Η Ελλάδα αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα ανάκαμψης στην Ευρώπη, αλλά η έξοδος από την κρίση δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Και τούτο γιατί τα εισοδήματα των πολιτών παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα, ενώ και η ποιότητα των θεσμών εμφανίζει αδυναμίες.
Σε ανάλυσή τους, οικονομολόγοι της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας επισημαίνουν ότι, παρά τη θεαματική βελτίωση τραπεζών, δημόσιων οικονομικών και ανάπτυξης, παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα για τη βιωσιμότητα του νέου μοντέλου και τη σύγκλιση των εισοδημάτων με την υπόλοιπη Ευρωζώνη.
Η μεγάλη ανατροπή μετά την κρίση
Η ανάλυση στο blog της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, που υπογράφουν οι Μάρτιν Μπίστερμπος, Ντιέγκο Μοτσέρο, Δάφνη Μομφεράτου, Μάρτα Ροντρίγκες Βίβες και Τζάκομο Ποντζέτι, περιγράφει την ελληνική οικονομία ως μια περίπτωση «από τα άκρα»: από μία από τις βαθύτερες κρίσεις στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία σε μια εντυπωσιακή ανάκαμψη.
Η κατάρρευση της περιόδου μετά το 2010, με ύφεση, εκτίναξη της ανεργίας και δημόσιο χρέος εκτός ελέγχου, οδήγησε σε μια δεκαετία σκληρών προσαρμογών, με δημοσιονομική πειθαρχία και εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις.
Σήμερα, η οικονομία εμφανίζει σαφώς μεγαλύτερη ανθεκτικότητα. Το ερώτημα, όμως, είναι αν αυτή η ανάκαμψη έχει σταθερά θεμέλια.
Οι τράπεζες ξανά στο παιχνίδι
Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα αφορά το τραπεζικό σύστημα. Από το σοκ των «κόκκινων» δανείων και της φυγής καταθέσεων, οι ελληνικές τράπεζες έχουν επιστρέψει σε λειτουργία χρηματοδότησης της οικονομίας.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε το σχήμα «Ηρακλής», μέσω του οποίου τιτλοποιήθηκαν και μεταβιβάστηκαν περίπου 57 δισ. ευρώ μη εξυπηρετούμενων δανείων έως το 2025. Η ενίσχυση της κεφαλαιακής βάσης, η επιστροφή της εμπιστοσύνης και οι συγχωνεύσεις αναδιαμόρφωσαν τον κλάδο.
Η πιστωτική επέκταση έχει επανεκκινήσει, με αύξηση δανείων προς επιχειρήσεις και σταδιακή ανάκαμψη της στεγαστικής πίστης, ενώ έχει βελτιωθεί και η πρόσβαση των μικρών επιχειρήσεων στη χρηματοδότηση.
Το «βαρίδι» των δανείων εκτός τραπεζών
Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι πλήρης χωρίς τις σκιές. Ένα μεγάλο μέρος του ιδιωτικού χρέους έχει μεταφερθεί εκτός τραπεζικού συστήματος, σε funds και εταιρείες διαχείρισης.
Το πρόβλημα αυτό αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του ΑΕΠ και η επίλυσή του αποδεικνύεται αργή και δύσκολη, λόγω θεσμικών και δικαστικών εμποδίων. Όσο αυτά τα δάνεια παραμένουν «παγωμένα», περιορίζεται η δυνατότητα νοικοκυριών και επιχειρήσεων να επιστρέψουν σε κανονική χρηματοδότηση.
Το μεγάλο στοίχημα: τα εισοδήματα
Παρά τη βελτίωση των βασικών μεγεθών, η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε επίπεδο εισοδημάτων. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΔΝΤ που επικαλείται η ανάλυση, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ θα παραμείνει κάτω από το 70% του μέσου όρου της Ευρωζώνης έως το 2030.
Το βασικό πρόβλημα εντοπίζεται στο παλαιό μοντέλο ανάπτυξης, που βασιζόταν σε κατανάλωση και κατασκευές χωρίς ισχυρή παραγωγικότητα.
Νέο μοντέλο, αλλά όχι ακόμη αρκετό
Η εικόνα έχει αρχίσει να αλλάζει. Οι επενδύσεις και οι εξαγωγές έχουν ενισχυθεί, με τις εξαγωγές να ξεπερνούν πλέον το 35% του ΑΕΠ, από περίπου 21% πριν από την κρίση.
Παράλληλα, μειώθηκαν τα εμπόδια στο εμπόριο και βελτιώθηκε το επιχειρηματικό περιβάλλον, ενώ η Ελλάδα αρχίζει να αποκτά —έστω και περιορισμένο— ρόλο σε εξαγωγές υψηλής τεχνολογίας.
Ωστόσο, η οικονομία παραμένει εκτεθειμένη, καθώς μεγάλο μέρος των εξαγωγών συνδέεται με τουρισμό, ναυτιλία και ενέργεια, τομείς ευαίσθητους σε διεθνείς κρίσεις.
Οι θεσμοί
Η ΕΚΤ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ποιότητα των θεσμών. Παρά τη βελτίωση, η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε τομείς όπως η αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης, η ρυθμιστική ποιότητα και το κράτος δικαίου.
Η ενίσχυση των θεσμών, η επένδυση στην καινοτομία, η αναβάθμιση δεξιοτήτων και η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας θεωρούνται κρίσιμες για την επόμενη φάση.
Το χρέος μειώνεται, αλλά παραμένει υψηλό
Το δημόσιο χρέος έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια και εξυπηρετείται με ευνοϊκούς όρους, χάρη στα δάνεια των ευρωπαϊκών προγραμμάτων.
Ωστόσο, εξακολουθεί να κινείται σε πολύ υψηλά επίπεδα, κοντά στο 90% του ΑΕΠ όσον αφορά τις υποχρεώσεις προς ευρωπαϊκούς θεσμούς, γεγονός που σημαίνει ότι η πορεία εξυγίανσης δεν έχει ολοκληρωθεί.
Η μεγάλη εικόνα
Το συμπέρασμα της ανάλυσης είναι σαφές: η Ελλάδα έχει διανύσει μεγάλη απόσταση, αλλά δεν έχει ακόμη «βγει από το δάσος».
Η ανάκαμψη είναι πραγματική, οι τράπεζες έχουν ενισχυθεί και το μοντέλο ανάπτυξης αλλάζει. Όμως, οι αδυναμίες παραμένουν και η σύγκλιση με την Ευρώπη απαιτεί συνέχιση των μεταρρυθμίσεων, σταθερότητα και ανθεκτικότητα σε ένα διεθνές περιβάλλον που γίνεται ολοένα πιο αβέβαιο.