Γράφει ο Κώστας Χριστίδης

Λέξεις όπως ‘’ελευθερία’’, ‘’δημοκρατία’’, ‘’δικαιοσύνη’’ και άλλες έχουν φθαρεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε κάποιος να διστάζει πλέον να τις χρησιμοποιεί γιατί μεταδίδουν εντελώς διαφορετικό νόημα από αυτό που κάποτε είχαν.

Έτσι, η έννοια π.χ. της ελευθερίας ορίζεται από πολλούς ως η δυνατότητα του να κάνει κανείς ό,τι θέλει χωρίς νομικούς, οικονομικούς ή άλλους περιορισμούς. Η αντίληψη της ελευθερίας ως παντοδυναμίας αντιδιαστέλλεται προς αυτήν που είχαν προσδώσει στη συγκεκριμένη λέξη οι κλασικοί φιλελεύθεροι φιλόσοφοι, κατά την οποία ελευθερία είναι η κατάσταση σε μία κοινωνία όπου ο εξαναγκασμός ανθρώπων από άλλους (βάσει κανόνων δικαίου) είναι όσο το δυνατόν μικρότερος.

Η σύγχυση των εννοιών έχει οδηγήσει στο να αυτοχαρακτηρίζονται ως φιλελεύθεροι, ιδιαίτερα στη Βόρεια Αμερική, οι οπαδοί του αντίθετου προτάγματος, του εκτεταμένου δηλ. κρατικού παρεμβατισμού στην κοινωνία και την οικονομία. Κατά την διατύπωση του Schumpeter, ‘’ως υπέρτατη αν και μη σκοπούμενη φιλοφρόνηση, οι εχθροί του συστήματος της ελεύθερης οικονομίας θεώρησαν σωστό να υποκλέψουν τον όρο’’.

Περισσότερο έχει κακοποιηθεί η λέξη ‘’δημοκρατία’’. Αρκεί να θυμηθεί κανείς ότι τα διάφορα άκρως καταπιεστικά για τους ατυχείς υπηκόους τους κομμουνιστικά καθεστώτα αυτοχαρακτηρίζονταν ως ‘’σοβιετικές’’ ή ‘’σοσιαλιστικές’’ ή ‘’λαϊκές’’ δημοκρατίες. Σήμερα οι ολίγοι απομείναντες νοσταλγοί αυτού του τύπου ‘’δημοκρατίας’’, μεταξύ των οποίων και οι Έλληνες κομμουνιστές, αναφέρονται περιφρονητικά για την ‘’αστική δημοκρατία’’, η οποία εν τούτοις, παρά τις ατέλειές της, υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και προάγει την οικονομική ευημερία πολύ πιο αποτελεσματικά συγκριτικά με άλλες μορφές πολιτευμάτων.

Η έννοια της δικαιοσύνης, η οποία επί αιώνες σήμαινε την απαρέγκλιτη εφαρμογή κανόνων δικαίου έναντι πάντων, κυβερνώντων και κυβερνωμένων, χωρίς διακρίσεις λόγω φυλής, φύλου, θρησκεύματος, ηλικίας, πολιτικών φρονημάτων κλπ., έχει υποχωρήσει στην εποχή μας έναντι της λεγόμενης ‘’κοινωνικής δικαιοσύνης’’. Η τελευταία σημαίνει την επιλεκτική εφαρμογή κανόνων υπέρ ατόμων και ομάδων από μία κεντρική πολιτική αρχή βάσει αόριστων αντιλήψεων μίας αναδιανεμητικής (ορθότερα, ‘’προκρούστειας’’) δικαιοσύνης.

Όπως έχει εξηγήσει αναλυτικά ο Hayek, η ‘’κοινωνική δικαιοσύνη’’ δεν αποτελεί μία αθώα έκφραση αγαθών διαθέσεων προς τα λιγότερο τυχερά μέλη της κοινωνίας (προς τα οποία ασφαλώς, όπως υποστηρίζει ο ίδιος, πρέπει να εκδηλώνεται έμπρακτη αλληλεγγύη με κατάλληλους τρόπους), αλλά συγκρούεται με τις αρχές οργάνωσης μίας ελεύθερης κοινωνίας και είναι ‘’όρος διανοητικά ανυπόληπτος, δείγμα δημαγωγίας ή φθηνής δημοσιογραφίας, τον οποίο οι υπεύθυνοι διανοητές θα έπρεπε να αποφεύγουν να χρησιμοποιούν’’.

Γενικότερα, η λέξη ‘’κοινωνικός’’, ως επιθετικός προσδιορισμός άλλων λέξεων με σαφές νόημα, όπως ‘’αγορά’’, ‘’δικαίωμα’’, ‘’μισθός’’, ‘’κριτήριο’’ κ.α., αλλοιώνει την σημασία τους και προκαλεί σύγχυση, η οποία διευκολύνει συντεχνίες και δημαγωγούς πολιτικούς στις ιδιοτελείς επιδιώξεις τους.

Ιδιαιτέρως έχει κακοποιηθεί η έννοια της ισότητας. Αξίζει, ωστόσο, να εμβαθύνουμε περισσότερο στην έννοια της ισότητας, η οποία μπορεί να λάβει δύο διαφορετικές μορφές, την ‘’ισότητα ευκαιριών’’ και την ‘’ισότητα αποτελέσματος’’. ‘’Ισότητα ευκαιριών’’ δεν σημαίνει ‘’ταυτότητα ευκαιριών’’. Ένα παιδί γεννιέται στη Συρία, άλλο στην Ινδία, άλλο στην Ελβετία. Ένα παιδί γεννιέται τυφλό, άλλο όχι. Απόλυτη εξομοίωση μεταξύ τους είναι αδύνατη. Η ισότητα ευκαιριών μπορεί να θεωρηθεί ως παροχή της δυνατότητας σε όλους να αναπτύξουν τα χαρίσματα, τις κλίσεις και τις ικανότητες που έχουν ως άτομα. Ο τόπος γέννησης, η φυλή, το φύλο, οι θρησκευτικές και πολιτικές πεποιθήσεις ή άλλα χαρακτηριστικά δεν πρέπει να καθορίζουν τις δυνατότητες που ανοίγονται στο άτομο παρά μόνον οι ικανότητες και οι προσπάθειές του.

Η ελευθερία και η ισότητα ευκαιριών αποτελούν δύο πλευρές της ίδιας βασικής αξίας, της πρωταρχικότητας του ατόμου, δηλ. του να θεωρείται το άτομο ως σκοπός καθ’ εαυτό και όχι ως μέσο για την επίτευξη κάποιου άλλου σκοπού, επιλεγόμενου από τρίτους. Βεβαίως, όπως όλα τα ιδεώδη, έτσι και η ισότητα ευκαιριών δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί κατά τρόπο απόλυτο. Τα παιδιά που έχουν τους ‘’κατάλληλους’’ γονείς (κατάλληλους λόγω χαρακτήρα ή  ενδιαφέροντος προς τα παιδιά τους ή πλούτου κλπ.) πλεονεκτούν σε σχέση με άλλα. Όμως, στις ανοικτές κοινωνίες η διαφορά αυτή δεν είναι καθόλου αξεπέραστη, όπως δείχνει η ταχύτατη οικονομική και κοινωνική άνοδος εκατομμυρίων ατόμων που προέρχονται από χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα.

Ο εμπλουτισμός του ‘’προοδευτικού’’ Newspeak έλαβε νέα ώθηση τα τελευταία χρόνια με την υιοθέτηση λέξεων από τη λεγόμενη πολιτική ορθότητα, όπως :‘’φοβικός’’, ‘’καταστολή’’, ‘’αστικός’’, ‘’συμπερίληψη’’ κ.α. Γενικότερα, η αιχμαλωσία της γλώσσας από την αριστερά δεν αποβλέπει στον πρωταρχικό σκοπό της επικοινωνίας, που είναι η όσο το δυνατόν ακριβέστερη περιγραφή της πραγματικότητας, αλλά στον αντίθετο σκοπό, να ασκηθεί δηλαδή εξουσία πάνω στην γλώσσα, να θριαμβεύσουν οι γλωσσικά αλλοιωμένες έννοιες πάνω στα πράγματα, καθιστώντας την ορθολογική επιχειρηματολογία μάταιη. Κατά την ειρωνική διατύπωση της Francoise Thom στη μελέτη της La Languede Bois, ο σκοπός του αριστερού Newspeak είναι ‘’να προστατεύσει την ιδεολογία από τις κακόβουλες επιθέσεις της πραγματικότητας’’!

Κατ’ αρχάς ο πολιτικός ανταγωνισμός περιορίζεται ουσιωδώς από τη μεγάλη κλίμακα που απαιτείται για σημαντικές πολιτικές εκστρατείες και δραστηριότητες. Τα κόμματα και οι μεμονωμένοι υποψήφιοι πρέπει να διαθέτουν πόρους ικανούς για να μπορέσουν να πλησιάσουν και να απευθυνθούν σε εκατομμύρια ψηφοφόρων. Πολλοί, άτομα ή ομάδες, που θα επιθυμούσαν να ανταγωνισθούν για υψηλά πολιτικά αξιώματα αδυνατούν να το πράξουν ακριβώς λόγω έλλειψης των απαιτούμενων πόρων (barriers to entry). Αντιθέτως, μία οικονομική επιχείρηση κατά κανόνα δεν χρειάζεται να οργανωθεί σε πανεθνική κλίμακα – μπορεί να ξεκινήσει και να πραγματοποιήσει αξιόλογα αποτελέσματα με πολύ πιο περιορισμένους πόρους.

Μία άλλη, σημαντική ατέλεια των πολιτικών διαδικασιών είναι η άγνοια τόσον αυτών που εκλέγονται για να κυβερνήσουν, δηλ. των πολιτικών, όσο και αυτών που τους εκλέγουν, δηλ, των ψηφοφόρων. Με την τάση του σύγχρονου κράτους να υπεισέρχεται σε κάθε τομέα του επιστητού, ένας υποψήφιος που κατέχει π.χ. τα θέματα της υγείας, πρέπει να μπορεί να ανταποκριθεί και σε θέματα οικονομίας, εξωτερικής πολιτικής, παιδείας, δημόσιων έργων, πολιτισμού, κλπ. Η αναγκαία σύνδεση υπερβολικά πολλών δραστηριοτήτων στην πολιτική αποθαρρύνει πολλά ικανά άτομα να εκθέσουν υποψηφιότητα και, το κυριότερο, οδηγεί στην αποτυχία πολλούς, στους οποίους η λαϊκή κρίση αναθέτει κυβερνητικά αξιώματα. Αντιθέτως, μία οικονομική επιχείρηση και πάλι πλεονεκτεί, γιατί κατά κανόνα ειδικεύεται στην παραγωγή εκείνων των αγαθών και υπηρεσιών όπου είναι πιο αποδοτική.

Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει η άγνοια των ψηφοφόρων κατά την άσκηση του δικαιώματος επιλογής βάσει των πολιτικών διαδικασιών. Κατ’ αρχάς, η ελάχιστη επίδραση που μπορεί να έχει στο εκλογικό αποτέλεσμα η ψήφος ενός ατόμου οδηγεί στη μείωση του ενδιαφέροντος και στην έλλειψη ορθής και διεξοδικής ενημέρωσης για την προσωπικότητα των υποψηφίων και τα προγράμματα των κομμάτων. Το άτομο γνωρίζει ότι μία οικονομική απόφασή του θα επηρεάσει το πρόσωπό του ή την περιουσία του κατά μεγάλο ποσοστό ενώ η ψήφος του θα έχει επίδραση κατά π.χ. 1:10 εκατομμύρια.

Και αν όμως υποθέσουμε ότι ο μέσος ψηφοφόρος έχει έντονο ενδιαφέρον για ορθή ενημέρωση, αποτελεί εξαιρετικά δύσκολο έργο γι’ αυτόν να συλλάβει τις απομακρυσμένες και συχνά μη ορατές, ακόμη και για ειδικούς, συνέπειες μιας πολιτικής εξαγγελίας ή απόφασης. Εάν π.χ. μία κυβέρνηση αυξήσει απότομα την προσφορά χρήματος, πράγμα που αναπόφευκτα θα προκαλέσει σημαντική άνοδο του γενικού επιπέδου των τιμών (πληθωρισμό), δεν θα δυσκολευθεί συνήθως να πείσει το μέσο ψηφοφόρο ότι για το κύμα της ακρίβειας ευθύνονται άπληστοι κερδοσκόποι ή μεγάλα συμφέροντα ή κακές καιρικές συνθήκες ή εισαγόμενος πληθωρισμός κ.ο.κ.

Ενώ στην αγορά, οι καταναλωτές δεν είναι, βεβαίως, παντογνώστες, μπορούν όμως να εξακριβώσουν και να διορθώσουν ένα λάθος τους: αγοράζουν ένα αυτοκίνητο που δεν τους ικανοποιεί, το μεταπωλούν σε χαμηλότερη τιμή και αγοράζουν άλλο. Έτσι, οι παραγωγοί που ικανοποιούν σταθερά τις προτιμήσεις των καταναλωτών συσσωρεύουν κέρδη, επεκτείνονται και ευημερούν ενώ αυτοί που δεν κατορθώνουν να ικανοποιήσουν τις προτιμήσεις των καταναλωτών σε σταθερή βάση αναγκάζονται να κλείσουν (εξαιρούνται τα κρατικά μονοπώλια!). Τα κριτήρια και τα συμπτώματα της επιτυχίας ή της αποτυχίας είναι πολύ πιο άμεσα και ευδιάκριτα στις οικονομικές παρά στις πολιτικές διαδικασίες και οι συνέπειες ενός λάθους είναι μικρότερες και ευκολότερα θεραπεύσιμες στην αγορά παρά στην κάλπη.

Ένα άλλο σημείο προβληματισμού είναι το γεγονός ότι στην πολιτική οι επιλογές του εκλογικού σώματος εκδηλώνονται κατά κανόνα ανά τετραετία, ενώ στην αγορά σε καθημερινή βάση, επομένως οι αναγκαίες προσαρμογές στην αγορά πραγματοποιούνται ταχύτερα και ευκολότερα. Εξ άλλου, η ένταση των προτιμήσεων μόνο στην αγορά είναι δυνατόν να ληφθεί υπόψη. Στην πολιτική, κάθε ψηφοφόρος είτε είναι ενθουσιασμένος με ένα κόμμα (ή έναν υποψήφιο) είτε ψηφίζει απλώς το λιγότερο απωθητικό, διαθέτει μία μόνο ψήφο σε κάθε περίπτωση.

Στην αγορά διαθέτει περισσότερες της μιας ψήφους (νομισματικές μονάδες), τις οποίες μπορεί να κατανείμει κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποκομίσει το μέγιστο της ικανοποίησης. Επιπλέον, στα πολιτικά προγράμματα των κομμάτων μπορεί να περιλαμβάνονται επιμέρους σημεία ή εξαγγελίες που να μην αρέσουν σε έναν ψηφοφόρο (π.χ. γάμος ομόφυλων ζευγαριών), ο οποίος παρόλα αυτά ψηφίζει το συγκεκριμένο κόμμα γιατί το προτιμά – ή το θεωρεί λιγότερο κακό – συνολικά. Θα μπορούσε συνεπώς να πει κανείς ότι το φαγητό που προσφέρουν τα πολιτικά κόμματα κάθε τέσσερα χρόνια είναι αυστηρά table d’ hote ενώ στην αγορά είναι καθημερινά a la carte.

Τα παραπάνω είναι μέρος μόνο των επιχειρημάτων υπέρ της ελεύθερης οικονομίας, δηλ. της λειτουργίας της αγοράς που βασίζεται στην αλληλεπίδραση προσφορά και ζήτησης. Παραλείπονται λόγω περιορισμών του χώρου, επιχειρήματα πιο παραγωγικής χρήσης των (πάντοτε σε στενότητα) πόρων καθώς και η ανάλυση των αρνητικών εξωτερικοτήτων (negative externalities) που παράγει η κρατική μηχανή όταν διογκώνεται πέραν από ένα σημείο, όπως : ελλείμματα, αύξηση πληθωρισμού, διόγκωση γραφειοκρατίας και παραοικονομίας, καθυστέρηση καινοτομιών, ενίοτε μέχρι και προσβολή πολιτικών ελευθεριών και ανθρώπινων δικαιωμάτων.

Εν κατακλείδι, η υπεράσπιση της αγοράς δεν βασίζεται στο γεγονός ότι το σύστημα αυτό είναι αλάνθαστο αλλά στο ότι οι αδυναμίες του είναι πολύ πιο εύκολα διορθώσιμες από αυτές των εναλλακτικών πολιτικοοικονομικών διαδικασιών και συστημάτων, που στην πράξη είναι παραλλαγές του σοσιαλισμού.

Απολογιστικά, οι θετικές παρατηρήσεις μας αφορούν σε τέσσερα βασικά θέματα ή κατηγορίες θεμάτων:

Πρώτον, η κυβέρνηση αυτή έχει προσφέρει ένα ανεκτίμητο αγαθό, την πολιτική σταθερότητα. Την αξία του αγαθού αυτού την αντιλαμβανόμαστε κυρίως όταν εκλείπει, όπως και τον καθαρό αέρα που μας περιβάλλει τον εκτιμούμε κυρίως όταν για κάποιο λόγο τον στερούμαστε προς στιγμήν ή όταν αυτός καθίσταται ρυπογόνος ή μολυσματικός.

Χωρίς πολιτική σταθερότητα ούτε οικονομική πρόοδος μπορεί να επέλθει, ούτε στοιχειώδης προγραμματισμός βασικών δραστηριοτήτων, δημόσιων και ιδιωτικών, μπορεί να πραγματοποιηθεί. Και ας μη μας διαφεύγει το ότι το 2023 υπήρξε έτος εκλογών, την πορεία προς τις οποίες είχε φροντίσει να ναρκοθετήσει η προηγούμενη κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ ψηφίζοντας την απλή αναλογική. Τη νάρκη αυτήν απενεργοποίησε ο Μητσοτάκης εφαρμόζοντας στην πράξη (κατά την προηγούμενη όπως και κατά την παρούσα θητεία) ένα μείγμα πολιτικής που χρησιμοποιεί στοιχεία και από τα τρία βασικά πολιτικά ρεύματα, το φιλελευθερισμό, τη σοσιαλδημοκρατία και το συντηρητισμό. Το μείγμα αυτό δεν ενθουσιάζει τους αμιγείς οπαδούς οποιουδήποτε από τα ρεύματα αυτά, ωστόσο κατάφερε να προσελκύσει ικανά στελέχη και από τους τρεις όμορους χώρους και στην πράξη αποδείχτηκε πολιτικά θαυματουργό.

Δεύτερον, η διακυβέρνηση Μητσοτάκη έχει συμβάλει καθοριστικά στη βελτίωση της διεθνούς εικόνας της χώρας και τη γεωπολιτική αναβάθμισή της. Με τη σαφή ένταξη - χωρίς αστερίσκους και ‘’ναι μεν, αλλά’’ – στο στρατόπεδο της Δύσης, τη σοβαρότητα, μετριοπάθεια και σταθερότητα των θέσεών της, την καλύτερη αμυντική θωράκιση της χώρας και τη σύναψη σημαντικών διπλωματικών συμφωνιών, κατόρθωσε να διαχειρισθεί με επιτυχία προβλήματα που δημιουργούν απρόβλεπτες διεθνείς εξελίξεις.

Τρίτον, οι προαναφερθέντες δύο παράγοντες, της πολιτικής σταθερότητας και της βελτιωμένης διεθνούς εικόνας, συν ορισμένες σωστές κατευθύνσεις και αποφάσεις οικονομικής πολιτικής (για παράδειγμα, η μείωση πολλών φόρων) έχουν επιφέρει σημαντική βελτίωση στις επιδόσεις της ελληνικής οικονομίας. Αυτό είναι γεγονός, όχι επειδή το γράφουν έγκυρα διεθνή μέσα, όπως ο ‘’Economist’’, που ανακήρυξε την Ελλάδα ως ‘’χώρα της χρονιάς για το 2023’’, αλλά γιατί προκύπτει από δείκτες όπως είναι ο ρυθμός ανάπτυξης του ΑΕΠ (ο μεγαλύτερος στην ΕΕ), η μείωση της ανεργίας, η προσέλκυση επενδύσεων (μεταξύ των οποίων και από εταιρείες όπως Amazon, Google, Pfizer, Microsoft, αλλά και κρατικά επενδυτικά ταμεία, ιδιωτικά κεφάλαια κλπ.), η σταθερή ανάκαμψη του τουρισμού, η άνοδος της αξίας των ακινήτων και του χρηματιστηρίου. Ισχύει, βέβαια, εδώ η επιφύλαξη ‘’pourvu que ca dure’’, όπως είχε πει η μητέρα του Ναπολέοντα Λετίτσια Μποναπάρτε. Αρκεί να διατηρηθεί … και, γιατί όχι, να ενταθεί.

Τέταρτον, έχουν υλοποιηθεί ή δρομολογηθεί ορισμένες μεταρρυθμίσεις οι οποίες είναι πραγματικά ‘’εκ των ων ουκ άνευ’’ για τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Μεταξύ αυτών: ο ψηφιακός μετασχηματισμός, χάρη στον οποίο καλύψαμε αρκετό από το χαμένο (λόγω των καθυστερήσεων του παρελθόντος) έδαφος. Η μείωση μίας σειράς φορολογικών συντελεστών σε συνδυασμό με την προσπάθεια καταπολέμησης της φοροδιαφυγής. Η επιλογή διοικήσεων νοσοκομείων και άλλων φορέων του δημοσίου βάσει πιο αξιοκρατικών διαδικασιών. Η επιστολική ψήφος. Η ίδρυση μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων. Η αναμόρφωση του δικαστικού χάρτη και ορισμένων διατάξεων της ποινικής νομοθεσίας. Η κατασκευή έργων υποδομών (γραμμή 4 του μετρό Αθήνας, βόρειος οδικός άξονας Κρήτης κ.α.). Η στροφή προς ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Είναι αυτά αρκετά; Και είναι διατηρήσιμα; Οι απαντήσεις δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατες. Σε επίπεδο πολιτικής επιλογής είναι απόλυτα σαφές ότι η υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη Νέα Δημοκρατία αποτελεί ουσιαστικά τη μόνη επιλογή κάθε σκεπτόμενου ψηφοφόρου. Αυτό, άλλωστε, επιβεβαιώνουν σταθερά οι διεξαγόμενες δημοσκοπήσεις που δείχνουν και το αδιέξοδο των λοιπών κομμάτων και απο-κομμάτων. Τα όποια αξιόλογα επιτεύγματα, όμως, όπως είναι τα προαναφερθέντα, πρέπει και να διατηρηθούν και να αυξηθούν. Τί απαιτείται προς αυτή τη κατεύθυνση ;

Στην Ελλάδα, όπως συμβαίνει και στις περισσότερες χώρες, το κράτος είναι υπερβολικά ισχυρό εκεί που θα έπρεπε να είναι αδύναμο και πολύ αδύναμο εκεί που θα έπρεπε να είναι ισχυρό. Στον τομέα της ασφάλειας, για παράδειγμα, το κράτος θα έπρεπε να είναι πολύ περισσότερο ‘’παρόν’’, με κάμερες σε όλους τους δημόσιους χώρους και στις στολές των αστυνομικών και με πολύ περισσότερες φυλακές / σωφρονιστικά καταστήματα (που θα μπορούσαν να γίνουν με συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα), ώστε να μη χρειάζεται η απόλυση εγκληματιών λόγω υπερβολικού ‘’συνωστισμού’’. Στον τομέα της δικαιοσύνης, είναι αδήριτη ανάγκη η επιτάχυνση και η βελτίωση της ποιότητας απονομής της με αύξηση αιθουσών, δικαστικών υπαλλήλων, χρήση σύγχρονων ηλεκτρονικών μέσων, επιμήκυνση ωραρίων, αλλαγή δικονομικών διατάξεων, ουσιαστική αξιολόγηση δικαστών.

Αντιθέτως, στην εκπαίδευση χρειάζεται αισθητά λιγότερη κρατική παρουσία και παροχή μεγαλύτερης αυτονομίας σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες (και όχι μόνο στην τριτοβάθμια). Στην οικονομία, εξ άλλου, το κράτος θα έπρεπε να περιορισθεί κατά βάση στο ρυθμιστικό του ρόλο, στη δημιουργία συνθηκών για την προσέλκυση επενδύσεων και στην τόνωση του ανταγωνισμού, αποφεύγοντας τις πολλές – και, κατά κανόνα, επιβλαβείς – παρεμβάσεις. Παράλληλα, είναι ανάγκη να θεσπίσει για τον εαυτό του και να τηρήσει αυστηρότερους δημοσιονομικούς κανόνες (και με συνταγματικές διατάξεις), ώστε να μη κινδυνεύσει η δημοσιονομική ισορροπία εάν η διακυβέρνηση περιέλθει, ο μη γένοιτο, στα χέρια ένθερμων (και όχι απλώς χλιαρών) κρατιστών.

Συμπέρασμα: Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει ήδη προσφέρει σπουδαίο έργο. Αν κινηθεί με τόλμη και με ταχύτητα προς τις προαναφερθείσες κατευθύνσεις, μπορεί να αφήσει ανεξίτηλο ιστορικό στίγμα.

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός και οικονομολόγος

Την ώρα που ο μέσος Έλληνας ψιθυρίζει και κάνει το σταυρό του που οι Τσίπρας, Καμμένος και άλλοι τινές δεν βρίσκονται στην εξουσία, η αρχαϊκή αριστερή παράδοση, αποτελεί κορυφαίο γνώρισμα μιάς αντιπολίτευσης, εκτός τόπου και χρόνου.

Του Κώστα Χριστίδη*

Ένα σταθερό χαρακτηριστικό του ΣΥΡΙΖΑ (και, γενικότερα, της Αριστεράς) είναι η στρεψοδικία και η διαστρέβλωση σκέψεων και απόψεων που διατυπώνονται από κυβερνητικούς παράγοντες σε μία προσπάθεια ανεύρεσης φανταστικών εχθρών, σκοτεινών κινήτρων και μεγαλοποίησης λαθών ή κινδύνων.

Ένα παράδειγμα αυτής της πρακτικής είναι η ‘’διαπίστωση’’ του Νίκου Φίλη ότι : ‘’ … ο υπό τον κ. Μητσοτάκη συνασπισμός Δεξιάς, ‘’σοβαρής’’ Ακροδεξιάς και νεοφιλελεύθερου Κέντρου αγωνιά για το μέλλον του, μετά την πανθομολογούμενη αποτυχία του να αντιμετωπίσει το δεύτερο κύμα της πανδημίας.

Δεν εξηγείται αλλιώς η επιμονή του όλο το τελευταίο διάστημα να αναβαπτίζεται στα βρώμικα νερά του μιλιταρισμού, του σκοταδισμού, του αυταρχισμού και της εμφυλιοπολεμικής εθνικοφροσύνης’’.

Άλλα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ ομιλούν ή γράφουν περί ‘’δημοκρατίας σε καραντίνα’’, ‘’περιορισμού ελευθεριών και δικαιωμάτων’’, ‘’χουντικών νόμων’’, ‘’τανκς (που …) ξαναμπήκαν στη Βουλή’’ κ.α., δίνοντας την εντύπωση ότι περίπου επίκειται … επανάκαμψη της χούντας !

Στόχοι της ίδιας πρακτικής υπήρξαν πρόσφατα, μεταξύ άλλων, ο υπουργός Επικρατείας Γιώργος Γεραπετρίτης, με εξόφθαλμη διαστρέβλωση της δήλωσής του ότι ‘’ … οι ΜΕΘ δεν είναι λύση, πρέπει να προφυλασσόμαστε, ώστε να μη χρειάζεται να προσφεύγουμε στις ΜΕΘ … ‘’, αλλά και ο κάτοχος Νομπέλ Οικονομικών Χριστόφορος Πισσαρίδης, η έκθεση του οποίου για την ελληνική οικονομία γίνεται προσπάθεια για να απαξιωθεί ως ‘’νεοφιλελεύθερη’’ και εμφορούμενη από το πνεύμα του χιλιανού δικτάτορα Πινοσέτ (!)

Οι κατηγορίες αυτές εντάσσονται στην τακτική του ΣΥΡΙΖΑ να δημιουργεί αυθαίρετους διαχωρισμούς : παλαιότερα, ‘’μνημονιακοί – αντιμνημονιακοί’’, ‘’ηθικοί – ανήθικοι’’, και, σε μόνιμη βάση, ‘’προοδευτικοί’’ από τη μία πλευρά και ‘’ακροδεξιοί’’ και ‘’ακραίοι νεοφιλελεύθεροι’’ από την άλλη, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη.

Στη δεύτερη κατηγορία συγκαταλέγουν, μεταξύ άλλων, τη Νέα Δημοκρατία και το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (!)

Εν προκειμένω έχουμε μία κλασική περίπτωση του ‘’επιχειρήματος του σκιάχτρου’’ (όπως αναφέρει ο Αριστείδης Χατζής στο βιβλίο του ‘’Φιλελευθερισμός’’) : όταν δεν μπορώ να αντιμετωπίσω ένα επιχείρημα Α, κατασκευάζω ένα επιχείρημα Β και απαντώ σε αυτό. Το επιχείρημα Β είναι μία καρικατούρα του Α και εγώ παριστάνω ότι απαντώ στο ισχυρό επιχείρημα Α, ενώ παλεύω με το ψευδο – επιχείρημα Β, το οποίο κατασκεύασα λόγω αδυναμίας, άγνοιας ή κακοπιστίας.

Η πραγματικότητα, βεβαίως, είναι εντελώς διαφορετική. Ο νεοφιλελευθερισμός υπήρξε ένας όρος που επινοήθηκε πριν 70 περίπου χρόνια από τον φιλελεύθερο φιλόσοφο Φρήντριχ φον Χάγιεκ για να εκφράσει αφ’ενός μία πιο ήπια μορφή φιλελευθερισμού και αφ’ετέρου σημαντικές δομικές αλλαγές στο σύστημα της ανοικτής οικονομίας.

Κατα τον Χάγιεκ, ο νεοφιλελευθερισμός, πέραν από τις αρμοδιότητες που ο κλασικός φιλελευθερισμός προέβλεπε για το κράτος, προέβλεπε οτι το τελευταίο θα πρέπει να φροντίζει και για την τόνωση του ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων, καθώς και για την δημιουργία ενός μηχανισμού ασφαλείας για όσους το έχουν ανάγκη, κυρίως υπό την μορφή ενός ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος.

Στην ουσία, ο νεοφιλελευθερισμός τότε, ήταν μια προωθημένη μορφή σοσιαλδημοκρατίας. Όσες χώρες, είτε παλαιότερα είτε πρόσφατα, απελευθέρωσαν επαρκώς τις οικονομίες τους, με κριτήρια κοινωνικής αλληλεγγύης, σημείωσαν σημαντική οικονομική πρόοδο.

Αυτός είναι ο λόγος που οι αυθεντικά σοσιαλδημοκρατικές χώρες, όπως π.χ. οι σκανδιναβικές, έχουν οργανώσει την οικονομία τους με βάση τις φιλελεύθερες αρχές και στηρίζονται στις ιδιωτικές επιχειρήσεις για την παραγωγή πλούτου.

Αποτέλεσμα της επικράτησης του οικονομικού φιλελευθερισμού παγκοσμίως – με εξαίρεση την προσφιλή, στον ΣΥΡΙΖΑ, Βενεζουέλα και την Βόρεια Κορέα – είναι η σημαντική μείωση της ακραίας φτώχειας σε πλανητικό επίπεδο κατά τις τελευταίες δεκαετίες.
Όσον αφορά στον ακροδεξιό κίνδυνο, αυτός είναι, ενδεχομένως, υπαρκτός, λιγότερο πλέον στην Ελλάδα (μετά την εξάρθρωση της ‘’Χρυσής Αυγής’’) και, ίσως, περισσότερο στην Ευρώπη. Είναι, όμως, όχι απλώς αβάσιμες αλλά και γελοίες οι κατηγορίες του ΣΥΡΙΖΑ ότι μεταξύ των υποστηρικτών της ακροδεξιάς συγκαταλέγεται η Νέα Δημοκρατία.

Η παράταξη αυτή ήταν πάντοτε συνεπής πολέμιος των ακροδεξιών αντιλήψεων, και μάλιστα υπό τον σημερινό αρχηγό της Κυριάκο Μητσοτάκη. Αντιθέτως, ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ που επί πέντε σχεδόν χρόνια συνεργαζόταν με τους ΑΝΕΛ, ισχυριζόμενος μάλιστα ότι θα αλλάξει την Ευρώπη και θα κάνει τις αγορές να χορεύουν υπό τους ήχους εγχώριων μουσικών οργάνων, ζουρνάδων και νταουλιών.

Σήμερα ο ΣΥΡΙΖΑ, υπό το κράτος της παταγώδους αποτυχίας της υπερ-τετραετούς κυβερνητικής θητείας του σε όλους τους τομείς των αλλεπάλληλων εκλογικών ηττών το 2019 και της περαιτέρω συρρίκνωσης της απήχησής του ως αντιπολίτευσης (από 32% σε 20% περίπου), είναι προφανές ότι έχει ανάγκη επίθεσης εναντίον σκιάχτρων.

* Νομικού – Οικονομολόγου

Μία από τις εμβληματικές μεταρρυθμίσεις του προγράμματος αφορά στη ‘’μεταφορά’’ του ΕΝΦΙΑ στους δήμους.

Του Κώστα Χριστίδη*

Ειδικότερα, η βασική μορφή της συγκεκριμένης πρότασης συνίσταται στα εξής: κατάργηση όλων των φόρων που βαρύνουν την ιδιοκτησία ακίνητης περιουσίας.

Ταυτόχρονη κατάργηση των περίπου ισόποσων Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων, με τους οποίους το κράτος επιδοτεί τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Παροχή του δικαιώματος σε κάθε δήμο να καθορίζει ένα ανταποδοτικό τέλος, το οποίο θα υπολογίζεται με βάση την επιφάνεια κάθε ακινήτου προσαυξημένη με τον συντελεστή δόμησης.

Το τέλος θα υπολογίζεται από τους κατά τόπο δήμους με τέτοιο τρόπο ώστε να καλύπτει τις λειτουργικές και επενδυτικές δαπάνες τους.

Η είσπραξη του ανταποδοτικού τέλους θα επιτυγχάνεται με την σύνδεση των δήμων με την βάση δεδομένων του υπουργείου Οικονομικών, τον προσδιορισμό του ανταποδοτικού τέλους για κάθε ακίνητο με την υποβολή των ετήσιων δηλώσεων φορολογίας εισοδήματος και την επακόλουθη καταβολή των ποσών που αντιστοιχούν σε κάθε δήμο.

Τα οφέλη που προκύπτουν από την μεταρρύθμιση αυτή είναι τεράστια. Κατ’ αρχάς, γίνονται πράξη οι συνταγματικές επιταγές, κατά τις οποίες ‘’η διοίκηση του Κράτους οργανώνεται σύμφωνα με το αποκεντρωτικό σύστημα’’ (άρθρο 101, παραγρ.1) και ‘’η διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης’’ (άρθρο 102, παραγρ.1).

Βεβαίως, δεν νοείται διοικητική αυτοτέλεια χωρίς οικονομική αυτοτέλεια. Ανεξαρτήτως τούτου, όμως, η προτεινόμενη μεταρρύθμιση προάγει την δημοσιονομική διαφάνεια, καθόσον οι δημότες μέσω τοπικών διαβουλεύσεων θα έχουν πιο σαφή εικόνα και πιο αποφασιστικό ρόλο για τις υπηρεσίες που επιθυμούν να λαμβάνουν από τον δήμο τους και για τα συνεπαγόμενα δημοτικά έσοδα, δηλ. τα ανταποδοτικά τέλη που θα καταβάλλουν.

Παραλλήλως, απλοποιείται δραστικά το σημερινό περίπλοκο φορολογικό σύστημα.

Ενισχύεται το αίσθημα ευθύνης σε ατομικό και τοπικό επίπεδο. Οι δαπάνες των δήμων καλύπτονται από τους δημότες τους και όχι από τους φορολογούμενους άλλων δήμων (με εξαίρεση στις περιπτώσεις απομακρυσμένων ορεινών ή νησιώτικων δήμων, που μπορεί να τυγχάνουν συμπληρωματικής ενίσχυσης από τον κρατικό προϋπολογισμό).

Κατ’ αυτόν τον τρόπο γίνεται σαφέστερη και η σύγκριση μεταξύ επιτυχημένων και μη δημοτικών αρχόντων ενώ αυξάνεται και η ευθύνη των δημοτών για σωστές επιλογές.

Ήδη και υπό το σημερινό καθεστώς είναι καταλυτική η σύγκριση μεταξύ των δήμων που συλλέγουν τα απορρίμματα με τον παραδοσιακό τρόπο, δηλαδή μέσω δημοτικών υπαλλήλων, με κόστος πενταπλάσιο ή εξαπλάσιο ανά τόνο απορριμμάτων από αυτό που καταβάλλει π.χ. ο δήμος Ρόδου, ο οποίος έχει αναθέσει το σχετικό έργο σε ιδιωτική επιχείρηση.

Επιπλέον, μειώνεται η δυνατότητα των κεντρικών κυβερνήσεων να αναπτύσσουν κομματικές, πελατειακές σχέσεις. Όχι ότι τέτοιες σχέσεις δεν υφίστανται και σε επίπεδο δήμου, αλλά με την μεγαλύτερη διαφάνεια και ευθύνη των δημοτών, οι δυνατότητες αυτές περιορίζονται. Τέλος, ενισχύεται ο πολιτικός ανταγωνισμός σε τοπικό, πρωτοβάθμιο επίπεδο από τον οποίο αναμένεται να αναδειχθούν ικανά στελέχη πανελλήνιας εμβέλειας στο μέλλον.

Για όλους αυτούς τους λόγους θα ήταν ευχής έργο η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση να υλοποιηθεί το συντομότερο δυνατόν.

* Νομικός - Οικονομολόγος

Του Κώστα Χριστίδη*

Το επόμενο βήμα της αντίληψης αυτής είναι ότι η φυλή ή το κράτος δεν περιορίζονται στις επιθυμίες τους παρά μόνον από συσχετισμούς δυνάμεων και ότι οι άλλες φυλές ή κράτη αποτελούν φυσική λεία προς κατάκτηση, λαφυραγώγηση ή εκμηδενισμό.

Ο βαθμός του κρατισμού, του αυταρχισμού ή του ολοκληρωτισμού στο πολιτικό σύστημα μίας χώρας καθορίζει και τον βαθμό στον οποίο ο πληθυσμός χωρίζεται σε αντίπαλες και αλληλομαχόμενες ομάδες.

Όταν τα ατομικά δικαιώματα επί του προσώπου και της περιουσίας δεν θεωρούνται απαραβίαστη αξία, δεν υπάρχει ασφαλής τρόπος να εκτιμηθεί το δίκαιο των απαιτήσεων, επιθυμιών και συμφερόντων του καθενός. Επανέρχονται τότε τα πρωτόγονα κριτήρια : οι επιθυμίες περιορίζονται μόνον από τη δύναμη της κάθε ομάδας.

Οι άνθρωποι προσπαθώντας να επιβιώσουν σε ένα τέτοιο περιβάλλον αρχίζουν να δυσπιστούν και να υποβλέπουν ο ένας τον άλλο. Προκύπτει ένα σύστημα δολοπλοκιών, συμφωνιών, προδοσιών και (συχνά) βίαιων συγκρούσεων.

Μία δικτατορία είναι και αυτή μία μικρή ή ευρύτερη ομάδα αφοσιωμένη συνήθως στην απομύζηση του παραγωγικού έργου των πολιτών μίας χώρας. Όταν ένα τέτοιο καθεστώς αρχίζει να εξαντλεί την εγχώρια οικονομία, συχνά επιτίθεται στους γείτονες παρέχοντας στους υπηκόους του την απατηλή ελπίδα ότι θα κερδίσουν περισσότερα από την διανομή των λαφύρων που θα κάνει η ακαταμάχητη ηγεσία.

Οι σκέψεις αυτές καθίστανται, νομίζω, επίκαιρες εάν αναλογισθεί κανείς τις εξελίξεις στην γειτονική Τουρκία κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες
του 21ου αιώνα.

Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εξελέγη ως ένας χαρισματικός μεταρρυθμιστής που αν και εμφορούμενος – αυτός και το κόμμα του – από τις αρχές του ισλαμισμού, προσπάθησε να εντάξει την χώρα του στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μετά την πρώτη δεκαετία, όμως, σταμάτησε τις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες.

Ιδιαιτέρως μετά το αποτυχόν πραξικόπημα του 2016, η Τουρκία εξελίχθηκε σε ένα εντελώς αυταρχικό καθεστώς με τάσεις ολοκληρωτισμού. Η οικονομία έχει λάβει σαφώς κατιούσα πορεία και (σύμφωνα με την προηγηθείσα ανάλυση) ο ‘’ισόβιος’’ Πρόεδρος Ερντογάν, δίκην νεο-οθωμανού σουλτάνου, επιτίθεται κατά γειτονικών χωρών, προσπαθώντας να αποκομίσει διάφορα γεωπολιτικά και οικονομικά οφέλη.

Στο πλαίσιο αυτό συμπεριφέρεται ως ‘’νταής’’ της ευρύτερης περιοχής. Ατυχώς, μεταξύ των υψηλής προτεραιότητας στόχων του έχει θέσει και την Ελλάδα, η οποία αποτελεί εμπόδιο στα θολά οράματά του περί ‘’γαλάζιας πατρίδας’’ και ‘’συνόρων της καρδιάς’’ αυτού και της χώρας του.

Η Kυβέρνηση Μητσοτάκη έχει αποκρούσει επιτυχώς τις συνεχείς προκλήσεις του τελευταίου διαστήματος και οικοδομεί ένα αξιόπιστο πλέγμα συμμαχιών, φροντίζοντας ταυτοχρόνως για την κατά το δυνατόν αναβάθμιση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων.

Οι συμμαχίες, πάντως, καθίστανται σταθερότερες όταν στηρίζονται σε αμοιβαία οικονομικά συμφέροντα.

Προς την κατεύθυνση αυτή θα είναι πολύτιμες από κάθε άποψη η προσέλκυση ξένων επενδύσεων, η απόκτηση κατοικιών υψηλού επιπέδου από εύπορους αγοραστές, η κατασκευή πλέγματος αγωγών μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου και η αναβάθμιση συμμαχικών στρατιωτικών βάσεων και λιμενικών εγκαταστάσεων.

*Νομικός-Οικονομολόγος

Του Κώστα Χριστίδη*

Από όσα είπε επιλέγω να σταθώ στα εξής:

- Πρώτον, η βασική επιλογή είναι εμφανώς η στήριξη της μεσαίας τάξης μέσω της μείωσης φορολογικών επιβαρύνσεων, όπως η πλήρης κατάργηση για το 2021 (με ανάλογη προοπτική και για τα επόμενα έτη) της εισφοράς αλληλεγγύης για μισθωτούς του ιδιωτικού τομέα, ελεύθερους επαγγελματίες και αγρότες, καθώς και η μείωση των ασφαλιστικών εισφορών για εργοδότες και εργαζόμενους κατά 3%. Πρόκειται για άμεσο και υγιή τρόπο ενίσχυσης (χωρίς επιδοτήσεις, δάνεια κ.α.) του πραγματικού εισοδήματος μεγάλων κατηγοριών ανθρώπων που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην αναπτυξιακή διαδικασία.

Είναι πολύ θετικό το ότι οι ελαφρύνσεις αυτές έχουν οριζόντιο χαρακτήρα, δηλ. δεν διαφοροποιούνται βάσει εισοδηματικών κριτηρίων, δήθεν ‘’προοδευτικών’’ κλιμάκων κ.λπ. Θα ήταν ακόμη θετικότερο εάν ήταν πλήρως οριζοντιοποιημένες, δηλ. χωρίς εξαιρέσεις βάσει των πηγών προέλευσης του εισοδήματος. Κατά την άποψή μου, τελικός στόχος των φορολογικών μεταρρυθμίσεων των επομένων ετών πρέπει να είναι η καθιέρωση ενιαίου φόρου εισοδήματος (flat tax rate), μεταρρύθμιση που θα έδινε ισχυρό κτύπημα στη γραφειοκρατία και αντίστοιχη ώθηση στην ανάπτυξη.

- Δεύτερον, είναι επίσης πολύ θετική η εξαγγελία ‘’καινοτόμου προγράμματος επιδότησης 100.000 θέσεων εργασίας’’. Πρέπει να έχουμε υπόψη πως όταν επιδοτείς κάτι, εισπράττεις περισσότερο από αυτό που επιδοτείς. Όταν επιδοτείς την παραγωγή π.χ. σιταριού, παράγεται περισσότερο σιτάρι.

Όταν επιδοτείς την ανεργία, έχεις περισσότερη ανεργία. Χρειάζεται να επιδοτούμε (λελογισμένα, γιατί οι πόροι δεν περισσεύουν) την εργασία, όχι την ανεργία, και είναι ενδιαφέρον να δούμε πως θα διαμορφωθεί και πως θα λειτουργήσει το συγκεκριμένο πρόγραμμα.

Ας θυμηθούμε, πάντως, ότι ο πλούτος και οι θέσεις εργασίας δεν είναι σταθερές ποσότητες που μπορούν να ανακατανέμονται κατά το δοκούν (και κατά τις αντιλήψεις αριστερών ‘’κοινωνικών μηχανικών’’), αλλά αυξομειώνονται σε επίπεδο ενός ατόμου, μίας επιχείρησης ή μίας χώρας ανάλογα με την ορθότητα των αποφάσεων που λαμβάνονται και με την ταχύτητα και τον βαθμό υλοποίησης των αποφάσεων αυτών.

- Τρίτον, θεωρώ πολύ σημαντική τη δήλωση του πρωθυπουργού, ότι ‘’πιστεύω σε ένα ισχυρό αλλά όχι πλαδαρό κράτος … Αυτός είναι κεντρικός πυλώνας μίας σύγχρονης φιλελεύθερης προσέγγισης’’. Πράγματι, η σύγχρονη φιλελεύθερη αντίληψη (αυτήν που οι κρατιστές όλων των κομμάτων κακοπίστως αποκαλούν ‘’νεοφιλελευθερισμό’’) είναι αναφανδόν υπέρ ενός ισχυρού κράτους που ‘’επιτελεί τα σωστά πράγματα με τον σωστό τρόπο’’ (is both effective and efficient), με ομοιόμορφη εφαρμογή κανόνων δικαίου έναντι πάντων, κυβερνώντων και κυβερνωμένων, και με παροχή
κατάλληλου διχτυού ασφαλείας για τους αδύνατους.

Στο πλαίσιο αυτό είναι υψίστης σημασίας το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα των επόμενων δώδεκα μηνών που ανέφερε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, το οποίο περιλαμβάνει εκσυγχρονισμό της αγοράς εργασίας, αναμόρφωση της επικουρικής ασφάλισης, επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης κ.α.

Η υλοποίηση αυτών θα καθορίσει εάν η κυβέρνησή του θα είναι ‘’άλλη μία κυβέρνηση’’ ή ‘’μία άλλη Κυβέρνηση’’.

*Νομικός – Οικονομολόγος

Του Κώστα Χριστίδη*

Ο Στέφανος Μάνος, μετά από σπουδές στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης και στο Harvard Business School, ξεκίνησε μία πολλά υποσχόμενη σταδιοδρομία στη βιομηχανία, την οποία εγκατέλειψε το 1977 για να ασχοληθεί με την πολιτική.

Θυμάμαι ότι το έτος εκείνο, στις μεστές περιεχομένου προεκλογικές ομιλίες του, έθετε το ερώτημα ‘’γιατί πολιτεύομαι’’. Η απάντηση που ο ίδιος έδινε ήταν ‘’για να συμβάλει ώστε να αλλάξει η Ελλάδα’’.

Στα χρόνια που έκτοτε μεσολάβησαν, πολλά πράγματα άλλαξαν όντως στην Ελλάδα, αρκετά προς το καλύτερο, πολλά άλλα προς το χειρότερο. Βέβαιο είναι ότι η χώρα θα μπορούσε να έχει επιτύχει πολλά περισσότερα. Βέβαιο, επίσης, είναι το ότι μεγάλο μέρος όσων άλλαξαν προς το καλύτερο οφείλεται στις γόνιμες ιδέες, στην αποφασιστικότητα και στην επιμονή του Στέφανου Μάνου.

Ως υφυπουργός Δημοσίων Έργων και ακολούθως ως υπουργός Χωροταξίας και Περιβάλλοντος (την σύσταση του οποίου εισηγήθηκε στον Κωνσταντίνο Καραμανλή), ως υπουργός Βιομηχανίας στην κυβέρνηση Γ. Ράλλη και, αργότερα, ως υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών στην κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, παντού άφησε θετικό, ανεξίτηλο αποτύπωμα.

Οι πολεοδομικές ρυθμίσεις (πολλές από τις οποίες, όπως η υποχρέωση δημιουργίας γκαράζ στις νέες πολυκατοικίες, συνάντησαν μεγάλη αντίδραση από οργανωμένα συμφέροντα της εποχής), η αναμόρφωση της Πλάκας, η δημιουργία πεζόδρομων, ο αντικαπνιστικός αγώνας, οι ιδιωτικοποιήσεις (όπως της ΑΓΕΤ), τα μεγάλα αυτοχρηματοδοτούμενα έργα (αεροδρόμιο Σπάτων, γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου, Αττική οδός), η αξιοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων στον χώρο της κινητής τηλεφωνίας, η ασφαλιστική μεταρρύθμιση έτους 1992, η απελευθέρωση τιμών και ωραρίων και πολλά άλλα, ξεκίνησαν, ολοκληρώθηκαν ή συνεχίσθηκαν χάρη στην ευρηματικότητα και στην στοχοπροσήλωση του Στέφανου Μάνου.

Ο άνθρωπος αυτός ήταν και παραμένει ‘’απροσάρμοστος’’. Όταν η Νέα Δημοκρατία τον διέγραψε το 1997, προχώρησε στην ίδρυση του κόμματος ‘’Οι Φιλελεύθεροι’’ (1999) και, μετά δεκαετία, του κόμματος ‘’Δράση’’ (2009).

Τα δύο αυτά εγχειρήματα δεν έτυχαν επαρκούς πολιτικής επιδοκιμασίας, ίσως γιατί ο Μάνος μιλούσε πάντοτε την γλώσσα της αλήθειας και του ορθολογισμού, χωρίς ωραιοποιήσεις και χωρίς φόβο του περιβόητου πολιτικού κόστους.

Πάντως, τα προγράμματα αμφοτέρων των κομμάτων αυτών περιείχαν εξαιρετικές προτάσεις, οι οποίες εάν είχαν εφαρμοσθεί, θα είχαν εγκαίρως επιλύσει πολλά από τα προβλήματα που αντιμετώπισε – και εξακολουθεί να αντιμετωπίζει – ο τόπος με πολλαπλάσιο οικονομικό, κοινωνικό αλλά και πολιτικό κόστος.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών και μέχρι σήμερα ο Στέφανος Μάνος συνεχίζει να αποτελεί εκπληκτική μηχανή παραγωγής πρωτότυπων και ορθολογικών, όπως πάντοτε, λύσεων. Μεταξύ αυτών, αναφέρω ενδεικτικά : ‘’Ένα Καινοτόμο Σύνταγμα για την Ελλάδα’’ (με συνεργασία εκλεκτών επιστημόνων, μεταξύ των οποίων και ο σημερινός υπουργός Επικρατείας Γιώργος Γεραπετρίτης), προώθηση ιδιωτικοποιήσεων, μείωση κόστους ενέργειας, σμίκρυνση του κράτους, ασφαλιστική και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση κ.α. Ειλικρινά, ο τόπος δεν διαθέτει την πολυτέλεια να περιβάλει με αδιαφορία τις προτάσεις αυτές.

Μία εναλλακτική ιδέα (αμιγώς δική μου) θα ήταν να αναθέσει η κυβέρνηση στον Σ.Μ. την ευθύνη αναδιοργάνωσης (σε επίπεδο προτάσεων, χρονοδιαγραμμάτων κ.λπ.) ενός τομέα, π.χ. της δικαιοσύνης. Το όφελος από μία τέτοια ανάθεση – εφόσον και οι δύο πλευρές την αποδέχονταν – θα ήταν τεράστιο.

*Νομικός – Οικονομολόγος

Του Κώστα Χριστίδη*

Εάν επιθυμούμε να πάμε μπροστά, πρέπει να αφήνουμε χώρο για μία συνεχή αναθεώρηση απόψεων, ιδεών, κανόνων, που θα καθίσταται κάθε φορά αναγκαία για να αντιμετωπίζεται το απρόβλεπτο, για να προσαρμόζονται οι θεσμοί και οι συμπεριφορές σε ευκαιρίες και πιθανότητες και όχι σε μία στατική "βεβαιότητα", την οποία διαθέτουν, ως φαίνεται, οι κρατιστές όλων των κομμάτων.

Στο πλαίσιο μίας οικονομίας όπου οι διάφοροι έλεγχοι, τα εμπόδια και οι περιορισμοί έχουν μειωθεί στο ελάχιστο αναγκαίο επίπεδο, είναι δυνατό να γίνει χρήση πολύ περισσότερων γνώσεων και ιδεών από όσες μπορεί να συλλάβει ο νους ενός ή, έστω, ολίγων σχετικώς ατόμων (κεντρικών προγραμματιστών). Διευκολύνεται έτσι μία σχεδόν διαρκής αναπροσαρμογή στις εξελίξεις και καινοτομίες που προκαλούνται από την αστείρευτη ανάγκη του ανθρώπου να βελτιώνει τις συνθήκες της ζωής του.

Εάν ένας επιχειρηματίας ή μία κυβέρνηση θέλουν να ‘’σκοτώσουν’’ το μέλλον, αντιστοίχως, της επιχείρησής του ή της οικονομίας της, δεν έχουν παρά να κάνουν τα εξής: να μην επενδύουν στην τεχνολογία και στην καινοτομία. Να μην προστατεύουν την πνευματική ιδιοκτησία. Να μην εκσυγχρονίζουν το εκπαιδευτικό σύστημα. Να δημιουργούν εμπόδια στην επιχειρηματικότητα και να δυσχεραίνουν συστηματικά την είσοδο νέων επιχειρήσεων σε κάθε κλάδο και νέων ανθρώπων σε κάθε επάγγελμα. Να μην αντιδρούν, με κάθε νόμιμο μέσο, στις αυθαιρεσίες των συνδικαλιστών. Να πολλαπλασιάζουν τις ρυθμίσεις και να αυξάνουν την γραφειοκρατία. Να αφήνουν εν πολλοίς ανενόχλητες τη βία και την ανομία. Να μην προστατεύουν τα ατομικά δικαιώματα, την ελευθεροτυπία, την ιδιοκτησία, τις εκούσιες οικονομικές ανταλλαγές. Να αφήνουν ανεξέλεγκτη την διόγκωση του κράτους.

Αντιθέτως, όσοι επιθυμούν να συμβάλουν στην αύξηση και στην επιτάχυνση της ευημερίας, στην πανταχόθεν διακηρυσσόμενη ανάπτυξη, ας επιδιώξουν τα εξής : να διδάξουν σε μαθητές, φοιτητές, εργαζόμενους και σε όλα τα μέλη της κοινωνίας τη σημασία της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας. Να προστατεύουν αποτελεσματικά τα δικαιώματα της πνευματικής - αλλά και κάθε άλλης μορφής - ιδιοκτησίας. Να υποστηρίζουν την χρήση επενδυτικών κεφαλαίων (venture capital) σε καινοτόμες αλλαγές. Να δημιουργούν σύγχρονες υποδομές και να επιταχύνουν τον ψηφιακό μετασχηματισμό δημόσιων και ιδιωτικών δομών και επιχειρήσεων. Να απλοποιούν τη νομοθεσία, να περιορίζουν τη πολυνομία και την γραφειοκρατία, να επιταχύνουν την απονομή της δικαιοσύνης. Να υποστηρίζουν την ελευθερία παραγωγής και διακίνησης αγαθών και ιδεών σε εθνικό και σε παγκόσμιο επίπεδο. Να καταπολεμούν την κρατική σπατάλη και τη διαφθορά και να συμβάλλουν στη λειτουργία μίας δημοκρατικής, ανοικτής κοινωνίας.

Στην χώρα μας ακολουθούμε ‘’με ευλάβεια’’, θα έλεγε κανείς, τις λάθος πολιτικές επί δεκαετίες. Δημιουργήσαμε μία εσωστρεφή οικονομία και ένα δυσκίνητο, παναρμόδιο και αναποτελεσματικό κράτος. Σήμερα βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Οι ανοικτοί πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί, η καινοτομία και η ευημερία αποτελούν έναν ενάρετο, ανατροφοδοτούμενο κύκλο. Αν κάνουμε τις σωστές επιλογές και τις εφαρμόσουμε με συνέπεια, αν ενθαρρύνουμε συστηματικά την καινοτομία και την επιχειρηματικότητα, οι πάντες, εντός και εκτός Ελλάδος, σε λίγα χρόνια θα τρίβουν τα μάτια τους.

Νομικός – Οικονομολόγος*