαίτερα μετά τα 40 έτη), επειδή η ποιότητα των ωαρίων και η ωοθηκική εφεδρεία (τα ωάρια που διαθέτουν ακόμα στις ωοθήκες τους) φθίνουν πολύ γρήγορα μετά τα 35.
Η μήτρα όμως δεν φθίνει με την ηλικία και γι’ αυτό η νομοθεσία επιτρέπει την εξωσωματική στις ηλικίες έως και 50 ετών. Αν λοιπόν μια γυναίκα έχει κρυοσυντηρήσει ωάρια σε νεαρή αναπαραγωγική ηλικία ή χρησιμοποιεί ωάρια από νεαρή δότρια, η βιολογική ηλικία της αποκτά μικρότερη σημασία για την επιτυχία της εξωσωματικής.

Μύθος: Τα φάρμακα της εξωσωματικής προκαλούν καρκίνο στη γυναίκα.
Η αλήθεια: Πολλές μελέτες, στην Ελλάδα και διεθνώς, έχουν δείξει ότι τα φάρμακα που χορηγούνται για τη διέγερση των ωοθηκών είναι ασφαλή, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. Ειδικά σε ό,τι αφορά τον καρκίνο του μαστού και των ωοθηκών, έχουν γίνει πολλαπλές έρευνες για την πιθανή σχέση τους με τα ορμονικά φάρμακα της εξωσωματικής, χωρίς ποτέ να έχει αποδειχτεί πως υπάρχει αιτιολογική συσχέτιση, με την προϋπόθεση βέβαια ότι χρησιμοποιούνται τα δοσολογικά σχήματα και τηρούνται οι κανόνες που ορίζουν οι κατεθυντήριες οδηγίες. Για κάθε ενδεχόμενο, όμως, βασικό στοιχείο ελέγχου πριν από την έναρξη της ορμονικής θεραπείας σε μία γυναίκα είναι η λεπτομερής λήψη ιστορικού, η αναγνώριση τυχόν παραγόντων κινδύνου και η διεξαγωγή προληπτικών ελέγχων (π.χ. τεστ Παπανικολάου, υπέρηχος μαστού, μαστογραφία, υπερηχογράφημα γεννητικών οργάνων).

Μύθος: Τα μωρά της εξωσωματικής έχουν αυξημένο κίνδυνο καρκίνου.
Η αλήθεια: Δεν υπάρχει καμία έρευνα που να δείχνει ότι οι τεχνικές της εξωσωματικής είναι αιτία οποιουδήποτε καρκίνου της παιδικής ηλικίας. Αυτό που υπάρχει είναι μερικές έρευνες που δείχνουν ότι ίσως υπάρχει κάποια συσχέτιση, αλλά ταυτοχρόνως υπάρχουν και πάρα πολλές άλλες που δείχνουν ότι δεν υπάρχει καμία απολύτως σχέση. Δεδομένου ότι η εξωσωματική εφαρμόζεται ευρέως μόλις από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 και τα πρώτα μωρά που γεννήθηκαν από αυτήν είναι ακόμα 30άρηδες, συνεχίζουμε να παρακολουθούμε το θέμα. Κάθε χρόνο που περνάει βεβαιωνόμαστε και περισσότερο πως αυτού του είδους οι φόβοι είναι αβάσιμοι, αλλά παρόλα αυτά πρέπει να συνεχίσουμε την παρακολούθηση των παιδιών για να διαλύσουμε και την παραμικρή αμφιβολία.

Μύθος: Η εξωσωματική έχει επιτυχία 100%.
Η αλήθεια: Δεν υπάρχει τίποτα στην Ιατρική που να είναι 100% επιτυχημένο, ούτε καν η πιο απλή εγχείρηση ή φαρμακευτική θεραπεία. Η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΕΑΙΥΑ) δημοσίευσε πέρυσι στατιστικά στοιχεία του έτους 2013 για τους κύκλους εξωσωματικής σε 41 (από τα συνολικά 44) κέντρα υποβοηθούμενης αναπαραγωγής που λειτουργούν στη χώρα μας. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, έγιναν 12.207 νέοι κύκλοι υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, οι 2.395 από τους οποίους ήταν με κλασική εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) και οι 9.812 με μικρογονιμοποίηση ωαρίων (ICSI). Το ποσοστό επίτευξης εγκυμοσύνης ήταν συνολικά 30%, με εκείνο έπειτα από κρυοσυντήρηση ωαρίων να είναι 35% και με δωρεά ωαρίων 54%.

Μύθος: Η γυναίκα που μένει έγκυος με εξωσωματική, πρέπει να γεννήσει με καισαρική.
Η αλήθεια: Πολλές γυναίκες που θέλουν να κάνουν εξωσωματική διστάζουν γιατί δεν θέλουν να μπουν στην διαδικασία της καισαρικής, αλλά πρέπει να ξέρουν ότι η εξωσωματική δεν αποτελεί εξ ορισμού ένδειξη για καισαρική. Αντίθετα, πάρα πολλές γυναίκες που μένουν έγκυοι με εξωσωματική, αποκτούν τα μωρά τους με φυσιολογικό τοκετό. Αν η εγκυμοσύνη εξελίσσεται ομαλά και δεν συντρέχουν ιατρικοί λόγοι (π.χ. πολύδυμη κύηση ή κάποια επιπλοκή της κύησης) η γυναίκα ασφαλώς και μπορεί να γεννήσει φυσιολογικά. Αυτό είναι κάτι που θα το αποφασίσει μαζί με τον γιατρό της.

Μύθος: Με την εξωσωματική μπορεί το ζευγάρι να διαλέξει το φύλο του μωρού.
Η αλήθεια: Η επιλογή του φύλου είναι κάτι που αναπτύχθηκε πριν από 10-15 χρόνια και θεωρητικά μπορεί να γίνει με ανάλυση του DNA του εμβρύου. Ωστόσο η διαδικασία αυτή είναι παράνομη στη Ευρώπη και οι γιατροί δεν μπορούν να διαλέξουν το φύλο του μωρού ακόμα κι όταν το ζευγάρι κάνει εξωσωματική.

Η ΕΜΓΕ ιδιαίτερα στέκεται στις διατάξεις του Κ.Δ.Ι.Υ.Α. με τις οποίες ρυθμίζονται:

1) Η καταγραφή των στοιχείων της ταυτότητας κάθε τρίτου δότη γεννητικού υλικού και γονιμοποιημένων ωαρίων πριν από την πρώτη χρήση-δωρεά, τα οποία πρέπει να έχουν καταχωριστεί με κωδικοποιημένη μορφή στο αρχείο δοτών της ΕΑΙΥΑ. Οι ΜΙΥΑ κατά την επιλογή των δοτών ή δοτριών είναι υποχρεωμένες να απευθύνονται στο Εθνικό Αρχείο Δοτών προκειμένου να ελεγχθεί ενδεχόμενη υπέρβαση του αριθμού των παιδιών που έχουν γεννηθεί από τον συγκεκριμένο δότη γαμετών που προσφέρονται προς διάθεση, όπως αυτός καθορίζεται με τις σχετικές αποφάσεις της Ε.Α.Ι.Υ.Α.

2) Η ηλικία της παρένθετης μητέρας. Στις προϋποθέσεις του ν. 3305/2005 προστίθενται και οι προϋποθέσεις του Κ.Δ.Ι.Υ.Α, σύμφωνα με τις οποίες μια γυναίκα για να γίνει παρένθετη μητέρα πρέπει: 1) Η ηλικία της να είναι άνω των είκοσι πέντε (25) ετών και μέχρι σαράντα πέντε (45) ετών, 2) να έχει αποκτήσει τουλάχιστον ένα τέκνο, και 3) να μην έχει υποβληθεί σε περισσότερες από δύο καισαρικές τομές. Σημειώνουμε ότι το ανωτέρω κριτήριο της ηλικίας περιλαμβάνεται στις κατευθυντήριες οδηγίες τόσο της Ευρωπαϊκής όσο και της Αμερικάνικής Εταιρείας των επιστημόνων των ασχολούμενων με την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.

3) Η ιατρική ενημέρωση, στην οποία περιλαμβάνονται συγκεκριμένες και ακριβείς πληροφορίες για τα ποσοστά επιτυχίας τα οποία έχει η Μ.Ι.Υ.Α σε παρεμφερή με το ζευγάρι ομάδα ζευγαριών εφαρμόζοντας την ίδια μέθοδο.

4) Η διαφήμιση, με σκοπό την παροχή προστασίας στον αιτούντα υπηρεσία ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, μέσω αληθούς και κατάλληλης πληροφόρησης και αποφυγής εμπορευματοποίησης της υπηρεσίας αυτής.

5) Η ΕΜΓΕ πιστεύει ότι, με τον Κώδικα Δεοντολογίας Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, ο οποίος ισχύει παράλληλα με τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας, και με την αδειοδότηση των ΜΙΥΑ, το νομικό πλαίσιο της Ελλάδας στο χώρο της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, το οποίο θεωρείται από τα προοδευτικότερα παγκοσμίως, δημιουργεί ένα ασφαλές περιβάλλον για όλους τους εμπλεκόμενους προς τελικό όφελος όλης της Ελληνικής Κοινωνίας.

Η Ελληνική Μαιευτική και Γυναικολογική Εταιρεία (ΕΜΓΕ) εκπροσωπεί όλους τους Μαιευτήρες-Γυναικολόγους, τους ιδιώτες ιατρούς, τους ιατρούς του Εθνικού Συστήματος Υγείας καθώς και τους Πανεπιστημιακούς ιατρούς, ως η μεγαλύτερη και βασική επιστημονική εταιρεία Μαιευτήρων-Γυναικολόγων στην Ελλάδα.

Το ζήτημα της απλοποίησης και επιτάχυνσης των διαδικασιών μέσω ΕΟΠΥΥ ως προς την Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή, περιέχεται σε ερώτηση που κατέθεσε στην Βουλή η Βουλευτής Ν. Καρδίτσας του ΣΥΡΙΖΑ, Παναγιώτα Βράντζα.

Στο πλαίσιο της ερώτησης γίνεται ρητή αναφορά, στο γεγονός ότι κατά τα τελευταία έτη της επιβολής των μνημονιακών βαρών στην Χώρα μας, το φλέγον ζήτημα της υπογεννητικότητας φαίνεται να επιδεινώνεται δραματικά και, μάλιστα, με αλματώδεις ρυθμούς. Προς αντιμετώπιση του συγκεκριμένου σοβαρού προβλήματος, δεν είναι τυχαίο ότι αρκετά Κράτη παγκοσμίως έχουν συμπεριλάβει στις αντίστοιχες δράσεις τους και την απρόσκοπτη πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.

Εν όψει των ανωτέρω, ερωτάται εάν ο αρμόδιος Υπουργός προτίθεται να αναθεωρήσει τις σχετικές διαδικασίες μέσω ΕΟΠΥΥ αναφορικά με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, με σκοπό τον εξορθολογισμό και την απλοποίησή τους.

Ειδικότερα, τίθενται συγκεκριμένα ερωτήματα αναφορικά:
(α) με τη δυσλειτουργία των Επιτροπών του ΕΟΠΠΥ ως προς τη χορήγηση φαρμάκων, ιδίως σε ανύπαντρες γυναίκες,
(β) με την μη αναγνώριση των σπερμοδιαγραμμάτων που διενεργούνται από εξειδικευμένους επιστήμονες, κλινικούς εμβρυολόγους⁄υπεύθυνους εργαστηρίων σπερματολογίας και εμβρυολογίας και
(γ) με τις μεγάλες καθυστερήσεις ως προς τον έλεγχο από τις επιτροπές εξωσωματικής, που έχουν ως αποτέλεσμα την πολύμηνη αναμονή των υπογόνιμων ζευγαριών πέραν του εξαμήνου, καθιστώντας, έτσι, την πρόσβαση στη θεραπεία πρακτικώς αδύνατη.

Από αυτές τις κυήσεις, λιγότερο από 0,5% αφορούν τρίδυμα μωρά και το σχεδόν 6,5% είναι δίδυμες, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις απαιτείται μείωση των εμβρύων που κυοφορούν οι γυναίκες.

Αυτό αποκαλύπτει η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΕΑΙΥΑ), η οποία συνέλεξε προσφάτως στατιστικά στοιχεία του έτους 2013 για τους κύκλους εξωσωματικής σε 41 (επί συνόλου 44) κέντρα υποβοηθούμενης αναπαραγωγής που λειτουργούν στη χώρα μας.

Σύμφωνα με τα στοιχεία, έγιναν 12.207 νέοι κύκλοι υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, οι 2.395 από τους οποίους ήταν με κλασική εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) και οι 9.812 με μικρογονιμοποίηση ωαρίων (ICSI). Το ποσοστό επίτευξης κυήσεως ήταν συνολικά 30%, με εκείνο έπειτα από κατάψυξη να είναι 35% και με δωρεά ωαρίων 54%.

Ο αριθμός των τριδύμων κυήσεων ήταν μόλις 31, των διδύμων 408 και σε 25 περιπτώσεις έγινε μείωση στον αριθμό των εμβρύων.
Από τις χιλιάδες γυναίκες που υποβλήθηκαν σε εξωσωματική, καμία δεν εκδήλωσε σοβαρές επιπλοκές. Υπήρξαν όμως 38 περιπτώσεις συνδρόμου υπερδιέγερσης των ωοθηκών και 13 αιμορραγίες κατόπιν ωοληψίας.

«Η εξωσωματική στη χώρα μας είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική και ασφαλής μέθοδος αντιμετώπισης των προβλημάτων υπογονιμότητας. Παρ’ όλο που πολλές γυναίκες φοβούνται ότι θα έχουν παρενέργειες από τα φάρμακα που χορηγούνται για τη διέγερση των ωοθηκών, τα ελληνικά και διεθνή επιστημονικά στοιχεία αποδεικνύουν ότι είναι ασφαλή, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα» λέει ο ο μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή και ιδρυτικό μέλος του Institute of Life-ΙΑΣΩ (www.gynecologie.gr ).

Μέχρι σήμερα, μετά από πολλαπλές έρευνες για τη σχέση ορμονικών φαρμάκων και ανάπτυξης κακοήθων νόσων δεν έχει αποδειχτεί ότι υπάρχει αιτιολογική σχέση. Σε γυναίκες χαμηλού κινδύνου, δηλαδή χωρίς ατομικό ιστορικό ή οικογενειακό ιστορικό, η χρήση ορμονικών φαρμάκων δεν σχετίζεται με πρόκληση κακοήθων νόσων. Αντίθετα, σε γυναίκες υψηλού κινδύνου, με ατομικό ή οικογενειακό ιστορικό κακοήθους νόσου, μεγαλύτερης ηλικίας ή με πολλαπλές θεραπείες στο παρελθόν με ορμονικά φάρμακα συστήνεται προσοχή, καθώς η ορμονική θεραπεία μπορεί να προάγει την ανάπτυξη παθολογίας στα ορμονοευαίσθητα όργανα. Επομένως, βασικό στοιχείο ελέγχου πριν από την έναρξη της ορμονικής θεραπείας σε μία γυναίκα είναι η λεπτομερής λήψη ιστορικού, η αναγνώριση παραγόντων επικινδυνότητας και η διεξαγωγή προληπτικών ελέγχων, όπως το τεστ Παπανικολάου, ο υπέρηχος μαστού, η μαστογραφία και το υπερηχογράφημα γεννητικών οργάνων.

Σύμφωνα με την Αμερικανική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής (ASRM) και με τη βρετανική Αρχή Ανθρώπινης Γονιμοποίησης & Εμβρυολογίας (HFEA), οι πιο συνηθισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων αυτών είναι πόνος στο στομάχι, εξάψεις, διακυμάνσεις της ψυχικής διάθεσης, βαριά περίοδος, ευαισθησία στους μαστούς, αϋπνία, αυξημένη ούρηση, σπυράκια, πονοκέφαλος, αύξηση του σωματικού βάρους, ζάλη και κολπική ξηρότητα.

Ένας άλλος κίνδυνος ο οποίος, όμως, είναι σπάνιος με τη χρήση των ανταγωνιστών και την εμβρυομεταφορα σε δεύτερο χρόνο μετά από κατάψυξη των εμβρύων, είναι το σύνδρομο υπερδιέγερσης ωοθηκών, που τυπικά διαρκεί μία εβδομάδα και χαρακτηρίζεται από διόγκωση και πόνο των ωοθηκών αλλά και γενικότερα της κοιλιάς. Η γυναίκα μπορεί επίσης να έχει τυμπανισμό (φούσκωμα), ενώ μερικές φορές παρατηρούνται ναυτία, έμετος και διάρροια.

Τα νεότερα φάρμακα που έχουν αναπτυχθεί για τη θεραπεία της εξωσωματικής γονιμοποίησης επιτρέπουν την ολοκλήρωση της θεραπείας στο μισό περίπου χρονικό διάστημα συγκριτικά με τα φάρμακα της προηγούμενης γενιάς. Τα νεότερα πρωτόκολλα καθιστούν τον έλεγχο της ανταπόκρισης των ωοθηκών πιο εύκολο και επιτρέπουν την μείωση της ανάπτυξης του συνδρόμου υπερδιέγερσης των ωοθηκών. Επιπλέον, πρόσφατα ενσωματώθηκαν φάρμακα στην θεραπεία υποβοήθησης που αντικαθιστούν τις καθημερινές ενέσεις με μία εφάπαξ χρήση. Κάτι τέτοιο σημαίνει λιγότερες ενέσεις, λιγότερες ενοχλήσεις από την καθημερινή χρήση ενέσεων και μεγαλύτερη ευελιξία από την πλευρά των γυναικών που υποβάλλονται σε θεραπεία.

Έχει επίσης αποκλειστεί το ενδεχόμενο να αυξάνουν τα φάρμακα τον κίνδυνο καρκίνου στα παιδιά, όπως έδειξε και μία από τις μεγαλύτερες μελέτες του είδους που πραγματοποιήθηκε σε 106.013 παιδιά τα οποία γεννήθηκαν έπειτα από εξωσωματική γονιμοποίηση. Η μελέτη αυτή, που δημοσιεύθηκε το 2013 στο επιστημονικό περιοδικό New England Journal of Medicine, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή δεν συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, συμπεριλαμβανομένης της λευχαιμίας και των όγκων του κεντρικού νευρικού συστήματος (εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός). Παρότι εξάλλου κάποιες μελέτες έχουν δείξει ότι οι γενετικές ανωμαλίες είναι κάπως περισσότερες στα μωρά της εξωσωματικής, άλλες έχουν αντικρούσει αυτό το εύρημα, ενώ δεν έχει ακόμα ξεκαθαριστεί αν μια πιθανή συσχέτιση οφείλεται στα φάρμακα της εξωσωματικής ή στις αιτίες της υπογονιμότητας του ζευγαριού που το οδηγούν στη λύση της εξωσωματικής.

Επιπρόσθετα, «τα ζευγάρια πρέπει να ξέρουν πως όταν διαβάζουν κάπου ότι ο κίνδυνος μιας επιπλοκής “διπλασιάζεται με την εξωσωματική”, είναι σημαντικό να ξέρουν σε τι αναφέρεται αυτό», υπογραμμίζει ο Δρ. Βασιλόπουλος. «Άλλο είναι να διπλασιάζεται ένας κίνδυνος που από μόνος του είναι 0,001% και άλλο ένας κίνδυνος που αρχίζει από το 10%. Επομένως, να συζητούν ό,τι τους προβληματίζει με τον γιατρό τους για να εξακριβώνουν αν ο “διπλασιασμός” ισοδυναμεί με σημαντικό κλινικό κίνδυνο ή όχι».

Σε κάθε περίπτωση, «ο μεγαλύτερος κίνδυνος που συνδέεται με τις θεραπείες γονιμότητας είναι οι πολύδυμες κυήσεις γι’ αυτό και είναι θεσπισμένοι περιορισμοί στον αριθμό των εμβρύων που μπορούν να εμφυτευθούν στη γυναίκα», προσθέτει.
Οι πολύδυμες κυήσεις συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών (π.χ. πρόωρος τοκετός, αποβολή, καισαρική τομή, διαβήτης κύησης, υπέρταση κύησης, προεκλαμψία) και με αυξημένους κινδύνους για την υγεία των εμβρύων (π.χ. χαμηλό βάρος γέννησης, αναπτυξιακές δυσκολίες).

Μελέτες έχουν δείξει ότι ο κίνδυνος του μωρού να χαθεί πριν καν γεννηθεί ή μέσα στην πρώτη εβδομάδα της ζωής του είναι τετραπλάσιος για τα δίδυμα έμβρυα απ’ ό,τι για τα μονήρη, ενώ στις τρίδυμες κυήσεις ο κίνδυνος επταπλασιάζεται, σύμφωνα με την HFEA. Επίσης ο κίνδυνος εγκεφαλικής παράλυσης είναι πενταπλάσιος στις δίδυμες κυήσεις και 18 φορές μεγαλύτερος στις τρίδυμες, απ’ ό,τι στις μονήρεις.

«Για όλους αυτούς τους κινδύνους το ζευγάρι πρέπει να ενημερώνεται αναλυτικά από τον θεράποντα ιατρό, με βάση και τον Κώδικα Δεοντολογίας της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής που εξέδωσε πρόσφατα η ΕΑΙΥΑ», καταλήγει ο Δρ. Βασιλόπουλος.

Παρότι, όμως, η ενδομήτρια σπερματέγχυση δίνει το εναρκτήριο λάκτισμα για να επιτευχθεί εγκυμοσύνη, το σπερματοζωάριο θα πρέπει στη συνέχεια να φθάσει με φυσικό τρόπο έως το ωάριο και να το γονιμοποιήσει.

Η μέθοδος είναι μία λιγότερο επεμβατική και με μικρότερο κόστος τεχνική υποβοηθούμενης αναπαραγωγής σε σύγκριση με την εξωσωματική, αλλά όπως όλες οι μέθοδοι έχει κι αυτή τα μυστικά της. Ο μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή και ιδρυτικό μέλος του Institute of Life-ΙΑΣΩ (www.gynecologie.gr), μας εξηγεί όλα όσα πρέπει να ξέρουμε.

Πότε χρησιμοποιείται η ενδομήτρια σπερματέγχυση;
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε περίπτωση υπογονιμότητας ζεύγους (του άνδρα ή/και της γυναίκας), σε περιπτώσεις ανεξήγητης υπογονιμότητας, μικρού βαθμού ενδομητρίωσης αλλά και σε ειδικές περιπτώσεις.
Ο πιο συνηθισμένος λόγος είναι για την ανδρική υπογονιμότητα, για παράδειγμα σε περίπτωση που ο συνολικός αριθμός σπερματοζωαρίων είναι χαμηλός ή η κινητικότητα των σπερματοζωαρίων μειωμένη. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί όταν ο άνδρας αντιμετωπίζει προβλήματα στύσης ή εκσπερμάτισης (π.χ. σε περίπτωση ανάστροφης εκσπερμάτισης κατά την οποία το σπέρμα απελευθερώνεται προς την ουροδόχο κύστη αντί για το πέος), καθώς και όταν ο άνδρας έχει μη φυσιολογικό άνοιγμα της ουρήθρας.

Η ενδομήτρια σπερματέγχυση μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε περιπτώσεις γυναικείας υπογονιμότητας. Αν, για παράδειγμα, η γυναίκα δεν έχει τακτική ωορρηξία μπορεί να πάρει ωορρηκτικά φάρμακα και να υποβληθεί σε σπερματέγχυση ώστε να συμπέσει χρονικά με την ωορρηξία η είσοδος των σπερματοζωαρίων στη μήτρα. Ή πάλι μπορεί να χρειαστεί σπερματέγχυση επειδή ο τράχηλός της έχει συμφύσεις από προηγούμενες θεραπείες (π.χ. κρυοπηξία, κωνοειδή βιοψία κ.λπ.), οι οποίες εμποδίζουν την είσοδο των σπερματοζωαρίων από τον κόλπο στην μήτρα. Η σπερματέγχυση ενδείκνυται επίσης στις γυναίκες που έχουν «εχθρικό» για τα σπερματοζωάρια ενδοτραχηλικό-ενδομητρικό περιβάλλον.

Η τεχνική ενδείκνυται επίσης ως μέθοδος υποβοηθούμενης αναπαραγωγής σε περιστατικά ανδρών που έχουν υποβληθεί σε εγχείρηση στους όρχεις, σε ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία για καρκίνο κ.λπ. Σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορεί να ληφθούν και να καταψυχθούν δείγματα σπέρματος πριν από τις θεραπείες και να χρησιμοποιηθούν αργότερα για σπερματέγχυση.

Στις ειδικές περιπτώσεις συμπεριλαμβάνεται η σύλληψη με δότη σπέρματος (είτε αυτός χρησιμοποιείται επειδή ο άνδρας είναι υπογόνιμος είτε σε μονογονεϊκές οικογένειες ή σε γκέι ζευγάρια που θέλουν να αποκτήσουν παιδί) και η ανάγκη για έλεγχο του σπέρματος πριν την γονιμοποίηση (π.χ. επειδή ο άνδρας πάσχει από κάποιο γενετικό νόσημα που δεν θέλει να περάσει στους απογόνους του).

Σε ποιες περιπτώσεις δεν συνιστάται;
Η ενδομήτρια σπερματέγχυση δεν συνιστάται στις γυναίκες άνω των 37 ετών, σε ασθενείς με διαταραγμένο ορμονολογικό προφίλ ή χαμηλή ωοθηκική εφεδρεία (δηλαδή χαμηλή εξέταση ΑΜΗ), σε ασθενείς με σοβαρά νοσήματα ή διαταραχές στις σάλπιγγες, στις γυναίκες με ιστορικό λοιμώξεων της πυέλου και σε όσες έχουν μέτρια έως σοβαρή ενδομητρίωση.
Επίσης δεν συνιστάται σε δείγματα σπέρματος κάτω του 1 εκατομμυρίου σπερματοζωαρίων/ml σε περιπτώσεις ανδρικής υπογονιμότητας.

Πώς γίνεται η σπερματέγχυση;
Σε πολλές περιπτώσεις η γυναίκα λαμβάνει ωορρηκτικά φάρμακα, είτε ενέσιμα είτε από του στόματος, και στη συνέχεια υποβάλλεται σε τακτική παρακολούθηση για να καθοριστεί ο βαθμός ωρίμανσης των παραγόμενων ωαρίων. Την κατάλληλη στιγμή (τυπικά 24-36 ώρες έπειτα από την αύξηση στα επίπεδα της ορμόνης LH που υποδηλώνει ότι επίκειται ωορρηξία) ο άνδρας δίνει δείγμα σπέρματος, το οποίο υποβάλλεται σε επεξεργασία στο εργαστήριο για να διαχωριστούν τα σπερματοζωάρια από το σπερματικό υγρό και να επιλεγούν τα καλύτερης ποιότητας (αυτά με την καλύτερη μορφολογία και κινητικότητα).

Όταν ολοκληρωθεί η επεξεργασία του σπέρματος (μπορεί να χρειασθούν έως 2 ώρες γι’ αυτό), τοποθετείται στη μήτρα της γυναίκας ένας πολύ λεπτός καθετήρας μέσα από τον οποίο εγχέονται απευθείας στο εσωτερικό της τα σπερματοζωάρια. Η έγχυση διαρκεί ελάχιστα λεπτά και συνήθως δεν προκαλεί καμία ενόχληση στη γυναίκα. Το επόμενο βήμα είναι να περιμένει η γυναίκα να περάσει ένα εύλογο χρονικό διάστημα για να μάθει αν έμεινε έγκυος (περίπου 14 ημέρες, στη διάρκεια των οποίων συνεχίζει άφοβα τις δραστηριότητές της και τον συνήθη τρόπο ζωής της).

Συνήθως συνιστώνται 4-5 κύκλοι σπερματέγχυσης, ανάλογα με την περίπτωση. Αν δεν επιτευχθεί εγκυμοσύνη, ο ειδικός μπορεί να συστήσει άλλες θεραπείες.

Τί ποσοστά επιτυχίας έχει;
Η επιτυχία της εξαρτάται από την αιτία της υπογονιμότητας. Είναι πιο αποτελεσματική στους άνδρες με πρόβλημα κινητικότητας σπερματοζωαρίων και στις γυναίκες που έχουν κάποιο πρόβλημα το οποίο εμποδίζει την είσοδο των σπερματοζωαρίων στη μήτρα. Αντίθετα, δεν αποδίδει τόσο καλά στους άνδρες με χαμηλό αριθμό σπερματοζωαρίων ούτε μπορεί να βοηθήσει τις γυναίκες με σοβαρή νόσο των σαλπίγγων, μέτρια έως σοβαρή ενδομητρίωση ή ιστορικό πυελικών λοιμώξεων, γι’ αυτό και αντενδείκνυται σε αυτές τις περιπτώσεις.

Όταν η σπερματέγχυση γίνεται μηνιαία με φρέσκα ή κατεψυγμένα σπερματοζωάρια, τα ποσοστά επιτυχίας μπορεί να είναι έως 18% ανά κύκλο, αλλά αυτό παρουσιάζει διακύμανση ανάλογα με την ηλικία της γυναίκας, την αιτία της υπογονιμότητας και το αν χρησιμοποιούνται φάρμακα γονιμότητας. Σε παλαιότερη μελέτη (2008) στη Βρετανία είχε βρεθεί ότι το ποσοστό απόκτησης παιδιού με την ενδομήτρια σπερματέγχυση στις γυναίκες ηλικίας κάτω των 35 ετών είναι 16%, στις ηλικίες 35-39 ετών είναι 11% και μετά τα 40 έτη είναι πολύ κάτω από 5%.

Υπάρχουν κίνδυνοι με την τεχνική αυτή;
Ο μόνος αληθινός κίνδυνος είναι αυτός μιας πολύδυμης κύησης στις γυναίκες που παίρνουν ωορρηκτικά φάρμακα πριν υποβληθούν σε ενδομήτρια σπερματέγχυση. Από κει και πέρα δεν υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες γενετικών ανωμαλιών στα παιδιά ούτε κίνδυνος λοίμωξης μετά την σπερματέγχυση, εφ’ όσον γίνεται από εξειδικευμένους γιατρούς.

Τα σημαντικά αυτά συμπεράσματα πηγάζουν από μεγάλη αναδρομική μελέτη που έγινε στο Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας. Οι ερευνητές αξιολόγησαν στοιχεία για περισσότερες από 300.000 γεννήσεις στη Νότια Αυστραλία της περιόδου 1986-2002. Στο δείγμα περιλαμβάνονταν περισσότερες από 4.000 γεννήσεις μετά από προσπάθειες με Εξωσωματική Γονιμοποίηση. Συγκεκριμένα, 2.200 παιδιά είχαν γεννηθεί με την κλασική IVF και 1.600 παιδιά με τη μέθοδο της Μικρoγονιμοποίησης (ICSI).

Το βασικό εύρημα της μελέτης είναι ότι, σε γυναίκες άνω των 40 ετών η πιθανότητα να γεννήσουν παιδιά με γενετικές ανωμαλίες είναι μικρότερη εφόσον αυτά προέρχονται από εξωσωματική και όχι από φυσιολογική σύλληψη.
Επιπλέον η μελέτη έδειξε ότι, δεν υπάρχει καμία σχέση μεταξύ της Εξωσωματικής Γονιμοποίησης και της ICSI με την εμφάνιση συγγενών ανωμαλιών στα νεογνά, ειδικά σε γυναίκες άνω των 35 ετών.

«Αυτό "αθωώνει" την τεχνική της Εξωσωματικής Γονιμοποίησης από παλαιότερες μελέτες, οι οποίες είχαν βρει ότι υπάρχει μια ελαφριά αύξηση των συγγενών ανωμαλιών σε παιδιά που έχουνε γεννηθεί ως αποτέλεσμα αυτής της τεχνικής», εξηγεί ο Χάρης Χ. Χηνιάδης, Μαιευτήρας-Χειρουργός Γυναικολόγος με εξειδίκευση στην Εξωσωματική Γονιμοποίηση και την Λαπαροσκοπική Χειρουργική, συνεργάτης στη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής του Μαιευτηρίου «ΜΗΤΕΡΑ» (http://www.hiniadis.com/).

Και προσθέτει ότι «πέρα από αυτό, βασικά ευρήματα της μελέτης ήταν ότι οι συγγενείς ανωμαλίες οφείλονται σε τρεις κυρίως λόγους:
1. στην ηλικία της μαμάς
2. στο αν η μητέρα καπνίζει
3. στο πόσα παιδιά έχει γεννήσει στο παρελθόν

Αντίθετα η μελέτη απέδειξε ότι γυναίκες οι οποίες:
• δεν καπνίζουν
• δεν κάνουν χρήση αλκοόλ
• δεν κάνουν χρήση ναρκωτικών και
• παίρνουν συμπληρώματα με φολικό οξύ και βιταμίνη D
έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να έχουν παιδιά χωρίς συγγενείς ανωμαλίες.

Ακόμα από την έρευνα βρέθηκε ότι, οι γυναίκες οι οποίες έχουν ένα ή δύο παιδιά από προηγούμενες εγκυμοσύνες, έχουν μικρότερη πιθανότητα να γεννήσουν παιδί με κάποια συγγενή ανωμαλία και αυτό είναι φυσιολογικό γιατί είναι αποδεδειγμένα γονιμότερες και άρα έχουνε ένα φυσιολογικό ιστορικό.

«Είναι πάρα πολύ σημαντικό να πούμε για τη μελέτη, η οποία γυρνάει έως και 30 χρόνια πίσω, ότι πρακτικά απαντάει σε ένα μεγάλο ερώτημα που μας θέτουν πολύ συχνά και δικαιολογημένα πολλά ζευγάρια, τα οποία έρχονται στα ιατρεία μας με πρόβλημα γονιμότητας και χρειάζεται να κάνουν Εξωσωματική Γονιμοποίηση, για το αν το παιδί τους κινδυνεύει να έχει χρωμοσωμικές ή γενετικές ανωμαλίες. Ο κόσμος νομίζει ότι στο εργαστήριο ‘παίζουμε’ και ταλαιπωρούμε τα ωάρια και τα σπερματοζωάρια των ζευγαριών και αυτό μπορεί να έχει κάποια επίπτωση στο γενετικό τους υλικό. Οι μελέτες στην προκειμένη περίπτωση αποδεικνύουν ότι ο χειρισμός, που γίνεται πάντα με διεθνή πρότυπα, δεν έχει σαν αποτέλεσμα την αυξημένη πιθανότητα το παιδί που θα γεννηθεί να έχει γενετικές ανωμαλίες. Αντίθετα, με τη μελέτη αποδεικνύεται ότι οι χειρισμοί είναι ασφαλείς ακόμα κι αν πάμε έως και 15 χρόνια πίσω, που σημαίνει ότι ακόμα και οι τότε τεχνικές ήταν ασφαλείς για τα έμβρυα» τονίζει ο Δρ Χηνιάδης.

Και καταλήγει λέγοντας ότι, «η μελέτη αυτή έρχεται να προστεθεί σε άλλες, οι οποίες έχουν παρακολουθήσει τη νευρολογική και ψυχοκινητική εξέλιξη των παιδιών από Εξωσωματική Γονιμοποίηση μέχρι και το έβδομο έτος της ζωής τους. Οι μελέτες αυτές έχουν αποδείξει ότι τα παιδιά αυτά, τα οποία είναι πολύτιμα και προέρχονται μετά από προσπάθειες συνήθως πολλών ετών των γονιών τους να συλλάβουν και να τεκνοποιήσουν, τυγχάνουν αμέριστης προσοχής, βοήθειας και συμπαράστασης στην μόρφωση, στην εξέλιξη και στην κοινωνική τους ένταξη και φαίνεται ότι έχουν ένα πλεονέκτημα ψυχοκινητικό σε σχέση με τα παιδιά του γενικού πληθυσμού».

Ωστόσο η σύγχρονη τάση είναι να αποκτούν οι γυναίκες παιδί σε ολοένα μεγαλύτερη ηλικία. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2014 από τα συνολικώς 92.149 μωρά που γεννήθηκαν στη χώρα μας, μόλις το ένα στα τρία (τα 31.859) γεννήθηκαν από μητέρα ηλικίας κάτω των 30 ετών. Η συχνότερη ηλικία απόκτησης παιδιού ήταν τα 30-34 έτη (34.800 μωρά) ενώ 25.490 βρέφη γεννήθηκαν από γυναίκες ηλικίας 35 ετών και άνω. Μάλιστα 600 παιδιά γεννήθηκαν από μητέρες ηλικίας άνω των 45 ετών, με τα 66 να έχουν μαμά που είχε περάσει τα 50 της χρόνια, σύμφωνα με τα δημογραφικά στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ).

Η απόκτηση παιδιού σε προχωρημένη ηλικία σε πολλές περιπτώσεις γίνεται εφικτή χάρη στις εξελίξεις της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής που επιτρέπει την λήψη και κρυοσυντήρηση (κατάψυξη) ωαρίων ώστε να διατηρείται η γονιμοποιητική ικανότητα για μελλοντική χρήση όταν αυτό είναι απαραίτητο ή επιθυμητό.

Αν και ακριβή στοιχεία δεν υπάρχουν ακόμα, υπολογίζεται ότι η κρυοσυντήρηση ωαρίων έχει οδηγήσει στη γέννηση περίπου 6.000 βρεφών σε όλο τον κόσμο σε σύνολο τουλάχιστον 6 εκατομμυρίων που έχουν γεννηθεί παγκοσμίως με τη βοήθεια της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Κέντρου Γονιμότητας του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας.

Σε ποιες περιπτώσεις, όμως, ενδείκνυται η κρυοσυντήρηση; Όπως εξηγεί ο μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος Δρ. Ιωάννης Π. Βασιλόπουλος, MD, MSc, ειδικός στην Yποβοηθούμενη Aναπαραγωγή και ιδρυτικό μέλος του Institute of Life-ΙΑΣΩ (www.gynecologie.gr), η κρυοσυντήρηση ωαρίων επιλέγεται από τέσσερις κύριες ομάδες γυναικών:

* Απ’ όσες επιθυμούν ή είναι επιβεβλημένο να καθυστερήσουν να τεκνοποιήσουν προκειμένου να εκπληρώσουν εκπαιδευτικούς, επαγγελματικούς ή άλλου είδους προσωπικούς στόχους

* Από γυναίκες με οικογενειακό ιστορικό πρόωρης εμμηνόπαυσης

* Από γυναίκες με καρκίνο για τον οποίο πρόκειται να υποβληθούν σε χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία στην περιοχή της πυέλου

* Από γυναίκες οι οποίες υποβάλλονται σε εξωσωματική αλλά δεν επιθυμούν να καταψύξουν έμβρυα για θρησκευτικούς ή/και ηθικούς λόγους.

«Σε αντίθεση με την επίδραση του χρόνου στην ποιότητα των ωαρίων, η μήτρα δεν επηρεάζεται από την ηλικία και έτσι οι γυναίκες μπορούν να τεκνοποιήσουν μέχρι την ηλικία των 50, σύμφωνα και με την ελληνική νομοθεσία» λέει. «Έτσι, η κατάψυξη ωαρίων σε νεαρή αναπαραγωγική ηλικία θα εξασφαλίσει υψηλότερα ποσοστά επιτυχίας για την επίτευξη μιας μελλοντικής εγκυμοσύνης. Η ίδια τεχνική ενδείκνυνται και για γυναίκες με ορισμένες μορφές πρόωρης εμμηνόπαυσης (πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια) που έχουν κληρονομικό υπόβαθρο.

Η κατάψυξη ωαρίων προσφέρει στις γυναίκες αυτές την ευκαιρία να διατηρήσουν τη γονιμότητα τους πριν εξαντληθεί η ωοθηκική τους εφεδρεία. Αντίστοιχα, οι περισσότερες από τις θεραπείες για τον καρκίνο καταστρέφουν τα αποθέματα ωαρίων και οδηγούν σε παροδική ή μόνιμη αμηνόρροια (απουσία εμμήνου ρύσεως) και συνεπώς υπογονιμότητα, επομένως η λήψη ωαρίων πριν από την έναρξη των θεραπειών μπορεί να διατηρήσει τη μελλοντική ικανότητα τεκνοποίησης των ασθενών».

Ποια είναι η καλύτερη ηλικία για να γίνει η κρυοσυντήρηση; «Όσο νεότερη είναι η γυναίκα, τόσο καλύτερη θα είναι η ποιότητα των ωάριων που θα ληφθούν και τόσο περισσότερες θα είναι οι πιθανότητες για μια μελλοντική εγκυμοσύνη» απαντά ο Δρ. Βασιλόπουλος. «Ιδανική είναι η ηλικία μεταξύ 30 και 36 ετών ή ακόμη νωρίτερα αν πρόκειται για ασθενείς με καρκίνο ή άλλη γνωστή πάθηση που επιδρά αρνητικά στην ωοθηκική εφεδρεία. Μελέτες έχουν δείξει πως όταν η γυναίκα έχει ηλικία άνω των 38 ετών όταν κάνει κρυοσυντήρηση ωαρίων, οι πιθανότητες εγκυμοσύνης μειώνονται και μπορεί να είναι μόλις 10%. Όσο νωρίτερα, λοιπόν, τόσο το καλύτερο».

Για να συλλεχθούν τα ωάρια που θα καταψυχθούν, η γυναίκα υποβάλλεται στην ίδια διαδικασία ορμονικής διέγερσης των ωοθηκών που γίνεται και στην εξωσωματική, με τη διαφορά ότι μετά την ωοληψία δεν πραγματοποιείται γονιμοποίηση των ωάριων από το σπέρμα, ούτε εμβρυομεταφορά. «Τα ωάρια που συλλέγονται κρυοσυντηρούνται και αποθηκεύονται στους -196ο Κελσίου με τη σύγχρονη μέθοδο της υαλοποίησης. Όταν η ασθενής είναι έτοιμη να επιχειρήσει μία εγκυμοσύνη (και αυτό μπορεί να συμβεί αρκετά χρόνια αργότερα) τα ωάρια αποψύχονται και γονιμοποιούνται και στη συνέχεια τα έμβρυα μεταφέρονται στη μήτρα της γυναίκας», εξηγεί ο ειδικός. «Μελέτες έχουν δείξει ότι το ποσοστό επιβίωσης των ωαρίων μετά την απόψυξη είναι 75% - όσο και το ποσοστό επιτυχούς γονιμοποίησής τους».

Ένα από τα βασικότερα ερωτήματα των γυναικών για την κρυοσυντήρηση ωαρίων είναι αν η μέθοδος είναι ασφαλής ή επηρεάζει την ποιότητα των ωαρίων με τρόπο που θα μπορούσε να υπονομεύσει την υγεία των βρεφών. «Η μεγαλύτερη μελέτη που έχει έως σήμερα δημοσιευθεί για τα μωρά που γεννιούνται από κατεψυγμένα ωάρια, συμπεριέλαβε πάνω από 900 βρέφη και δεν έδειξε να υπάρχει αυξημένο ποσοστό γενετικών ανωμαλιών σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό, ούτε αυξημένα ποσοστά χρωμοσωμικών ανωμαλιών σε σύγκριση με τα έμβρυα που προέρχονται από φρέσκα ωάρια» απαντά ο Δρ. Βασιλόπουλος.

«Μια άλλη μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2014 έδειξε ότι δεν αυξάνονται ούτε οι επιπλοκές κατά τη διάρκεια της κύησης μετά από τη γονιμοποίηση με κρυοσυντηρημένα ωάρια. Να μην ξεχνάμε επίσης ότι περισσότερα από 300.000 παιδιά έχουν γεννηθεί σε όλο τον κόσμο από κατεψυγμένα έμβρυα, δηλαδή από τα έμβρυα που προκύπτουν κατά την προσπάθεια εξωσωματικής γονιμοποίησης αλλά επειδή είναι περισσότερα από τον επιθυμητό αριθμό δεν εμφυτεύονται στη γυναίκα αλλά καταψύχονται για μελλοντική χρήση. Ούτε σε αυτά τα κατεψυγμένα έμβρυα έχει παρατηρηθεί αύξηση των γενετικών ανωμαλιών, επομένως η όλη διαδικασία της κατάψυξης και απόψυξης ωαρίων (και εμβρύων) θεωρείται πολύ ασφαλής».

Το κόστος για τη διαδικασία διέγερσης, ωοληψίας και αρχικής κατάψυξης των ωαρίων είναι παραπλήσιο με εκείνο ενός κύκλου εξωσωματικής, ενώ πρόσθετη επιβάρυνση υπάρχει για τα φάρμακα διέγερσης των ωοθηκών τα οποία δεν καλύπτονται από τα ασφαλιστικά ταμεία. Υπάρχει, τέλος, και μία ετήσια συνδρομή για την κρυοσυντήρηση καθ’ εαυτή.

Ένα σύγχρονο και άρτια εξοπλισμένο εργαστήριο εφαρμόζει μέτρα παρακολούθησης καταγραφής και ανάλυσης των εργαστηριακών διαδικασιών και παραμέτρων, ώστε να επιτυγχάνει στο μέγιστο δυνατό βαθμό το συνδυασμό ασφάλειας και αποτελεσματικότητας, ενώ σε περιπτώσεις έκτατης ανάγκης να εξασφαλίζονται οι μηχανισμοί αντιμετώπισης και περιορισμού του κινδύνου.

Προς την κατεύθυνση αυτή έχουν καθιερωθεί επίσημες κατευθυντήριες οδηγίες από διεθνείς και εθνικούς φορείς καθώς και πιστοποιήσεις που εξασφαλίζουν ότι όλα λειτουργούν με τον ενδεδειγμένο τρόπο.

Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας – ESHRE δημοσιεύει και αναθεωρεί ανά τακτά χρονικά διαστήματα οδηγίες για σωστή πρακτική στο εμβρυολογικό εργαστήριο. Οι οδηγίες αυτές συντάσσονται από μια ομάδα εμβρυολόγων από όλη την Ευρώπη και αντιπροσωπεύουν διαφορετικά επιστημονικά υπόβαθρα και λειτουργικά πλαίσια έτσι ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ένας Πανευρωπαϊκός Οδηγός για την πλειοψηφία των εργαστηρίων.

Η Επιστημονική Υπεύθυνη του Εμβρυολογικού εργαστηρίου του Κέντρου Εξωσωματικής Αθηνών, Μαρία Σακελλαρίου (Ph.D, ESHRE Senior Clinical Embryologist) εξηγεί σχετικά με το περιεχόμενο και τη σημασία των οδηγιών αυτών: «Αφορούν την οργάνωση και δομή του εργαστηρίου (Διεύθυνση & Προσωπικό, Έλεγχος Ποιότητας), την Ασφάλεια στο εργαστήριο, την Ταυτοποίηση & Ιχνηλασιμότητα των δειγμάτων, τα αναλώσιμα και τη διαχείριση των βιολογικών αποβλήτων. Επιπλέον, το περιεχόμενο υποδεικνύει σημεία προσοχής και καθοδηγεί σε διαδικασίες και στάδια Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής όπως η ωοληψία, η προετοιμασία του σπέρματος, η γονιμοποίηση, η καλλιέργεια των εμβρύων και η εμβρυομεταφορά, η κρυοσυντήρηση των εμβρύων και προβλέπει επίσης το σχεδιασμό μιας σειράς ενεργειών για περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης (π.χ. ασφάλεια του προσωπικού & των ασθενών, διάσωση των δειγμάτων και ελαχιστοποίηση των ζημιών σε εξοπλισμό και ιατρικά αρχεία)».

Με βάση αυτές τις οδηγίες λοιπόν το εμβρυολογικό εργαστήριο, όχι μόνο υποχρεούται να λειτουργεί υπό συγκεκριμένη ακολουθία μεθόδων, αλλά ταυτόχρονα είναι ένας τρόπος για συνεχή υποστήριξη των υπευθύνων και του προσωπικού και ένα κίνητρο να βελτιώνονται διαρκώς οι υπηρεσίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής απέναντι στον ασθενή.

Ένα εργαστήριο ωστόσο που λειτουργεί μέσα σε μια μονάδα υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, δεν αρκεί μόνο να εφαρμόζει τις παραπάνω παραμέτρους αλλά επιβάλλεται να ελέγχεται από επίσημους οργανισμούς πιστοποίησης συστημάτων ποιότητας και να διαπιστεύεται ως προς τη συμμόρφωση των διεθνών προτύπων. Τέτοιο πρότυπο είναι και το ISO 9001/2008 το οποίο χορηγείται μετά από επιθεώρηση & αξιολόγηση της εκάστοτε μονάδας. Τα πιστοποιητικά ISO έχουν διάρκεια ισχύος 3 έτη, με συνεχείς ετήσιες επιθεωρήσεις και εξασφαλίζουν την εύρυθμη λειτουργία σύμφωνα με τις ισχύουσες νομικές απαιτήσεις και τους στόχους που έχει θέσει το εργαστήριο και για την ανανέωση των πιστοποιητικών μετά τη λήξη απαιτείται εκ νέου επισκόπηση και έλεγχος.

«Στο Κέντρο Εξωσωματικής Αθηνών αξιολογώντας την οικογένεια ως προτεραιότητα, εφαρμόζουμε ανελλιπώς, ήδη από το 2008, την Πιστοποίηση προτύπου ΕΛΟΤ ΕΝ ISO 9001/ 2008. Με άξονα τη συνεχή βελτίωση μας, προχωρούμε σε άμεση εφαρμογή τόσο του νέου Νόμου (2639, Δεκέμβριος 2015) όσο και του Προεδρικού Διατάγματος (Αρ. 10, Φεβρουάριος 2016) σχετικά με τα καινούρια πλαίσια λειτουργίας των Μονάδων Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής και των Τραπεζών Κρυοσυντήρησης γονάδων και εμβρύων, με σκοπό την εφαρμογή του προτύπου ISO 15.224:2012, όπως αυτό ισχύει», τονίζει η Κ. Σακελλαρίου. «Με τον τρόπο αυτό θέτουμε ως αποστολή μας να πράττουμε το καλύτερο δυνατό, χωρίς καμιά έκπτωση σε ποιότητα υλικών και υπηρεσιών, ασφάλεια και υποδομές, για την προστασία της υγείας και τη διευκόλυνση του στόχου διεύρυνσης της οικογένειας. Παράλληλα, δεσμευόμαστε για την εξοικονόμηση και βελτιστοποίηση των ενεργειακών επιδόσεων και την προστασία του περιβάλλοντος, ώστε να συμβάλουμε στην εξασφάλιση του ποιοτικού μέλλοντος που αξίζουν τα παιδιά μας».

Συνήθως, ο ειδικός Ιατρός Αναπαραγωγής αναλαμβάνει να συμβουλέψει και να καθοδηγήσει το ζευγάρι σχετικά με την καλύτερη δυνατή επιλογή για το πρόβλημα υπογονιμότητας που αντιμετωπίζουν και τις πιθανότητες να οδηγηθούν σε επιτυχημένη εγκυμοσύνη, ωστόσο είναι χρήσιμο να γνωρίζουν και οι ίδιοι τις βασικές διαφορές ανάμεσα στις 2 θεραπείες.

Ο μαιευτήρας – γυναικολόγος Δρ. Βασίλης Αθανασίου, Επιστημονικός Υπεύθυνος του Κέντρου Εξωσωματικής Αθηνών (www.ivfathenscenter.gr) λύνει τις πιο συχνές απορίες που προκύπτουν όταν τίθεται θέμα επιλογής μεταξύ IUI & IVF .

• Είναι η IUI μια περισσότερο «φυσική» προσέγγιση;
Συνήθως η Ενδομητρική Σπερματέγχυση προτιμάται ως μια πρώτη θεραπεία πριν τη λύση της Εξωσωματικής και θεωρείται λιγότερο επεμβατική διαδικασία σε σχέση με την IVF. Ουσιαστικά η Ενδομητρική Σπερματέγχυση είναι η μια ανώδυνη διαδικασία όπου το επεξεργασμένο και ενεργοποιημένο δείγμα σπέρματος του συζύγου ή σπέρματος δότη τοποθετείται με τη βοήθεια ενός εύκαμπτου καθετήρα στη μητρική κοιλότητα σε χρόνο που έχει προσδιοριστεί από την παρακολούθηση της ωοθυλακιορρηξίας. Η διαδικασία μπορεί να γίνει κατά τη διάρκεια του φυσικού κύκλου ή σε συνδυασμό με φαρμακευτική διέγερση ωοθηκών.

Η IUI ενδείκνυται όχι μόνο για ζευγάρια με προβλήματα υπογονιμότητας, αλλά και για ζευγάρια που δυσκολεύονται να συλλάβουν για άλλους λόγους όπως για παράδειγμα το πρόγραμμα της εργασίας τους που δεν συμπίπτει ή η απόσταση που μπορεί να τους χωρίζει τις πιο γόνιμες μέρες του μήνα. Το επεξεργασμένο δείγμα περιέχει σπέρμα σε αυξημένες ποσότητες και με αυξημένη κινητικότητα το οποίο μπορεί να βελτιώσει τις πιθανότητες σύλληψης. Ακόμη το γεγονός ότι το δείγμα τοποθετείται κατευθείαν στη μήτρα σημαίνει ότι τα σπερματοζωάρια δε χρειάζεται να διανύσουν μεγάλη απόσταση ώστε να φτάσουν στο… στόχο τους!

• Η Ενδομητρική Σπερματέγχυση έχει μικρότερο χρηματικό & συναισθηματικό κόστος;
Σε γενικές γραμμές η σπερματέγχυση θεωρείται μια πιο οικονομική θεραπεία γονιμότητας, ωστόσο το κόστος μπορεί να αυξηθεί επικίνδυνα αυξανομένων και των προσπαθειών (μια 2η, 3η ή 4η προσπάθεια σπερματέγχυσης είναι συχνό φαινόμενο). Αντιθέτως το ευτυχές αποτέλεσμα μπορεί να επιτευχθεί με μία και μοναδική προσπάθεια IVF.

Επιπλέον, μια αρκετά κοινή πεποίθηση είναι ότι η IUI είναι λιγότερο χρονοβόρος διαδικασία σε σχέση με την IVF. Οι τελευταίες επιστημονικές και εργαστηριακές εξελίξεις στον τομέα της Εξωσωματικής, σε συνδυασμό με τα πλέον σύγχρονα πρωτόκολλα εξασφαλίζουν τη λιγότερη δυνατή ενόχληση ή δυσκολία για το ζευγάρι και επιτρέπουν την επιστροφή της γυναίκας στις καθημερινές της συνήθειες σε ελάχιστο χρόνο (συνήθως την ίδια μέρα). Για παράδειγμα η διαδικασία της Εμβρυομεταφοράς ολοκληρώνεται μέσα σε λίγες ώρες, τον ίδιο δηλαδή χρόνο που απαιτεί και η Σπερματέγχυση, χωρίς να συνυπολογίσουμε και τις συχνές επισκέψεις για υπερηχογραφικό και ορμονικό έλεγχο που απαιτεί η τελευταία.

Το ψυχολογικό κόστος είναι αναμφισβήτητα ένας παράγοντας με μεγάλη βαρύτητα για τα περισσότερα ζευγάρια, καθώς κατά τη διάρκεια κάθε κύκλου βιώνουν αντιφατικά συναισθήματα χαράς, ελπίδας, απογοήτευσης και φόβου. Η σημασία της ψυχολογικής ευεξίας της γυναίκας που προσπαθεί να συλλάβει είναι εξίσου σημαντική με αυτή της σωματικής υγείας και σε αυτό μπορεί να συντελέσει η μείωση του χρόνου που θα διαρκέσει η κάθε θεραπεία υπογονιμότητας. Αυτό πλέον επιτυγχάνεται στις περισσότερες περιπτώσεις με εξατομικευμένα πρωτόκολλα μικρότερης διάρκειας, ωστόσο ακόμα και στα ζευγάρια με μακρύτερη διάρκεια θεραπείας η ψυχολογική στήριξη και η συμβουλευτική από έναν ειδικό είναι πολύτιμη για να ξεπεραστούν τα ψυχολογικά εμπόδια.

• Είναι τελικά προτιμότερο να προχωρήσουμε κατευθείαν σε Εξωσωματική;
Σε αρκετές περιπτώσεις η Σπερματέγχυση δεν είναι η καταλληλότερη θεραπεία για το ζευγάρι, αλλά είναι μια αρχική αντιμετώπιση σε ζευγάρια με ορμονικά προβλήματα ή ανεξήγητη υπογονιμότητα. Η Εξωσωματική από την άλλη πλευρά, συνήθως συστήνεται απευθείας για ζευγάρια στα οποία ευθύνεται κυρίως ο ανδρικός παράγοντας ή η γυναίκα έχει απόφραξη σαλπίγγων ή / και επαναλαμβανόμενες αποβολές.

Ο παράγοντας – κλειδί σε οποιαδήποτε απόφαση είναι φυσικά η ηλικία της γυναίκας. Ο ειδικός Ιατρός Γονιμότητας, εξετάζοντας το ιατρικό ιστορικό, ενδέχεται να προτείνει κατευθείαν την λύση της εξωσωματικής σε γυναίκες 35-40 ετών με στόχο να μη χαθεί πολύτιμος χρόνος με επαναλαμβανόμενες σπερματεγχύσεις που πιθανότατα να μην καταλήξουν σε εγκυμοσύνη. «Να υπενθυμίσουμε σε αυτό το σημείο» υπογραμμίζει ο Δρ. Αθανασίου «ότι το ποσοστό εμφύτευσης και κύησης μειώνεται όσο αυξάνεται η ηλικία της γυναίκας οπότε η αναβολή της Εξωσωματικής για μεγάλο διάστημα δεν είναι η ενδεδειγμένη προσέγγιση. Αυτό που προτείνεται είναι η ενδελεχής εξέταση του ορμονικού και ιατρικού προφίλ της γυναίκας και η επιλογή του καταλληλότερου πρωτοκόλλου το οποίο θα συναποφασίσει με τον ειδικό ιατρό αναπαραγωγής».

• Υπάρχουν νεότερες εξελίξεις και δεδομένα στην IVF
Κάθε περιστατικό είναι μοναδικό και ξεχωριστό. Δυστυχώς όταν οι γονείς είναι φορείς κάποιου γενετικού νοσήματος το οποίο σαφώς δεν πρέπει να μεταβιβαστεί στο έμβρυο ή έχουν επαναλαμβανόμενες αποβολές υπάρχει η τεχνική της Προεμφυτευτικής Γενετικής Διάγνωσης (PGD) που μπορεί να προσφέρει λύσεις στα προβλήματα αυτά. Η τεχνική αυτή μπορεί να εφαρμοστεί μόνο κατά τη διάρκεια ενός Κύκλου Εξωσωματικής και αυξάνει τις πιθανότητες γονιμοποίησης και εμφύτευσης ανά εμβρυομεταφορά, καθώς μεταφέρονται στη μήτρα μόνο υγιή έμβρυα.

Η επιλογή της θεραπευτικής προσέγγισης (IUI ή IVF) εξαρτάται λοιπόν από διάφορους παράγοντες όμως αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι πως η υπογονιμότητα είναι μια πάθηση που ταλανίζει 1 στα 6 ζευγάρια παγκοσμίως και ανεξάρτητα από την ηλικία τους, τα οποία πρέπει να απευθυνθούν σε έναν ειδικό ιατρό γονιμότητας όσο το δυνατόν νωρίτερα εάν δυσκολεύονται να συλλάβουν. Η έγκαιρη αντιμετώπιση και η σωστή καθοδήγηση θα τους φέρει πιο κοντά στην πραγματοποίηση του ονείρου τους, δηλαδή την απόκτηση του δικού τους παιδιού!