Σύμφωνα με τα ευρήματα, η σχέση της Ελλάδας με τη διασπορά της εισέρχεται σε μια νέα περίοδο, καθώς τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σταδιακή μεταστροφή των μεταναστευτικών ροών και ενισχύονται οι επιστροφές ανθρώπινου δυναμικού υψηλής εξειδίκευσης.

Αναλυτική αποτύπωση της ελληνικής διασποράς

Η έρευνα παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη εικόνα της ελληνικής παρουσίας στις χώρες-μέλη του ΟΟΣΑ, εξετάζοντας το μέγεθος και τη γεωγραφική κατανομή της διασποράς, αλλά και τις μεταβολές που έχουν σημειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες.

Παράλληλα, αναλύονται τα δημογραφικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά των Ελλήνων μεταναστών, όπως η ηλικία, το φύλο και το μορφωτικό τους επίπεδο, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θέση τους στις αγορές εργασίας των χωρών όπου διαμένουν. Η μελέτη εξετάζει ακόμη τις επαγγελματικές δεξιότητες, τα φαινόμενα υπερεκπαίδευσης, την επιχειρηματική δραστηριότητα, αλλά και τις προοπτικές επαναπατρισμού.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται επίσης στη διεθνή κινητικότητα φοιτητών και ερευνητών, στις συνθήκες εργασίας τους στο εξωτερικό, καθώς και στις πολιτικές που μπορούν να ενισχύσουν τη σύνδεσή τους με την Ελλάδα.

Το 2023 αποτέλεσε σημείο καμπής

Ένα από τα βασικότερα συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι το 2023 αποτέλεσε το πρώτο έτος, μετά από περισσότερο από μία δεκαετία, κατά το οποίο οι επιστροφές Ελλήνων ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις.

Συγκεκριμένα, το 2023 εκτιμάται ότι περίπου 46.000 Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα, ενώ οι αναχωρήσεις διαμορφώθηκαν στις 37.000. Η εικόνα βελτιώθηκε ακόμη περισσότερο το 2024, όταν οι επιστροφές άγγιξαν τις 52.000 και οι αναχωρήσεις περιορίστηκαν στις περίπου 32.000.

Συνολικά, από το 2010 έως και το 2024 εγκατέλειψαν τη χώρα περισσότεροι από 773.000 Έλληνες, ενώ περίπου 473.000 έχουν ήδη επιστρέψει, γεγονός που σημαίνει ότι έξι στους δέκα όσους μετανάστευσαν κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης έχουν πλέον επαναπατριστεί.

Η μελέτη επισημαίνει, πάντως, ότι δύο συνεχόμενα θετικά έτη δεν αρκούν για ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με την οριστική αναστροφή του φαινομένου, ωστόσο αποτελούν σαφή ένδειξη ότι η πορεία μπορεί να αλλάξει όταν βελτιώνονται οι συνθήκες απασχόλησης και οι επαγγελματικές προοπτικές στη χώρα.

Η διεθνής κινητικότητα δεν σημαίνει απαραίτητα απώλεια

Οι συντάκτες της μελέτης υπογραμμίζουν ότι η διεθνής κινητικότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως αρνητικό φαινόμενο. Αντίθετα, η απόκτηση εμπειριών, δεξιοτήτων και διεθνών επαγγελματικών δικτύων μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος της Ελλάδας μέσω συνεργασιών, επενδύσεων, μεταφοράς τεχνογνωσίας και επιχειρηματικών πρωτοβουλιών.

Όπως σημειώνεται, η διεθνής πρακτική μετατοπίζεται πλέον από τη λογική του «brain drain» προς εκείνη του «brain circulation», δηλαδή της συνεχούς κυκλοφορίας γνώσης και ανθρώπινου δυναμικού μεταξύ των χωρών.

Άκης Σκέρτσος: «Η Ελλάδα είναι σήμερα ισχυρότερη»

Ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος υποστήριξε ότι η επιστροφή ολοένα και περισσότερων Ελλήνων συνδέεται με τη συνολική βελτίωση της χώρας τα τελευταία χρόνια.

Όπως ανέφερε, η Ελλάδα είναι σήμερα ισχυρότερη σε κρίσιμους τομείς, όπως η οικονομία, η άμυνα, η ενέργεια, η ψηφιοποίηση του κράτους, η υγεία και η παιδεία, ενώ παράλληλα έχουν εφαρμοστεί πολιτικές που διευκολύνουν τον επαναπατρισμό, όπως φορολογικά κίνητρα, το πρόγραμμα ReBrain Greece, το Elevate Greece, η διευκόλυνση της ψήφου των Ελλήνων του εξωτερικού και το Στρατηγικό Σχέδιο για τον Απόδημο Ελληνισμό.

Ο ίδιος σημείωσε ότι από το 2023 και μετά το ισοζύγιο επιστροφών έναντι αναχωρήσεων είναι πλέον θετικό, στοιχείο που, όπως είπε, αποδεικνύει πως η χώρα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση.

Κεραμέως: «Υπάρχουν πλέον πραγματικές επαγγελματικές ευκαιρίες»

Η υπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Νίκη Κεραμέως χαρακτήρισε τον επαναπατρισμό του ελληνικού ανθρώπινου δυναμικού στρατηγική προτεραιότητα της κυβέρνησης.

Όπως ανέφερε, από το 2019 έως το 2025 δημιουργήθηκαν περισσότερες από 563.000 νέες θέσεις εργασίας, η ανεργία μειώθηκε από το 17,8% στο 8,1%, ενώ ο μέσος μισθός πλήρους απασχόλησης ξεπέρασε τα 1.500 ευρώ τον Απρίλιο του 2026.

Παράλληλα, τόνισε ότι συνεχίζονται οι δράσεις του ReBrain Greece και οι εκδηλώσεις διασύνδεσης Ελλήνων του εξωτερικού με ελληνικές επιχειρήσεις, επισημαίνοντας πως τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχουν επιστρέψει στη χώρα περισσότεροι από 473.000 πολίτες.

Λοβέρδος: «Η επιστροφή βασίζεται στις προοπτικές που προσφέρει η χώρα»

Από την πλευρά του, ο υφυπουργός Εξωτερικών Γιάννης Λοβέρδος σημείωσε ότι η επιστροφή των Ελλήνων αποκτά πλέον σταθερά χαρακτηριστικά, καθώς οι ενδιαφερόμενοι διαπιστώνουν ότι η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει επαγγελματικές προοπτικές και σταθερότητα.

Όπως ανέφερε, το Υπουργείο Εξωτερικών, μέσω του Στρατηγικού Σχεδίου για τον Απόδημο Ελληνισμό και άλλων δράσεων, επιδιώκει να διατηρεί διαρκείς δεσμούς με τους Έλληνες της διασποράς, είτε επιλέγουν να επιστρέψουν είτε να παραμείνουν στο εξωτερικό.

Η επανένταξη απαιτεί χρόνο

Η μελέτη επισημαίνει ότι οι περισσότεροι επαναπατρισθέντες διαθέτουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο και σημαντική επαγγελματική εμπειρία. Ωστόσο, η επανένταξή τους στην ελληνική αγορά εργασίας δεν είναι πάντα άμεση.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι το ποσοστό απασχόλησης όσων έχουν επιστρέψει πρόσφατα ανέρχεται περίπου στο 46%, ενώ αυξάνεται στο 72% μεταξύ όσων βρίσκονται στην Ελλάδα για περισσότερα από πέντε χρόνια.

Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η ενίσχυση της ενημέρωσης πριν από τον επαναπατρισμό, η ταχύτερη αναγνώριση επαγγελματικών προσόντων, η καλύτερη αντιστοίχιση με διαθέσιμες θέσεις εργασίας, καθώς και η παροχή υποστήριξης σε ζητήματα φορολογίας, ασφάλισης, στέγασης και εκπαίδευσης.

Η ελληνική διασπορά ως στρατηγικό πλεονέκτημα

Η μελέτη καταλήγει ότι η ελληνική διασπορά μπορεί να αποτελέσει σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα για τη χώρα, όχι μόνο μέσω της επιστροφής επιστημόνων και επαγγελματιών, αλλά και μέσω της διατήρησης ισχυρών δεσμών με όσους συνεχίζουν να ζουν και να εργάζονται στο εξωτερικό.

Όπως επισημαίνεται, η σύγχρονη πολιτική δεν πρέπει να περιορίζεται αποκλειστικά στην επιστροφή των Ελλήνων, αλλά να δημιουργεί ένα ευρύτερο πλαίσιο συνεργασίας, ανταλλαγής γνώσης, επενδύσεων και επιχειρηματικής δικτύωσης, αξιοποιώντας το ανθρώπινο δυναμικό της ελληνικής διασποράς όπου κι αν αυτό βρίσκεται.

To Fortune Greece CEO Initiative Forum πραγματοποιείται σε συνεργασία με την Tsomokos Communications.

Η κ. Κεραμέως ανέλυσε την τρέχουσα συγκυρία, όπου η ανεργία βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων δεκαεπτά ετών, αλλά το επίκεντρο έχει μετατοπιστεί στην έλλειψη εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων.

Παράλληλα, σημείωσε πως η ποιοτική βελτίωση της αγοράς εργασίας εξαρτάται πλέον από την ενεργό προσέγγιση Ελλήνων εξωτερικού, μέσα από οργανωμένες δράσεις σε μεγάλες πόλεις του κόσμου και στρατηγική συνεργασίας με εταιρείες που αναζητούν εξειδικευμένο προσωπικό.

Όπως υπογράμμισε, το ισοζύγιο μετανάστευσης έχει γυρίσει θετικά, με περισσότερους να επιστρέφουν στην Ελλάδα από το εξωτερικό, κάτι που επιβεβαιώνει τη δυναμική της αγοράς και τις προοπτικές βιώσιμης ανάπτυξης.

Ο Δρ. Αποστολόπουλος αναφέρθηκε στην ανάγκη συνδυασμού επιχειρηματικής πολιτικής με κοινωνική ευθύνη, καθώς η επιτυχία του brain gain και η συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στην υγεία ανέδειξαν την Ελλάδα ως πρότυπο κατά την πανδημία.

Από την πλευρά της, η Ρεβέκκα Πιτσίκα ανέλυσε τα κενά στη ζήτηση ταλέντου, επισημαίνοντας ότι απαιτούνται τόσο αριθμητικά εργατικά χέρια όσο και δεξιότητες ανώτερου επιπέδου, προτείνοντας στρατηγική συνεργασία πανεπιστημίων και επιχειρήσεων και στόχο τη δημιουργία μιας «μικρής Silicon Valley» στη χώρα.

Η αξιοποίηση του AI ως μοχλού αύξησης της παραγωγικότητας αποτελεί προτεραιότητα στην αγορά εργασίας, αλλά και στον κοινωνικό μετασχηματισμό.

Σύμφωνα με σχετική ανακοίνωση, το πάνελ κατέληξε στην ανάγκη σύνθεσης ηγεσίας, καινοτομίας και κοινωνικής υπευθυνότητας για βιώσιμη ανάπτυξη, με πυρήνα τον άνθρωπο και το περιβάλλον ως άξονες προόδου της ελληνικής οικονομίας.

Μάλιστα μόνο κατά την περίοδο από το 2010 έως το 2021, τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ έδειξαν ότι το brain drain για την ελληνική αγορά εργασίας αναλογούσε σε 592.200 άτομα. Αντίστοιχα, η εισερχόμενη μετανάστευση Ελλήνων (brain gain) ήταν 342.900 άτομα, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται εκροή 249.300 ατόμων.

Χωρίς αμφιβολία, πρόκειται για ένα αρκετά μεγάλο μέρος του πληθυσμού και ίσως αυτή τη στιγμή να μην θεωρείται εφικτό να υπολογισθεί πόσοι από αυτούς τους Έλληνες, άνδρες και γυναίκες, παρέμειναν εκτός συνόρων και εξακολουθούν να εργάζονται στους τόπους όπου επέλεξαν να εγκατασταθούν στα χρόνια της «βαριάς» ύφεσης και πόσοι τελικά αποφάσισαν ή βρήκαν τον κατάλληλο τρόπο για να γυρίσουν στην πατρίδα.

Η οικονομία της Ελλάδας δίχως αμφιβολία βελτιώθηκε πολύ τα τελευταία χρόνια και δεν έχει καμιά σχέση με τις εικόνες που έβλεπε κανείς την περίοδο των σκληρών μνημονίων.

Ο στόχος είναι να πετύχει η χώρα το brain gain. Την επάνοδο των Ελλήνων οι οποίοι μετανάστευσαν σε διάφορες χώρες, σε αναζήτηση μιας καλύτερης επαγγελματικής και όχι μόνο τύχης. Ήδη υπάρχουν θετικές ενδείξεις προς αυτή την κατεύθυνση, με την προσπάθεια σαφώς να μην σταματά. Μεγάλο στοίχημα αποτελεί η επιστροφή, αν όχι όλων, τουλάχιστον ενός μεγάλου μέρους των συγκεκριμένων ανθρώπων.

Η ενίσχυση των προοπτικών της χώρας και της οικονομίας της, η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και η ποιότητα του εργασιακού περιβάλλοντος αφενός κατάφεραν να περιορίσουν σταδιακά το φαινόμενο της διαρροής ανθρώπινου κεφαλαίου προς το εξωτερικό, αφετέρου πρόσφεραν το έναυσμα για την έναρξη της… αντίστροφης διαδικασίας. Του επαναπατρισμού εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων.

Μια διαδικασία που εξελίσσεται ίσως σε πιο αργούς ρυθμούς σε σχέση με το επιθυμητό, ωστόσο θεωρείται προφανές ότι πλέον το πρόσημο είναι θετικό: Γυρίζει κόσμος στην Ελλάδα και έπαψε να φεύγει.

Το «μυστικό» σε αυτή την υπόθεση δεν είναι άλλο από τη δυνατότητα της ελληνικής οικονομίας και των ελληνικών επιχειρήσεων κάθε μεγέθους να συνεχίσουν να παράγουν καλές θέσεις εργασίας, με τις αντίστοιχες οικονομικές αποδοχές για τους εργαζομένους και την καθιέρωση όρων εργασίας και συνθηκών τέτοιων που θα μπορούν να προσελκύουν έναν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό στελεχών ή προσωπικού.

Ο ίδιος δρόμος άλλωστε πρέπει να ακολουθηθεί για να μπορέσει η Ελλάδα να κρατήσει τα «μυαλά» εδώ και να ελαχιστοποιήσει τη περαιτέρω διαρροή ανθρώπινου δυναμικού.

Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, το brain drain δεν ήταν αποκλειστικά σύμπτωμα της οικονομικής κρίσης. Αντανακλούσε –και αντανακλά- ευρύτερες παραγωγικές και διαρθρωτικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας, οι οποίες αναδείχθηκαν και επιδεινώθηκαν την τελευταία δεκαετία.

Μεταξύ αυτών, το στρεβλό παραγωγικό μοντέλο που δεν ευνοεί τη δημιουργία ποιοτικών, παραγωγικών και καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, το σχετικά χαμηλό επίπεδο των οικονομικών απολαβών που έχουν οι εργαζόμενοι στην Ελλάδα (παράδειγμα η απόκλιση του καθαρού μέσου ετήσιου εισοδήματος των πτυχιούχων έναντι του μέσου όρου της Ε.Ε.), οι μη ικανοποιητικές συνθήκες εργασίας και το χαμηλό επίπεδο υποκειμενικής και υλικής ευημερίας, όπως αυτό μετράται με τους δείκτες ποιότητας ζωής.

Η εδραίωση νέων κανόνων στην σύγχρονη αγοράς εργασίας, βεβαίως και συνδράμει προς την επίτευξη του στόχου, για την ενίσχυση του ρεύματος της επιστροφής όσων έφυγαν από την Ελλάδα στα πολύ δύσκολα χρόνια για την ελληνική οικονομία.

Η υψηλή ζήτηση σε θέσεις εργασίας σε κλάδους οι οποίοι απαιτούν τεχνογνωσία και εξειδίκευση, όπως ο ταχέως αναπτυσσόμενος τομέας της πληροφορικής στην Ελλάδα, λόγω και των σοβαρών ελλείψεων σε ανθρώπινο δυναμικό έναντι του όγκου των ψηφιακών έργων που πρέπει να ολοκληρωθούν και να παραδωθούν τα επόμενα χρόνια, είναι ένα από τα μεγαλύτερα παραδείγματα αυτής της αναστροφής του αρνητικού κλίματος, από το τέλος των μνημονίων και μετά.

Οι επενδύσεις που γίνονται, επίσης, στη χώρα, συμπληρώνουν αυτό το «παζλ», σε καιρούς που η ύφεση έχει πια δώσει τη θέση της στην ανάπτυξη.