Το shrinkflation, δηλαδή η μείωση της ποσότητας ή του βάρους των προϊόντων με σταθερή ή αυξημένη τιμή, έχει αποκτήσει μόνιμη θέση στην αγορά, χωρίς να απαιτείται σχετική σήμανση. Την ώρα που αρκετές ευρωπαϊκές χώρες θεσπίζουν υποχρεωτική ενημέρωση στα ράφια, η ελληνική απουσία νομοθεσίας αφήνει περιθώρια για αθέατες αυξήσεις.

Η λέξη shrinkflation επινοήθηκε το 2013, αλλά η πρακτική έχει μακρά προϊστορία. Σύμφωνα με βρετανική μελέτη, την περίοδο 2015-2017 το 4,5% των προϊόντων εμφάνισε μείωση συσκευασίας. Σε εποχές κρίσης, όπως η μετα-πανδημική περίοδος και η ενεργειακή αναταραχή μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, το φαινόμενο επανεμφανίστηκε με ένταση. Πλέον, μεγάλες εταιρείες μειώνουν τη συσκευασία χωρίς να αλλάζουν την τιμή, προστατεύοντας έτσι τα περιθώρια κέρδους.

Ενδεικτικές περιπτώσεις στην ελληνική αγορά

Το φαινόμενο παρατηρείται κυρίως στα τρόφιμα, αλλά και σε είδη καθημερινής χρήσης και καλλυντικά. Συρρικνωμένες συσκευασίες σε μαργαρίνες, ψωμιά, σνακ και κατεψυγμένα λαχανικά έχουν καταγραφεί από το 2022, με ενδεικτική περίπτωση τη μείωση μαργαρίνης από 250g σε 200g και αύξηση τιμής ανά κιλό κατά 44%. Παρόμοια φαινόμενα εντοπίζονται και σε καθαριστικά ή χαρτικά είδη.

Η αντίδραση των καταναλωτών είναι πλέον εμφανής: έρευνα του ΙΕΛΚΑ έδειξε ότι το 76% των Ευρωπαίων έχει παρατηρήσει μικρότερες ποσότητες σε ίδια τιμή, ενώ 1 στους 4 ακυρώνει αγορές λόγω shrinkflation. Αντίστοιχα ευρήματα επιβεβαιώνονται από διεθνείς έρευνες όπως της Circana.

Θεσμική απάντηση στην Ευρώπη και διεθνώς

Ενώ η Ελλάδα δεν έχει ακόμη θεσμοθετήσει υποχρεωτική σήμανση shrinkflation, πολλές χώρες έχουν προχωρήσει σε νομοθετικές παρεμβάσεις. Η Γαλλία επιβάλλει ενημερωτικά καρτελάκια, η Ουγγαρία θέτει υποχρεώσεις στα σούπερ μάρκετ, ενώ στην Ιταλία από 1/4/2025, οι παραγωγοί θα υποχρεούνται σε αυτοκόλλητη προειδοποίηση στη συσκευασία. Στις ΗΠΑ, η κυβέρνηση Μπάιντεν συγκρότησε ειδική «Strike Force», ενώ στην Ινδία, ο νόμος προβλέπει υποχρεωτική αναγραφή της τιμής ανά μονάδα μέτρησης.

Παρά την επιβράδυνση του πληθωρισμού στο 2,8% τον Φεβρουάριο, οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν κατά 3,3%, ενώ η σοκολάτα παρουσίασε μεγάλη άνοδο, φτάνοντας το 16,5%. Η αύξηση αυτή οφείλεται κυρίως στις ασχημες καιρικές συνθήκες στη Δυτική Αφρική, που επηρεάζουν τις καλλιέργειες κακάο, οι οποίες προέρχονται κυρίως από τη Γκάνα και την Ακτή Ελεφαντοστού.

Οι εταιρείες ζαχαροπλαστικής, όπως η Mars και η Nestlé, δηλώνουν ότι έχουν απορροφήσει εν μέρει τις αυξήσεις του κόστους, αλλά η αύξηση αντικατοπτρίζεται στις τιμές των προϊόντων. Η Which? διαπίστωσε ότι το κόστος ορισμένων πασχαλινών αυγών αυξήθηκε περισσότερο από 50% ανά 100 γραμμάρια σε σχέση με πέρυσι.

Η Amber Sawyer, αναλύτρια της Energy and Climate Intelligence Unit, δήλωσε ότι για πολλά εμπορεύματα ο αυξανόμενος πληθωρισμός των τροφίμων «φέρει τα αποτυπώματα της κλιματικής αλλαγής». «Ο πληθωρισμός των τιμών της σοκολάτας αυξήθηκε από 14,1% τον προηγούμενο μήνα σε 16,5% αυτόν τον μήνα. Η Δυτική Αφρική πλήττεται από τις κλιματικές επιπτώσεις από το 2023, με τις τιμές να εκτοξεύονται κατά 400% πέρυσι», είπε.

Η Nestlé ανέφερε ότι οι σημαντικές αυξήσεις στο κόστος του κακάο είχαν καταστήσει πολύ πιο δαπανηρή την παραγωγή των προϊόντων της και ότι μερικές φορές ήταν απαραίτητο να γίνουν προσαρμογές στην τιμή ή στο βάρος ορισμένων προϊόντων.

Για παράδειγμα, εκεί που είχατε συνηθίσει να αγοράζετε μια συσκευασία δημητριακών 500 γραμμαρίων, πλέον υπάρχει μια νέα συσκευασία 450 γραμμαρίων στην ίδια τιμή. Αυθόρμητα αισθάνεστε ότι δεν έχετε χάσει τίποτα, αφού πληρώνετε το ίδιο. Ωστόσο στην πραγματικότητα έχετε πληρώσει 11,1% περισσότερο.

Οταν αραίωσαν τα… τρίγωνα στη σοκολάτα

Το φαινόμενο κέρδισε μεγάλη δημοσιότητα στη Βρετανία το 2016, όταν η εταιρεία που παράγει γνωστές ελβετικές σοκολάτες μείωσε το βάρος της συσκευασίας των 400 γραμμαρίων σε 360 γραμμάρια και αυτής των 170 γραμμαρίων σε 150 γραμμάρια, διατηρώντας την ίδια τιμή. Μόνο που το έκανε αυξάνοντας το κενό ανάμεσα στα σοκολατένια τρίγωνα που είναι το σήμα κατατεθέν της και οι καταναλωτές το αντιλήφθηκαν αμέσως.

Και εάν σε αυτή την περίπτωση έγινε εύκολα αντιληπτή η μείωση της ποσότητας, με τις σχετικές φωτογραφίες να κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο, σε άλλες περιπτώσεις οι καταναλωτές απλώς αγόραζαν μικρότερες ποσότητες, ιδίως σε προϊόντα όπου το βασικό στοιχείο είναι η εμπιστοσύνη προς το συγκεκριμένο brand. Και αυτό γιατί συνήθως πάμε να αγοράσουμε «ένα πακέτο» ή «ένα κουτί» από ένα προϊόν που προτιμάμε και όχι μια ποσότητα σε γραμμάρια. Ούτε εξετάζουμε το μήκος (ή το πάχος) στο ρολό χαρτί υγείας ή κουζίνας που αγοράσαμε.

Το 2019 το βρετανικό Office of National Statistics ανακοίνωσε ότι περίπου 206 προϊόντα μίκρυναν σε μέγεθος συσκευασίας ανάμεσα στον Σεπτέμβριο του 2015 και τον Ιούνιο του 2017, αρκετά από αυτά ιδιαίτερα αναγνωρίσιμα.

Το θέμα έχει απασχολήσει και το Bureau of Labor Statistics, την ομοσπονδιακή υπηρεσία που συλλέγει τα στοιχεία για τον Δείκτη Τιμών Καταναλωτή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ενα πρόσφατο άρθρο στην ιστοσελίδα του BLS εξηγεί τις διαστάσεις του προβλήματος, επισημαίνοντας και τη δυσκολία που εντοπισμού της αλλαγής από τους καταναλωτές, ιδίως όταν η μείωση της ποσότητας συνδυάζεται με νέο σχεδιασμό της συσκευασίας που συχνά γίνεται αντιληπτός ως αναβάθμιση και όχι ως συρρίκνωση.

Το BLS επιμένει ότι στη δειγματοληψία λαμβάνει υπόψη τις αλλαγές στην ποσότητα των συσκευασμένων προϊόντων. Οταν υπάρχει μείωση της ποσότητας στη συσκευασία με διατήρηση της ίδιας τιμής, αυτό υπολογίζεται ως αύξηση και έτσι συνεισφέρει στην εκτίμηση του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή. Αντίστοιχα, όταν η ποσότητα ανά συσκευασία αυξάνεται χωρίς ανάλογη αύξηση της τιμής, τότε θεωρείται μείωση της τιμής του προϊόντος αυτού.

Για την περίοδο 2015-2021 το BLS κατέγραψε ότι τις περισσότερες αλλαγές στο μέγεθος ανά συσκευασία είχαν τα οικιακά προϊόντα χαρτιού με 716 σχετικές αναφορές και ακολουθούσαν τα σνακ με 509 αναφορές. Ωστόσο, το ποσοστό στον συνολικό αριθμό μετρούμενων προϊόντων ήταν σχετικά μικρό: περίπου 3% για τα προϊόντα χαρτιού και 2,9% για τα τρόφιμα.

Η επίδραση στον πληθωρισμό

Ποια όμως είναι η επίπτωση αυτών των πρακτικών στον Δείκτη Τιμών Καταναλωτή; Οι υπολογισμοί του BLS είναι ότι στον συνολικό ΔΤΚ εμπορευμάτων και υπηρεσιών η αύξηση είναι περίπου 0,01%.

Ωστόσο, υπάρχουν κατηγορίες προϊόντων όπου η επίπτωση στις τιμές εξαιτίας των αλλαγών στο μέγεθος των συσκευασιών είναι μεγαλύτερη: +2,81% για την περίοδο 2015-2019 στη βρεφική τροφή, +2.64% για τα σνακ, +1.59% στα προϊόντα ζύμης, +1,35% για τα ζαχαρώδη και τις τσίχλες, και +1,30% για οικιακά προϊόντα χαρτιού. Και αυτές είναι αυξήσεις μόνο από τις αλλαγές στο μέγεθος.

Μπορεί αυτοί οι αριθμοί να φαντάζουν σχετικά μικροί, όμως δεν είναι αμελητέοι, ιδίως για ανθρώπους που αντιμετωπίζουν συνθήκη διατροφικής ανασφάλειας. Τότε, ακόμα και μικρές αυξήσεις στις τιμές των προϊόντων έχουν μεγάλες επιπτώσεις, ενώ οι μειώσεις στις ποσότητες των απαραίτητων προϊόντων ανά συσκευασία απλώς σημαίνουν ότι θα αγοράσουν μικρότερες ποσότητες φαγητού, βρεφικής διατροφής και βασικών προϊόντων καθαρισμού για το νοικοκυριό.