Κάθε φορά που ένα πρόβλημα στη χώρα μας αποκτά διαστάσεις κρίσης, γίνεται λόγος για την ανάγκη αλλαγής του οικονομικού μοντέλου της Ελλάδας, της αντικατάστασής του από ένα "νέο παραγωγικό μοντέλο". Προ ολίγων ετών η πανδημία covid είχε συμβάλει ώστε πολλοί να συνειδητοποιήσουν ότι η οικονομική υγεία μίας χώρας είναι ευάλωτη όταν εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τον τουρισμό, έναν τομέα υποκείμενο σε απρόβλεπτες μεταβολές λόγω πολιτικών εξελίξεων, τρομοκρατικών ενεργειών, υγειονομικών κρίσεων, κ.λπ.
Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*
Προσφάτως, οι κινητοποιήσεις των αγροτών εστίασαν την προσοχή μας στην ανάγκη μετασχηματισμού του πρωτογενούς τομέα, ο οποίος και αυτός είναι ευαίσθητος σε φυσικές καταστροφές, προβλήματα στη λειτουργία της εφοδιαστικής αλυσίδας κ.α. Φοβάμαι όμως ότι η συζήτηση για την αλλαγή του οικονομικού μοντέλου απειλεί να θέσει σε δεύτερη μοίρα την πολύ πιο επιτακτική ανάγκη αλλαγής του κρατικού – ορθότερα, "κρατικίστικου" – μοντέλου που βασανίζει την Ελλάδα επί δεκαετίες.
Ομολογουμένως, ένα σύγχρονο κράτος που επιθυμεί να προαγάγει, ως οφείλει, την γενική ευημερία πρέπει να επιτελεί μία μεγάλη σειρά δραστηριοτήτων, και μάλιστα με σωστό τρόπο, αλλά ταυτόχρονα να απέχει από πολλές άλλες δραστηριότητες, στις οποίες, όταν υπεισέρχεται, απλά δυσχεραίνει ή ματαιώνει την επίτευξη των στόχων που υποτίθεται ότι επιδιώκει.
Στην κατηγορία των θετικών δράσεων, πέραν της αυτονόητης υποχρέωσής του να διαφυλάσσει την πολιτική και την νομισματική σταθερότητα, το κράτος οφείλει να μεριμνά για την δημιουργία σωστών θεσμών και νόμων, και για την εφαρμογή τους έναντι όλων αδιακρίτως, την άμυνα έναντι εξωτερικών εχθρών, την εύρυθμη απονομή δικαιοσύνης, την παροχή δημόσιων αγαθών (όπως είναι η προστασία του περιβάλλοντος, η προστασία από φυσικές καταστροφές και υγειονομικές κρίσεις), την παροχή υπηρεσιών υγείας, παιδείας και ασφάλισης (με ενθάρρυνση, πάντως, της λειτουργίας και ιδιωτικών παρόχων στους τομείς αυτούς), την δημιουργία αναγκαίων υποδομών (συγκοινωνίες / επικοινωνίες, ενέργεια, ψηφιακός μετασχηματισμός κ.α.), την τόνωση του ανταγωνισμού στον ιδιωτικό τομέα, την παροχή διχτυού ασφαλείας σε όσους πράγματι το έχουν ανάγκη με κατάλληλους τρόπους (π.χ. με την καθιέρωση ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος) και την χρηματοδότηση των δαπανών για επιτέλεση των παραπάνω αρμοδιοτήτων μέσω λελογισμένων φόρων και δανεισμού. Πρόκειται για θεμελιώδους σημασίας αρμοδιότητες που ανήκουν σε ένα σύγχρονο κράτος. Σε αυτές δεν περιλαμβάνεται ο σχεδιασμός για οικονομικά μοντέλα, κλάδους που πρέπει να ενισχυθούν ή να εγκαταλειφθούν, ρυθμίσεις επί ρυθμίσεων, άδειες επί αδειών, έλεγχοι επί ελέγχων, που απλώς περιορίζουν ασφυκτικά τον χώρο για μία συνεχή αναθεώρηση απόψεων, ιδεών και δραστηριοτήτων που μόνον ο ιδιωτικός τομέας μπορεί να επιτελέσει με ταχύτητα και αποτελεσματικότητα και να οδηγήσει σε αύξηση της ατομικής και της συλλογικής ευημερίας.
Οι εξαιρετικά σημαντικοί πόροι που προέκυψαν από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας θα έπρεπε, κατά την ταπεινή μου γνώμη, να είχαν χρησιμοποιηθεί σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό για την καλύτερη διεκπεραίωση των ανωτέρω κρατικών αρμοδιοτήτων με έμφαση στον εξορθολογισμό της δημόσιας διοίκησης, την αναβάθμιση της λειτουργίας της δικαιοσύνης και την ριζική αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος (με εισαγωγή μαθημάτων οικονομικού εγγραμματισμού, επιχειρηματικότητας και καινοτομίας σε όλες τις βαθμίδες). Από την άποψη αυτή, μία αξιόλογη ευκαιρία πήγε χαμένη…
Μία νέα, όμως, ευκαιρία, σαφώς άλλης μορφής αλλά δυνητικά πολύ επιδραστική, αναδύεται. Πρόκειται για την προσεχή συνταγματική αναθεώρηση, η οποία, μεταξύ άλλων, πρέπει πρωτίστως να στοχεύσει στην αλλαγή του κρατικού μοντέλου και την αναβάθμιση του πολιτικού συστήματος. Σταθερή κυβερνητική / κοινοβουλευτική θητεία, θέσπιση δύο πλήρων θητειών κατ’ ανώτατο όριο, ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργικών και βουλευτικών καθηκόντων, μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες και κατάργηση του σταυρού προτίμησης, αλλαγή των διατάξεων περί ευθύνης υπουργών και βουλευτικής ασυλίας, σύσταση συνταγματικού δικαστηρίου, αξιολόγηση και κατάργηση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, συνταγματική θέσπιση περιορισμών δημοσιονομικού χαρακτήρα, κ.α. Είναι μεταρρυθμίσεις αναγκαίες για την αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση της χώρας, τον περιορισμό του πελατειακού κράτους και την ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη.
Ένα νέο μοντέλο λειτουργίας του κράτους που θα προκύψει από την προσεχή συνταγματική αναθεώρηση μπορεί και πρέπει να αποτελέσει βασικό διακύβευματων επόμενων βουλευτικών εκλογών. Δύσκολο μεν να επιτευχθεί, λόγω και της περίπλοκης διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος, αλλ’ όχι ακατόρθωτο. Η βελτιωμένη αρχιτεκτονική της πολιτείας, εάν υλοποιηθεί, σύντομα θα επιφέρει ευεργετικά αποτελέσματα στην οικονομία και στην κοινωνία γενικότερα.
*Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος