Το ΔΝΤ περιγράφει τη μετάβαση της Ελλάδας από ένα σύστημα χαμηλής εισπραξιμότητας, πολιτικών παρεμβάσεων και εκτεταμένης φοροδιαφυγής σε ένα πιο ανεξάρτητο, ψηφιοποιημένο και αποτελεσματικό μοντέλο φορολογικής διοίκησης.

Η έκθεση υποστηρίζει ότι η μεταρρύθμιση αυτή συνέβαλε καθοριστικά στη δημοσιονομική σταθεροποίηση και στην αποκατάσταση της αξιοπιστίας της ελληνικής οικονομίας, ενώ επισημαίνει ότι η επόμενη πρόκληση είναι η αξιοποίηση τεχνολογιών δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης ώστε το νέο μοντέλο να γίνει μόνιμο και ακόμη πιο αποδοτικό.

Οι τρεις φάσεις της μεταρρύθμισης

1. Η περίοδος της κρίσης: Σταθεροποίηση εσόδων και μάχη κατά της φοροδιαφυγής

Η πρώτη φάση ξεκινά ουσιαστικά με την έκρηξη της ελληνικής κρίσης χρέους το 2010, όταν η αδυναμία του κράτους να εισπράξει φόρους είχε μετατραπεί σε βασικό παράγοντα δημοσιονομικής αποσταθεροποίησης.

Σύμφωνα με το ΔΝΤ, η προτεραιότητα εκείνης της περιόδου ήταν η άμεση αύξηση των εσόδων και η αντιμετώπιση της συστηματικής φοροδιαφυγής. Δημιουργήθηκαν ειδικές μονάδες για μεγάλους φορολογούμενους και εύπορα φυσικά πρόσωπα, ενισχύθηκαν οι έλεγχοι υψηλού κινδύνου και επιχειρήθηκε για πρώτη φορά πιο συστηματική παρακολούθηση των ληξιπρόθεσμων οφειλών.

Το Ταμείο σημειώνει ότι εκείνη την περίοδο το βάρος έπεσε κυρίως σε μέτρα «έκτακτης ανάγκης», με στόχο να αποτραπεί η πλήρης κατάρρευση των δημόσιων εσόδων.

2. Η θεσμική αναδιοργάνωση: Η δημιουργία της ΑΑΔΕ

Η δεύτερη φάση αφορά τη βαθύτερη θεσμική μεταρρύθμιση του φορολογικού μηχανισμού. Το ΔΝΤ θεωρεί κομβική εξέλιξη τη δημιουργία της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων, η οποία απέκτησε μεγαλύτερη διοικητική και επιχειρησιακή αυτονομία από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία.

Σύμφωνα με την έκθεση, η ανεξαρτησία της ΑΑΔΕ επέτρεψε μεγαλύτερη συνέχεια στις μεταρρυθμίσεις, καλύτερο στρατηγικό σχεδιασμό και πιο επαγγελματική λειτουργία του φοροεισπρακτικού μηχανισμού. Παράλληλα, βελτιώθηκαν οι διαδικασίες είσπραξης, ενισχύθηκε η διαχείριση κινδύνου και οργανώθηκαν πιο στοχευμένοι φορολογικοί έλεγχοι.

Το ΔΝΤ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι η φορολογική διοίκηση έπαψε σταδιακά να λειτουργεί ως ένας κατακερματισμένος και πολιτικά ευάλωτος μηχανισμός.

3. Η ψηφιακή μετάβαση: Από τους χειροκίνητους ελέγχους στα δεδομένα σε πραγματικό χρόνο

Η τρίτη φάση είναι η περίοδος της ψηφιοποίησης, την οποία το Ταμείο θεωρεί καθοριστική για τη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης.

Η επέκταση των ηλεκτρονικών συναλλαγών, η διασύνδεση POS και ταμειακών μηχανών, η ηλεκτρονική τιμολόγηση και το σύστημα myDATA δημιούργησαν – σύμφωνα με την έκθεση – ένα νέο περιβάλλον όπου η οικονομική δραστηριότητα καταγράφεται με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και ταχύτητα.

Το ΔΝΤ σημειώνει ότι η χρήση ψηφιακών εργαλείων επέτρεψε στην ΑΑΔΕ να περάσει από ένα μοντέλο μαζικών αλλά συχνά αναποτελεσματικών ελέγχων σε πιο στοχευμένες παρεμβάσεις βάσει ανάλυσης δεδομένων. Η αλλαγή αυτή συνδέεται άμεσα με τη σημαντική μείωση του κενού ΦΠΑ και με τη βελτίωση της εισπραξιμότητας των φόρων.

Το επόμενο βήμα: Η εφορία των δεδομένων και της AI

Στο τελευταίο μέρος της ανάλυσης, το ΔΝΤ υποστηρίζει ότι η ελληνική φορολογική μεταρρύθμιση περνά τώρα σε μία νέα φάση, όπου το βασικό ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο η αύξηση των εσόδων αλλά η δημιουργία ενός μόνιμα αποτελεσματικού και τεχνολογικά εξελιγμένου φορολογικού συστήματος.

Σε στρατηγικό επίπεδο, το Ταμείο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της ανάλυσης δεδομένων και στη στοχευμένη και υπεύθυνη αξιοποίηση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, με πλήρη ενσωμάτωσή τους στο σύστημα διαχείρισης φορολογικών κινδύνων. Όπως σημειώνει, αυτό θα επιτρέψει τη μετάβαση από ένα μοντέλο «αντιδραστικών» (reactive) ελέγχων σε ένα σύστημα προληπτικής διαχείρισης της φορολογικής συμμόρφωσης.

Η έκθεση επισημαίνει ότι η αυξανόμενη διαθεσιμότητα δεδομένων μέσω του myDATA, της ηλεκτρονικής τιμολόγησης και της διασύνδεσης POS δημιουργεί πλέον τις προϋποθέσεις για σχεδόν συνεχή παρακολούθηση της οικονομικής δραστηριότητας. Ωστόσο, η πρόκληση είναι αυτά τα δεδομένα να μετατρέπονται συστηματικά σε επιχειρησιακές αποφάσεις. Για τον λόγο αυτό, το ΔΝΤ προτείνει τα εργαλεία ανάλυσης δεδομένων και AI να ενσωματωθούν άμεσα στις βασικές λειτουργίες της φορολογικής διοίκησης, από την επιλογή υποθέσεων για έλεγχο έως τη διαχείριση οφειλών και διαφορών:

«Αυτό απαιτεί την άμεση ενσωμάτωση εργαλείων ανάλυσης δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης στις βασικές λειτουργίες του συστήματος διαχείρισης φορολογικών κινδύνων, συμπεριλαμβανομένων της κατηγοριοποίησης κινδύνου, της επιλογής υποθέσεων προς έλεγχο, της διαχείρισης υποθέσεων, της επίλυσης φορολογικών διαφορών και της είσπραξης οφειλών, ώστε οι αποφάσεις να βασίζονται εκ προοιμίου σε δεδομένα και αναλυτικά ευρήματα και όχι να χρησιμοποιούνται επικουρικά» εξηγεί η έκθεση.

Παράλληλα, η έκθεση τονίζει ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Η βιωσιμότητα της μεταρρύθμισης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ενίσχυση των δεξιοτήτων του προσωπικού, την ανάπτυξη ηγετικών στελεχών και τη σωστή διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού. Όπως αναφέρεται, το νέο μοντέλο λειτουργίας της φορολογικής διοίκησης απαιτεί ολοένα μεγαλύτερη εξειδίκευση στην ανάλυση δεδομένων, στα ψηφιακά συστήματα και στη διαχείριση κινδύνου.

Το ΔΝΤ επισημαίνει επίσης ότι η επόμενη φάση της μεταρρύθμισης θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στην εξυπηρέτηση των φορολογουμένων και στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς το φορολογικό σύστημα. Καθώς οι διαδικασίες συμμόρφωσης γίνονται πιο αυτοματοποιημένες, ζητήματα όπως η διαφάνεια, η δικαιοσύνη και η εύκολη πρόσβαση στις υπηρεσίες θα αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την οικειοθελή συμμόρφωση των πολιτών.

«Μια πιο ισχυρή προσέγγιση με επίκεντρο τον φορολογούμενο —υποστηριζόμενη από ενοποιημένες ψηφιακές υπηρεσίες, απλοποιημένες διαδικασίες και προσυμπληρωμένες δηλώσεις— μπορεί να μειώσει το κόστος φορολογικής συμμόρφωσης, να περιορίσει τα λάθη και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη προς το φορολογικό σύστημα» τονίζουν οι οικονομολόγοι του ΔΝΤ.

Τέλος, το Ταμείο σημειώνει ότι η συνέχιση της προόδου θα εξαρτηθεί από τη σωστή διακυβέρνηση, τον ρεαλιστικό σχεδιασμό και την αποτελεσματική διαχείριση πόρων.

Όπως υπογραμμίζει, η φορολογική διοίκηση θα πρέπει να συνεχίσει να εξελίσσεται προς ένα πιο ολοκληρωμένο, ψηφιακό και αξιόπιστο μοντέλο «Tax Administration 3.0», βασισμένο στα δεδομένα και στην τεχνολογία.

Ξεκινώντας από την ίδια την Ε.Ε. η έκθεση υπολογίζει ότι χάνονται κάθε χρόνο, περισσότερα από 100 δισεκατομμύρια ευρώ σε φορολογικά έσοδα, με τη μορφή φορολογικών «κενών», δηλαδή εσόδων που θα μπορούσαν να εισπραχθούν από τις κυβερνήσεις, αλλά δεν εισπράττονται.

Όπως παρατηρεί, πρόκειται για χρήματα που δεν μπορούμε να χάσουμε, καθώς η οικονομία της ΕΕ αντιμετωπίζει σημαντικές επενδυτικές ανάγκες για την ενίσχυση των αμυντικών της δυνατοτήτων, για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, καθώς και για την αύξηση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητάς της. Παράλληλα, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί ότι το φορολογικό σύστημα παρέχει τα κατάλληλα κίνητρα για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να γίνουν πιο ανταγωνιστικές παρά τις δύσκολες γεωπολιτικές συνθήκες, συμπεριλαμβανομένων των εμπορικών εντάσεων.

Για την Ελλάδα σημειώνει ότι: το 2023 καταγράφηκαν 1.116 περιπτώσεις φοροαπαλλαγών με το κόστος τους να εκτιμάται σε 18,82 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου στο 31% των συνολικών φορολογικών εσόδων.

Αναφέρει ότι οι περισσότερες απαλλαγές αφορούν: φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων (249), φόρο νομικών προσώπων (233), τέλη χαρτοσήμου (76), ΦΠΑ (75).

Ειδικά για το Φ.Π.Α., διαπιστώνει ότι οι φοροαπαλλαγές στη χώρα μας, συχνά έχουν αντίστροφα προοδευτικό αποτέλεσμα. «Αυτό υποδηλώνει ότι τα αγαθά που καλύπτονται από μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ δεν είναι ως επί το πλείστον εκείνα που είναι πιο πιθανό να καταναλώνονται από νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος».

Αν και η έκθεση αναγνωρίζει ότι οι απαλλαγές που αφορούν τον φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων μειώνουν την ανισότητα, καθώς βοηθούν στην αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος ,υπογραμμίζει ότι ο εξαιρετικά υψηλός αριθμός διατάξεων φορολογικών δαπανών, με σημαντικό δημοσιονομικό αντίκτυπο αναδεικνύει τη σημασία της θέσπισης ενός ειδικού μηχανισμού για τη μόνιμη αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους.

Το κενό ΦΠΑ

Η Ελλάδα παρουσιάζει σημαντική βελτίωση στη μείωση του κενού συμμόρφωσης ΦΠΑ, με συγκλίνουσα τροχιά προς τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το 2023, το κενό ανήλθε σε 3 δισ. ευρώ ή 11% της θεωρητικής φορολογητέας ύλης, υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (9,5%), αλλά σημαντικά μειωμένο, κατά 13 ποσοστιαίες μονάδες, σε σχέση με το 2019, όταν είχε ανέλθει σε 24%.

Ωστόσο, η έκθεση επισημαίνει ότι η ανάπτυξη του τομέα υπηρεσιών και τουρισμού ενδέχεται να επιβραδύνει την περαιτέρω σύγκλιση, καθώς οι κίνδυνοι μη συμμόρφωσης είναι γενικά υψηλότεροι στον τομέα των υπηρεσιών. Επιπλέον, οι απώλειες από απάτη εκτιμώνται σε 310 εκατ. ευρώ το 2023.

Σύμφωνα με την έκθεση η Ελλάδα χάνει πολύ μεγάλο μέρος των δυνητικών εσόδων από ΦΠΑ, περισσότερο από σχεδόν κάθε άλλη χώρα στην ΕΕ, επειδή χρησιμοποιεί πολλούς μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ, έχει πολλές απαλλαγές ενώ εφαρμόζει εθνικές πολιτικές που μειώνουν το φόρο σε διάφορους τομείς.

Οπως τονίζει, το «χάσμα πολιτικής ΦΠΑ» είναι πολύ υψηλό στην Ελλάδα καθώς το 2023 ήταν το δεύτερο υψηλότερο στην ΕΕ, φτάνει το 57% των ιδανικών εσόδων που θα μπορούσε θεωρητικά να εισπράξει το κράτος (29 δισ. ευρώ) και είναι μεγαλύτερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (51%). Επίσης οι απαλλαγές που συνδέονται με τον ΦΠΑ το 2023 κόστισαν 7 δισ. ευρώ.

Η παραοικονομία

Η παραοικονομία στην Ελλάδα εκτιμάται στο 21% του ΑΕΠ (2022), περίπου 3,7 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερα από τον μέσο όρο της Ε.Ε (17,6%). Παρά τη μείωση από το 24% του 2012, η πρόκληση παραμένει σημαντική, με τον τομέα των αυτοαπασχολούμενων να αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος της παραοικονομίας.

Το πρόβλημα του μεγέθους της παραοικονομίας και ο αντίκτυπος του στο φορολογικό έλλειμμα επισημάνθηκε πρόσφατα και από το ΔΝΤ, το οποίο, στο πλαίσιο αυτό, τόνισε την ανάγκη να συνεχιστούν οι προσπάθειες για την ενίσχυση της είσπραξης εσόδων μέσω της καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και της προώθησης της φορολογικής συμμόρφωση.

Ληξιπρόθεσμες οφειλές

Οι εκκρεμείς φορολογικές οφειλές αποτελούν σημείο ανησυχίας για την Ελλάδα. Με ποσοστό 159 % των συνολικών καθαρών εσόδων που εισπράχθηκαν, οι εκκρεμείς φορολογικές οφειλές παρέμειναν μεταξύ των υψηλότερων στην ΕΕ (30,7 % κατά μέσο όρο) το 2023. Το ποσοστό των εισπρακτέων οφειλών σε σύγκριση με το σύνολο των οφειλών παρέμεινε υψηλό κατά τα έτη 2018 έως 2023, αν και σημειώθηκε μικρή μείωση (από 81,6% σε 75,2%). Προκειμένου να μειωθεί ο όγκος των φορολογικών οφειλών, σε τακτά χρονικά διαστήματα θεσπίζονται νομοθετικές διατάξεις για την εισαγωγή της αποπληρωμής των οφειλών σε άτοκες δόσεις που εκτείνονται σε μακρά χρονικά διαστήματα και τη μείωση του χρέους σε περίπτωση πλήρους αποπληρωμής.

Οι φορολογικές ληξιπρόθεσμες οφειλές μπορούν να μειωθούν με την εστίαση στην έγκαιρη πληρωμή. Η Ελλάδα έχει καταβάλει προσπάθειες μέσω της ψηφιοποίησης για την παροχή απρόσκοπτων διοικητικών διαδικασιών που διευκολύνουν την πληρωμή φόρων μέσω μιας μοναδικής ψηφιακής πύλης (MyAADE) για όλες τις υπηρεσίες που παρέχονται στους πολίτες και τις επιχειρήσεις.

Φορολογικά έσοδα

Η Ελλάδα εξαρτάται περισσότερο από τη φορολογία της κατανάλωσης σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Συγκεκριμένα, στη χώρα μας οι φόροι κατανάλωσης ανέρχονται στο 38,9% του συνόλου των εσόδων, έναντι 26,9% συνολικά στην Ε.Ε..

Υψηλότερα του ευρωπαϊκού μέσου όρου κινούνται και τα έσοδα από τον ΦΠΑ, τα οποία καλύπτουν το 22,5% του συνόλου των εσόδων (έναντι 18,3% στην Ε.Ε.) και το 8,8% του ΑΕΠ (έναντι 7,1% στην Ε.Ε.)

Αντιθέτως, οι φόροι στην εργασία καλύπτουν το 39,7% των εσόδων κινούμενοι σε σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (51,2%), ενώ οι φόροι κεφαλαίου ανέρχονται στο 21,4% των εσόδων, περίπου όσο και στην Ε.Ε. (21,9%)

Ανισότητα και κοινωνική προστασία

Το φορολογικό και κοινωνικό σύστημα στην Ελλάδα μειώνει την εισοδηματική ανισότητα σε πολύ μικρότερο βαθμό από τον μέσο όρο της ΕΕ το 2023, παρά την προοδευτική φορολογία της εργασίας.

Η επίδραση του φορολογικού και κοινωνικού συστήματος στη μείωση της συγκέντρωσης εισοδήματος στην Ελλάδα είναι από τις χαμηλότερες στην ΕΕ (4,5 ποσοστιαίες μονάδες το 2023, σε σύγκριση με τον μέσο όρο 7,7 ποσοστιαίες μονάδες στην ΕΕ).

Η Ελλάδα έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στην ΕΕ των «27» (26,9%, ήτοι 5,9 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ).

Η διαφορά στη φορολογική επιβάρυνση μεταξύ των ατόμων με υψηλό εισόδημα (167% του μέσου μισθού) και των ατόμων με χαμηλό εισόδημα (67% του μέσου μισθού) είναι κατά 9,6 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερη από τον μέσο όρο της ΕΕ (7,8%).

Ψηφιακός μετασχηματισμός

Πάντως η έκθεση χαρακτηρίζει την Ελλάδα ως πρωτοπόρο στη χρήση καινοτόμων ψηφιακών λύσεων για την καταπολέμηση της φορολογικής απάτης:

• myDATA: Υποχρεωτική ψηφιακή διαβίβαση παραστατικών για ελέγχους σε πραγματικό χρόνο.

• e-Αποδείξη: Εφαρμογή για επαλήθευση αποδείξεων και καταγγελία παραβάσεων (ανταμοιβή έως 3.000 ευρώ).

• AI μοντέλο: Γεωγραφικός εντοπισμός αδήλωτων πισινών.

• Web scraping: Εντοπισμός 20.000 αδήλωτων ακινήτων Airbnb το 2020.

• Αυτοματοποιημένοι έλεγχοι: Παρακολούθηση συναλλαγών βραχυχρόνιας μίσθωσης.

• Ψηφιακό Μητρώο Πελατών: Πιλοτικό πρόγραμμα 2025 για τον κλάδο αυτοκινήτων.

Ηλεκτρονική υποβολή δηλώσεων

Η Ελλάδα υπερέχει σημαντικά του ευρωπαϊκού μέσου όρου στην ηλεκτρονική υποβολή, καθώς το 99% των δηλώσεων φόρου εισοδήματος νομικών προσώπων, το 98,5% των δηλώσεων φόρου εισοδήματος φυσικών προσώπων και το 100% των δηλώσεων ΦΠΑ υποβάλλονται ηλεκτρονικά, ενώ στην Ε.Ε. τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 97,1%, 87,1% και 99,2%.