Με τον πόλεμο στο Ιράν να απειλεί να διακόψει τις ροές ενέργειας, η Ευρώπη αντιμετωπίζει ένα σοκ προσφοράς που αναμένεται να παραλύσει τη μεταποιητική βιομηχανία, να καθηλώσει τις αεροπορικές εταιρείες, να εκτοξεύσει τις τιμές των τροφίμων, να οδηγήσει σε απότομη αύξηση του κόστους δανεισμού και να αυξήσει τον πληθωρισμό.
Αν ο πόλεμος παραταθεί, θα επιβαρύνει την ευρωπαϊκή οικονομία «τόσο βαριά όσο βιώσαμε πρόσφατα κατά τη διάρκεια της πανδημίας ή στην αρχή του πολέμου στην Ουκρανία», δήλωσε ο Γερμανός Καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς.
«Ζω με την πραγματικότητα αυτού του πολέμου και τις συνέπειές του 24 ώρες το 24ωρο», δήλωσε ο Ιταλός υπουργός Άμυνας Γκουίντο Κροσέτο. «Είμαι αναγκασμένος να γνωρίζω πράγματα που δε με αφήνουν να κοιμηθώ». Η σύγκρουση θα μπορούσε να διαρκέσει «χρόνια», προειδοποίησε η Κριστίν Λαγκάρντ, πρόεδρος της ΕΚΤ, σε συνέντευξή της στον Economist την περασμένη εβδομάδα. Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, προσέθεσε, είναι «πιθανώς πέρα από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε αυτή τη στιγμή».
Περίπου το 20% του πετρελαίου και του φυσικού αερίου που τροφοδοτεί την παγκόσμια οικονομία διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία το Ιράν έχει κλείσει απειλώντας να επιτεθεί σε οποιοδήποτε πλοίο περάσει χωρίς την άδεια της Τεχεράνης. Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δημοσίευσε μήνυμα προς τις χώρες που αντιμετωπίζουν έλλειψη καυσίμων λόγω του κλεισίματος του στενού από το Ιράν: «Θα πρέπει να αρχίσετε να μαθαίνετε πώς να πολεμάτε για τον εαυτό σας», έγραψε στο Truth Social. «Το δύσκολο μέρος έχει τελειώσει. Πηγαίνετε να βρείτε το δικό σας πετρέλαιο!», τόνισε.
Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο είναι ζωτικής σημασίας για τις μεταφορές και τη θέρμανση, αλλά επίσης στηρίζουν ολόκληρη τη βιομηχανική αλυσίδα εφοδιασμού, επηρεάζοντας την παραγωγή τροφίμων, τα πλαστικά, τα χημικά και τη γεωργία. Αυτό δεν περιλαμβάνει τις ελλείψεις σε άλλους πόρους που προκαλούνται από το κλείσιμο των Στενών, συμπεριλαμβανομένων των λιπασμάτων και του ηλίου, το οποίο χρησιμοποιείται στην κατασκευή μικροτσίπ.
Το POLITICO περιγράφει τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή οικονομία σε περίπτωση που επιμείνει αυτό που ο επικεφαλής του ΙΕΑ, Φατίχ Μπιρόλ, έχει περιγράψει ως «τη μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια στην ιστορία».
Ελλείψεις
Σε αντίθεση με προηγούμενες κρίσεις, ο πανικός επηρεάζει εξίσου όλες τις προμήθειες ενέργειας, από το αργό πετρέλαιο και το φυσικό αέριο έως τα διυλισμένα προϊόντα όπως το καύσιμο αεροσκαφών και το ντίζελ.
Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, οι αξιωματούχοι της ΕΕ ήλπιζαν ότι η Ένωση θα γλιτώσει από σοβαρές ελλείψεις χάρη στη σχετικά χαμηλή εξάρτησή της από τον Περσικό Κόλπο, από τον οποίο προμηθευόταν μόλις το 6% του αργού πετρελαίου της και λιγότερο από το 10% του φυσικού αερίου της. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος που επισημάνθηκε σε αμέτρητες υπουργικές ήταν η αύξηση των τιμών.
Η ασφάλεια εφοδιασμού της Ευρώπης σπάνια αμφισβητήθηκε, με τους αξιωματούχους να επισημαίνουν τις διαφοροποιημένες πηγές της ηπείρου πέρα από τον Περσικό Κόλπο: τις ΗΠΑ, τη Νορβηγία, το Αζερμπαϊτζάν και την Αλγερία. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, όπως ανέφεραν, ήταν ότι αν η σύγκρουση διαρκούσε για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο εφοδιασμός θα γινόταν σοβαρό πρόβλημα.
Καθώς ο πόλεμος εισέρχεται στην πέμπτη εβδομάδα του, αυτοί οι φόβοι επιβεβαιώνονται. Μια άμεση ανησυχία είναι ότι οι ασιατικές χώρες, οι οποίες πριν από τον πόλεμο βασίζονταν στον Κόλπο για περίπου το 80% του φυσικού αερίου και του πετρελαίου τους, αρχίζουν να ανεβάζουν τις τιμές αυτών των προϊόντων καθώς ανταγωνίζονται για τις προμήθειες. Αυτό έχει στρέψει τους εμπόρους με πιο ευέλικτα συμβόλαια προς την Ασία για να εκμεταλλευτούν τα υψηλότερα περιθώρια κέρδους, απομακρύνοντάς τους από την Ευρώπη.
Ενώ η ΕΕ αγοράζει πολύ λίγο αργό πετρέλαιο από τον Κόλπο, εξαρτάται από την περιοχή για περισσότερο από το 40% των διυλισμένων προϊόντων της — συμπεριλαμβανομένου του ντίζελ και των καυσίμων αεροσκαφών. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές στοιχηματίζουν ότι τα Στενά θα παραμείνουν κλειστά μόνο για δύο ή τρεις εβδομάδες, αλλά αν παραμείνουν κλειστά για περισσότερο, αυτό θα μεταφραστεί σε μια χειρότερη οικονομική κρίση.
Καταστροφή της ζήτησης
Η πιο άμεση επίδραση της περιορισμένης προσφοράς είναι ήδη ορατή: υψηλότερες τιμές στα βενζινάδικα. Η άνοδος των τιμών του αργού πετρελαίου μεταφράζεται άμεσα σε υψηλότερο κόστος καυσίμων. Το Euro Super 95, βασικός δείκτης αναφοράς για τις τιμές καυσίμων στην ΕΕ, αυξήθηκε κατά περίπου 15% μεταξύ 23 Φεβρουαρίου και 23 Μαρτίου, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΕ.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν προσπαθήσει να συγκρατήσουν τις τιμές, μειώνοντας τους φόρους στα καύσιμα και προειδοποιώντας κατά της κερδοσκοπίας. Ωστόσο, αν δεν φτάσουν νέες ροές, πιθανότατα θα αναγκαστούν να καταφύγουν σε ένα αντιδημοφιλές μέτρο: την καταστροφή της ζήτησης.
Ήδη, ο επικεφαλής της ΕΕ για την ενέργεια, Nταν Γιόργκενσεν, έχει συμβουλεύσει τις κυβερνήσεις της ΕΕ να περιορίσουν τη χρήση των μεταφορών για να αντισταθμίσουν την απώλεια κρίσιμων προμηθειών ντίζελ και καυσίμων αεροσκαφών από τον Κόλπο. Η επιστολή, με τις νύξεις της για Κυριακές χωρίς οδήγηση και περιορισμό της βενζίνης, θυμίζει τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970. Ορισμένοι προειδοποιούν επίσης ότι πλησιάζουν «ενεργειακά lockdown» τύπου πανδημίας.
Βιομηχανική παρακμή
Ο πόνος έχει ήδη αρχίσει να διαχέεται στον ευρωπαϊκό μεταποιητικό τομέα. Είναι ήδη ορατός σε αυτό που η Πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει ονομάσει «βιομηχανία των βιομηχανιών» — τον ενεργοβόρο τομέα των χημικών που στηρίζει μεγάλο μέρος της μεταποίησης της ηπείρου.
Ο Αντόλφο Αϊέλο, αναπληρωτής γενικός διευθυντής της Eurofer, του λόμπι των Ευρωπαίων χαλυβουργών, δήλωσε ότι είναι πολύ νωρίς για να προβλεφθεί ο συνολικός αντίκτυπος του πολέμου στο Ιράν. Ωστόσο, προσέθεσε πως «ο κίνδυνος είναι σαφής».
Καθώς οι τιμές των βασικών εισροών αυξάνονται, η επίδραση θα εξαπλωθεί γρήγορα στην αλυσίδα αξίας προς τον υπόλοιπο μεταποιητικό τομέα.
Και αυτό χωρίς να αναφερθούμε στον ραγδαία αυξανόμενο κόστος άλλων παραγώγων πετρελαίου, όπως τα λιπάσματα, τα πλαστικά και ακόμη και το ήλιο, ένα βασικό συστατικό των ημιαγωγών. Οι υψηλότερες τιμές στη γεωργία, τις μεταφορές και τη μεταποίηση θα συνθλίψουν ταυτόχρονα τις επιχειρήσεις και θα τις αναγκάσουν να αυξήσουν τις τιμές, μετακυλίοντας το υψηλότερο κόστος στους καταναλωτές.
Στασιμοπληθωρισμός
Εκεί είναι που η απειλή του πληθωρισμού θα μπορούσε να επανεμφανιστεί — μόλις 18 μήνες αφότου οι κεντρικοί τραπεζίτες κήρυξαν νίκη επί της πληθωριστικής κρίσης που προκάλεσε η τελευταία ενεργειακή κρίση.
Όπως προειδοποίησε ο Επίτροπος Οικονομίας της ΕΕ Βάλντις Ντομπρόβσκις αυτός ο κύκλος πληθωρισμού μπορεί να μοιάζει περισσότερο με στασιμοπληθωρισμό — τον θανατηφόρο συνδυασμό στασιμότητας στην ανάπτυξη και υψηλών τιμών που προκάλεσε κρίση τη δεκαετία του 1970 και τον οποίο οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ιστορικά δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν.
Η Κομισιόν προβλέπει ότι ο πόλεμος θα περιορίσει την οικονομική ανάπτυξη της ΕΕ στο 1% φέτος. Αναμένει ότι ο πληθωρισμός θα αυξηθεί, πιθανώς ωθώντας την ΕΚΤ να αυξήσει το κόστος δανεισμού, κάτι που θα ψύξει περαιτέρω την οικονομία, ενώ θα ανεβάσει τα επιτόκια των στεγαστικών δανείων και θα καταστήσει πιο ακριβό το κόστος λειτουργίας μιας επιχείρησης.
Αυτό αποτελεί πρόβλημα όχι μόνο για τους καταναλωτές και τους επιχειρηματίες, αλλά και για τις κυβερνήσεις. Η εξυπηρέτηση του χρέους που φέρουν από προηγούμενες κρίσεις θα γίνει πιο δαπανηρή, και με ελάχιστο περιθώριο για περαιτέρω δανεισμό, ενδέχεται να αναγκαστούν να προχωρήσουν σε περικοπές στις δημόσιες υπηρεσίες για να τα βγάλουν πέρα.
Ακόμη και αν ο πόλεμος τελείωνε σήμερα, θα χρειαζόταν ένας χρόνος μέχρι να επανέλθει η οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης, δήλωσε ο επικεφαλής του ΙΕΑ. Όσο περισσότερο συνεχίζεται η σύγκρουση, τόσο χειρότερα θα γίνουν τα πράγματα.