Η ιστορική αύξηση των τιμών των εμπορευμάτων λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, η οποία προστίθεται στον υψηλό πληθωρισμό λόγω της πανδημίας, έχει οδηγήσει αρκετούς αναλυτές σε ιστορικούς παραλληλισμούς με τη δεκαετία του ‘70.

Σύμφωνα με τον Maurice Obstefeld, πρώην επικεφαλής οικονομικό αναλυτή του ΔΝΤ «οι αναλυτές έχουν λόγο που ανησυχούν. Όσο μεγαλύτερη είναι αυτή η περίοδος των σοκ τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα πως οι οικονομίες θα υποφέρουν όπως τότε».

Οι περισσότεροι αναλυτές υπογραμμίζουν πως η επανάληψη της ιστορικής αυτής περιόδου μπορεί να αποφευχθεί, αλλά τα μαντάτα είναι άσχημα τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και τους εργαζομένους.

Η μειωμένη οικονομική ανάπτυξη και η πιθανή οικονομική κρίση μπορεί να αποτελέσουν το διακύβευμα της προσπάθειας καταπολέμησης του πληθωρισμού, με τις αναπτυσσόμενες οικονομίες να πλήττονται περισσότερο.

Το πάθημα έγινε μάθημα

«Θα πρέπει να ανησυχούμε περισσότερο για την επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας παρά για τον πληθωρισμό», ανέφερε ο Kazuo Momma, πρώην επικεφαλής νομισματικής πολιτικής της κεντρικής Τράπεζας της Ιαπωνίας.

Ο λόγος έγκειται στο ότι οι κεντρικές τράπεζες όπως η Fed έχουν πάρει σημαντικά μαθήματα από το στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του ‘70 και θέλουν να τον αποφύγουν πάση θυσία, σύμφωνα με τον Mark Zandi αναλυτή της Moody’s Analytics. «Θα προτιμήσουν μία οικονομική κρίση παρά επιστροφή στο σενάριο του στασιμοπληθωρισμού και μία χειρότερη κρίση στο μέλλον», υπογράμμισε ο Zandi.

Μία άλλη διαφορά με τη δεκαετία του ‘70 είναι πως οι εργαζόμενοι δε θα μπορέσουν να διαπραγματευτούν αυξήσεις στις μισθοδοσίες τους όπως έκαναν τότε. Η συνδικαλιστική δύναμη των εργαζομένων στις ΗΠΑ και τη Βρετανία έχει μειωθεί αισθητά, ενώ ακόμα και στη Γερμανία, τα συνδικάτα αποφεύγουν να μιλούν για αύξηση των μισθών των εργαζομένων την παρούσα στιγμή.

Αυτό, με τη σειρά του, σημαίνει πως το πληθωριστικό σπιράλ μεταξύ του πληθωρισμού και των μισθών που έλαβε χώρα τη δεκαετία του ‘70 δε θα επαναληφθεί. Παρ’ όλα αυτά, η πραγματικότητα αυτή ασκεί πιέσεις στα οικονομικά των νοικοκυριών, τη στιγμή που οι μισθοί παραμένουν σταθεροί ενώ οι τιμές στα σούπερ μάρκετ και τα βενζινάδικα αυξάνονται.

Η δεκαετία του ‘70 συμπεριέλαβε, παράλληλα, δύο τεράστιες ενεργειακές κρίσεις, με το εμπάργκο του ΟΠΕΚ το 1973 και την Ιρανική Επανάσταση έξι χρόνια αργότερα. 

Τις τελευταίες εβδομάδες μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η τιμή του πετρελαίου έχει σκαρφαλώσει στα $130/βαρέλι, εν μέσω πληθώρας λοιπών αυξήσεων τιμών τόσο στον ενεργειακό τομέα όσο και στον τομέα των τροφίμων και των εμπορευμάτων. Η Ρωσία αποτελεί εξαγωγέα-κλειδί των προαναφερθέντων αγαθών και οι κυρώσεις της Δύσης έχουν προκαλέσει κρίση στις αγορές αυτές.

Τόσο κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ‘70 όσο και σήμερα, τα σοκ έπληξαν τις οικονομίες οι οποίες είχαν ήδη πρόβλημα με τον πληθωρισμό. Για παράδειγμα, τα δεδομένα του ΔΤΚ Φεβρουαρίου στις ΗΠΑ υποδεικνύουν αύξηση της τάξης του 7,9%, ιστορικό ρεκόρ από το 1982, ενώ το Bloomberg αναμένει πως ο δείκτης θα σκαρφαλώσει στο 9% τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο.

Πηγές πληθωρισμού

Τη δεκαετία του 1970 υπήρχαν αρκετές πηγές πληθωρισμού. Τέτοιες πηγές υπάρχουν και σήμερα.

Τότε ήταν η απομάκρυνση από το gold standard το οποίο οδήγησε σε υποτίμηση του δολαρίου, και τα παρελκόμενα της οικονομικής χαλάρωσης της δεκαετίας του ‘60.

Τώρα, τα προβλήματα στην εφοδιαστική αλυσίδα λόγω της πανδημίας, τα προγράμματα κυβερνητικής στήριξης και η χαλαρή νομισματική πολιτική έχουν οδηγήσει σε αύξηση των τιμών. Η Ευρώπη, συνάμα, αντιμετώπιζε μια ενεργειακή κρίση πολύ πριν την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Η μόνη διαφορά είναι πως οι ανεπτυγμένες οικονομίες δε βασίζονται τόσο σε υδρογονάνθρακες όπως τότε. «Η κατανάλωση πετρελαίου ως ποσοστό του ΑΕΠ είναι πολύ χαμηλότερη. Η ενεργειακή απόδοση των οικονομιών αυτών έχει βελτιωθεί», ανέφερε ο Paul Donovan, στέλεχος της UBS Wealth Management, προσθέτοντας πως «παράλληλα, δε βασιζόμαστε όσο τότε στα εμπορεύματα. Μόνο το 20% της τιμής του ψωμιού οφείλεται στην τιμή του σίτου».

Παρ’ όλα αυτά, ορισμένα από τα προαναφερθέντα στοιχεία ενδέχεται να αλλάξουν κατά τη διάρκεια της τρέχουσας κρίσης.

Υψηλό κόστος

Στην Ευρώπη, η οποία εισάγει το μεγαλύτερο ποσοστό του πετρελαίου και φυσικού αερίου της από τη Ρωσία το «ενεργειακό κόστος» στην οικονομία μπορεί να είναι και το μεγαλύτερο των τελευταίων 50 ετών, σύμφωνα με τον Alex Brazier, πρώην στέλεχος της Τράπεζας της Αγγλίας και νυν στέλεχος του BlackRock Investment Institute.

Το πρόσφατο ράλι των τιμών των εμπορευμάτων δυσκολεύει τον άθλο που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι κεντρικοί τραπεζίτες όσο αφορά την αύξηση των επιτοκίων για μείωση του πληθωρισμού χωρίς παράλληλο περιορισμό της ανάπτυξης.

Στις ΗΠΑ, οι αναλυτές αναμένουν τουλάχιστον έξι αυξήσεις επιτοκίων φέτος, αρχής γενομένης την επόμενη εβδομάδα. Οικονομικοί αναλυτές της Citigroup Inc υπολογίζουν πως μία από αυτές τις αυξήσεις θα είναι κατά 0,50%.

Σύμφωνα με την Isabella Weber, οικονομολόγο του University of Massachusetts Amherst, το να βασίζεται κανείς στη Fed για τον περιορισμό του πληθωρισμού μπορεί να προκαλέσει αχρείαστη οικονομική ζημία. Η Weber υποστηρίζει πως πρέπει να υπάρξει επιβολή πλαφόν στις τιμές ορισμένων βασικών αγαθών κατά τη διάρκεια της κρίσης.

Αρκετοί ρυθμιστές φαίνεται πως επικεντρώνονται στο να μην αφήσουν τις τιμές να «καλπάσουν» ανεξέλεγκτα. Στις ΗΠΑ, ο Πρόεδρος Joe Biden έχει προειδοποιήσει τις εταιρείες να μην κερδοσκοπήσουν. Ο Biden υπογράμμισε πως η κυβέρνηση θα παρακολουθήσει από κοντά τις τιμές της βενζίνης και θα τιμωρήσει όποιον προσπαθήσει να κερδοσκοπήσει σε βάρος των πολιτών.

Συνδικάτα

Όπως προαναφέραμε, η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων τόσο στις ΗΠΑ όσο και τη Βρετανία έχει μειωθεί δραστικά από τη δεκαετία του ‘70. Μετά το πετρελαϊκό σοκ του 1973, τα εργατικά συνδικάτα αντέδρασαν στον πληθωρισμό του 8%, απαιτώντας διψήφιες μισθολογικές αυξήσεις. Αυτό με τη σειρά του οδήγησε την οικονομία στη χειρότερη κρίση μετά το Β’ ΠΠ και αύξησε την ανεργία. 

Τώρα, τα συνδικάτα αυτά προσπαθούν να συνεργαστούν με την κυβέρνηση. Το μεγαλύτερο γερμανικό συνδικάτο IG Metall και η ένωση επιχειρηματιών Gesamtmetall κάλεσαν την κυβέρνηση για θέσπιση «πακέτου μέτρων» αντιστάθμισης του πληθωρισμού. 

Αρκετές άλλες χώρες όπως η Ισπανία και η Γαλλία χρησιμοποιούν τη χρηματοοικονομική πολιτική για την αντιστάθμιση του πληθωριστικού σοκ, με επιδόματα προς τα νοικοκυριά και άλλα, παρεμφερή μέτρα. 

Σύμφωνα με τον Christopher Smart, οι κινήσεις και οι επιμέρους διαφορές με την κατάσταση του ‘70 συνθέτουν ένα πολύ πιο διαφορετικό τοπίο. Ο αναλυτής αναμένει πως η περίοδος του στασιμοπληθωρισμού θα είναι βραχυπρόθεσμη, αλλά η κρίση που προκλήθηκε από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία μπορεί να διαρκέσει χρόνια, ή ακόμα και δεκαετίες.

Την εποχή εκείνη, η σπειροειδής αυτή εξέλιξη μισθών-τιμών κράτησε για χρόνια, μέχρι η Fed να την εξαλείψει μέσω της αύξησης των επιτοκίων, η οποία μείωσε τον πληθωρισμό και ώθησε την οικονομία σε ύφεση.

Πρόκειται να συμβεί το ίδιο, σήμερα, στις ΗΠΑ; Όχι αναγκαστικά. Τα σπιράλ μισθών-τιμών δεν γίνεται να αποφευχθούν. Μπορούν, όμως, να αποτραπούν, ακόμη και αφού συγκεντρώνουν αρκετή δυναμική, και θα πρέπει να πάνε πολλά πράγματα στραβά, για να συνεχιστεί αυτή η κατάσταση. Ωστόσο, ο κίνδυνος, σήμερα, είναι μεγαλύτερος απ’ό,τι παλιά.

Ένα σπιράλ μισθών-τιμών εμφανίζεται όταν αυξάνονται, πρώτα, οι τιμές καταναλωτή και, έπειτα, οι μισθοί, καθώς οι εργαζόμενοι πιέζουν τους εργοδότες τους για αυξήσεις μισθών, ώστε να μπορέσουν να συμβαδίσουν με την κατάσταση που επικρατεί. Οι εργοδότες, παράλληλα, αυξάνουν ακόμη περισσότερο τις τιμές καταναλωτή για να μπορέσουν να ανταποκριθούν στα αυξανόμενα κόστη. Οι μισθοί και οι τιμές παγιδεύονται, έτσι, σε έναν συνεχή «χορό» – ο ένας οδηγεί τον άλλον στο επόμενο βήμα – που οδηγεί σε υψηλότερες τιμές και υψηλότερους μισθούς, αλλά δεν ωφελεί κανέναν.

Οι τιμές καταναλωτή και οι μισθοί άρχισαν, το 2022, να αυξάνονται με ρυθμούς 7,5% και 5,7%, σε σχέση με το προηγούμενο έτος, αντίστοιχα, επίπεδα που έχουμε να δούμε από τη δεκαετία του 1970. Αυτό είναι ένα κακό σημάδι, αλλά υπάρχουν πολλές περιπτώσεις, τα τελευταία 75 χρόνια, όπου η απειλή του δυναμικού σπιράλ μισθών-τιμών φαίνεται να απειλεί, αλλά, εν τέλει, δεν προκαλεί κάποιο πρόβλημα. 

Λίγο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι μισθοί και οι τιμές διπλασιάστηκαν, αλλά, στη συνέχεια υποχώρησαν. Τις δεκαετίες του 1950 και του 1990, οι μισθοί αυξήθηκαν, αλλά ο πληθωρισμός παρέμεινε μέτριος. Yπήρχαν διάφορες στιγμές, τα τελευταία 20 χρόνια, που ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε, αλλά οι μισθοί δεν αυξήθηκαν το ίδιο.

Πολλά εξαρτώνται από την περίπλοκη αλληλεπίδραση της ψυχολογίας των καταναλωτών, τη διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων, την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων και την αξιοπιστία της Federal Reserve. Το κλειδί είναι ο τρόπος που αυτές οι δυνάμεις ενώνονται.

Για να κατανοήσουμε τον κίνδυνο, θα πρέπει να κοιτάξουμε λίγο τη δεκαετία του 1970, όταν πολλά πήγαν στραβά. Ο πληθωρισμός άρχισε να αυξάνεται στα τέλη της δεκαετίας του 1960, εν μέρει λόγω της αύξησης των ομοσπονδιακών δαπανών για τη χρηματοδότηση του πολέμου του Βιετνάμ και των προγραμμάτων Great Society του προέδρου, Λίντον Τζόνσον. Αυτές οι δαπάνες είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση της ζήτησης των καταναλωτών και των επιχειρήσεων για αγαθά και υπηρεσίες, γεγονός που οδήγησε σε αυξήσεις τιμών.

Η δουλειά της Federal Reserve είναι να λειτουργεί ως τροχοπέδη σε τέτοιες περιπτώσεις, αυξάνοντας τα επιτόκια, ώστε να περιορίσει τη ζήτηση. Δεν έπραξε, όμως, κάτι τέτοιο. Οι αξιωματούχοι της Fed δέχτηκαν εκφοβισμό από τον Τζόνσον και τον τότε πρόεδρο, Ρίτσαρντ Νίξον, για να βοηθήσουν τα προγράμματα δαπανών τους με άφθονη πίστωση. Η Fed διατήρησε τα επιτόκια χαμηλά και, σε συνδυασμό με τις πιστωτικές ροές, η ζήτηση εκτινάχθηκε στα ύψη.