Η περίοδος της Σαρακοστής αποτελεί σταθερά έναν από τους πιο προβλέψιμους αλλά και πιο ισχυρούς εποχικούς κύκλους για το οργανωμένο λιανεμπόριο τροφίμων και την εστίαση. Παρότι παραδοσιακά συνδέεται με συγκεκριμένες διατροφικές πρακτικές λίγων εβδομάδων, τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί σε ένα σαφές οικονομικό φαινόμενο: αυξημένη κατανάλωση, εμπλουτισμός κωδικολογίου, νέα λανσαρίσματα και στοχευμένες εμπορικές καμπάνιες διαμορφώνουν έναν τζίρο που για αρκετές κατηγορίες προσεγγίζει εκείνον μιας «μικρής πασχαλινής περιόδου».
Κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής παρατηρείται αισθητή ανακατανομή της καταναλωτικής δαπάνης, με μετατόπιση από το κρέας και τα γαλακτοκομικά προς προϊόντα όπως: όσπρια και ρύζι, κατεψυγμένα και φρέσκα λαχανικά, νωπά και κατεψυγμένα θαλασσινά, αλείμματα (ταραμοσαλάτα, μελιτζανοσαλάτα, χούμους), προϊόντα σόγιας και φυτικής πρωτεΐνης, καθώς και χαλβά και ταχίνι.
Διψήφια άνοδος στα νηστίσιμα και πίεση τιμών - Ο ρόλος του "Καλαθιού της Σαρακοστής"
Σύμφωνα με παράγοντες της αγοράς, η κατηγορία των κατεψυγμένων θαλασσινών εμφανίζει διψήφια ποσοστιαία άνοδο πωλήσεων σε σχέση με έναν «κανονικό» μήνα, ενώ τα όσπρια και το ρύζι αυξάνονται σε όγκο πωλήσεων κατά 15%-25%, ανάλογα με το δίκτυο. Η συγκυρία των τελευταίων ετών έχει προσδώσει ιδιαίτερη σημασία στην τιμολογιακή διαχείριση των νηστίσιμων. Το κόστος πρώτων υλών όπως το ελαιόλαδο, το σουσάμι (για χαλβά και ταχίνι) και τα κατεψυγμένα θαλασσινά (λόγω μεταφορικών και διεθνών τιμών), έχει επηρεάσει την τελική τιμή στο ράφι. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αυξήσεις σε βασικά εποχικά προϊόντα ήταν αισθητές, με αποτέλεσμα οι αλυσίδες να επενδύσουν σε ιδιωτική ετικέτα (private label) ώστε να συγκρατήσουν την τελική τιμή. Εξάλλου, το «Καλάθι της Σαρακοστής», που εντάσσεται στη λογική των εποχικών παρεμβάσεων τιμών, λειτούργησε στο παρελθόν ως εργαλείο συγκράτησης βασικών ειδών, περιλαμβάνοντας όσπρια, κατεψυγμένα λαχανικά, χαλβά και θαλασσινά. Η ύπαρξή του ενίσχυσε την επισκεψιμότητα στα μεγάλα σούπερ μάρκετ, καθώς οι καταναλωτές αναζητούν πλέον πιο στοχευμένες αγορές με έμφαση στην αξία.
Την ίδια ώρα, οι μεγάλες αλυσίδες λιανεμπορίου οργανώνουν θεματικές εβδομάδες με ειδική σήμανση στα ράφια, έντυπα φυλλάδια και ψηφιακές καμπάνιες. Η Lidl Ελλάς, για παράδειγμα, προωθεί κάθε χρόνο εκτεταμένη γκάμα νηστίσιμων επιλογών, με έντονη παρουσία προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας. Αντίστοιχα, Σκλαβενίτης, ΑΒ Βασιλόπουλος, Mασούτης και Metro επενδύουν σε διευρυμένες κατηγορίες plant-based προϊόντων, έτοιμων γευμάτων και παραδοσιακών σαλατών. Κοινός παρονομαστής είναι η ενίσχυση private label προϊόντων, οι προσφορές «2+1» σε όσπρια και κατεψυγμένα, η τοποθέτηση ειδικών stands για χαλβά και ταχίνι, αλλά και η ενσωμάτωση vegan επιλογών που διατηρούνται και μετά την περίοδο της Σαρακοστής. Η στρατηγική δεν περιορίζεται στις εβδομάδες αιχμής. Πολλά προϊόντα που λανσάρονται την περίοδο της Σαρακοστής και παραμένουν στο ράφι μόνιμα, καθώς η καταναλωτική βάση για φυτικά προϊόντα έχει διευρυνθεί σημαντικά.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, η περίοδος της Σαρακοστής δεν ενισχύει μόνο τις παραδοσιακές κατηγορίες νηστίσιμων προϊόντων λειτουργεί ως επιταχυντής για τα φυτικά (plant based) και τα vegan, τα οποία κερδίζουν σταθερά έδαφος στο καλάθι των καταναλωτών. Η μετατόπιση αυτή δεν περιορίζεται σε όσους ακολουθούν πιστά τη θρησκευτική παράδοση. Όλο και περισσότεροι καταναλωτές υιοθετούν μια πιο «ευέλικτη» διατροφή, μειώνοντας την κατανάλωση ζωικών προϊόντων για λόγους υγείας, ευεξίας ή περιβαλλοντικής συνείδησης. Η Σαρακοστή γίνεται έτσι περίοδος δοκιμής νέων επιλογών: ροφήματα φυτικής προέλευσης, φυτικά επιδόρπια, εναλλακτικά τυροκομικά, μπιφτέκια από όσπρια ή πρωτεΐνη μπιζελιού. Πολλά από αυτά τα προϊόντα παραμένουν στη διατροφή των καταναλωτών και μετά το Πάσχα, μετατρέποντας την εποχική ζήτηση σε μακροπρόθεσμη τάση. Οι βιομηχανίες τροφίμων προσαρμόζουν ανάλογα τη στρατηγική τους και επενδύουν σε νέους κωδικούς plant based, διευρύνουν τις σειρές νηστίσιμων και ενισχύουν τα τμήματα έρευνας και ανάπτυξης (R&D) για να βελτιώσουν γεύση, υφή και διατροφικό προφίλ. Παράλληλα, προχωρούν σε αναβαθμίσεις γραμμών παραγωγής και σε πιστοποιήσεις που διασφαλίζουν ότι τα προϊόντα πληρούν τα κριτήρια vegan. Η καινοτομία επικεντρώνεται όχι μόνο στα βασικά είδη, αλλά και σε έτοιμα γεύματα και σνακ, που απαντούν στην ανάγκη για ευκολία. Στο πλαίσιο αυτό, μεγάλες γαλακτοβιομηχανίες όπως, μεταξύ άλλων, Δέλτα, Μεβγάλ, Όλυμπος, Δωδώνη, λανσάρουν φυτικά ροφήματα, φυτικής προέλευσης τυριά, φυτικά παγωτά αλλά και φυτικά επιδόρπια. Σε διεθνές επίπεδο, όμιλοι όπως η Nestlé και η Unilever επενδύουν δυναμικά σε χαρτοφυλάκια φυτικών προϊόντων, είτε μέσω εξαγορών είτε με λανσάρισμα νέων brands. Η στρατηγική αυτή επηρεάζει και την ελληνική αγορά, όπου πολυεθνικές και εγχώριες επιχειρήσεις ανταγωνίζονται σε καινοτομία και ποικιλία.
Η εστίαση προσαρμόζεται: "Εποχικά μενού" και εμπορική ευκαιρία
Οι αλυσίδες εστίασης και ταχυφαγείων έχουν μετατρέψει τη Σαρακοστή σε εμπορική ευκαιρία, εμπλουτίζοντας τα μενού τους με γεύματα που συνδυάζουν θαλασσινά, λαχανικά και ζυμαρικά σε νηστίσιμες και vegan συνταγές που καλύπτουν όλες τις προτιμήσεις. Αλυσίδες καταστημάτων όπως η Domino's Pizza και η Pizza Hut προωθούν νηστίσιμες επιλογές με λαχανικά ή θαλασσινά αλλά και φυτικά τυριά. Η L'Artigiano και άλλες αλυσίδες ενισχύουν τις vegetarian συνταγές, αφαιρώντας ζωικά συστατικά ή προσαρμόζοντας τις βάσεις και τις σάλτσες. Μέσω προσφορών και προβολής στις πλατφόρμες delivery, επιδιώκουν να διατηρήσουν τη ζήτηση και κατά τη διάρκεια της νηστείας.
Οι αλυσίδες γρήγορης εστίασης έχουν πλέον ενσωματώσει τη Σαρακοστή στον ετήσιο προγραμματισμό τους. Η McDonald's για παράδειγμα με το μενού McSarakosti εστιάζει στην ποικιλία γευστικών επιλογών για τους λάτρεις των θαλασσινών. Το μενού συμπληρώνουν, μεταξύ άλλων, σαλάτες με γαρίδες, το κλασικό McVeggie καλαμαράκια και μπιφτέκια λαχανικών. Η Goody's Burger House επαναφέρει κάθε χρόνο τα Μεσογειακά Γεύματα. Πρόκειται για ολοκληρωμένο μενού που είναι διαχρονικά συνδεδεμένο με την περίοδο της Σαρακοστής και συνδυάζουν θαλασσινά, λαχανικά και ζυμαρικά σε μοναδικές, νηστίσιμες και vegan συνταγές που καλύπτουν όλες τις προτιμήσεις. Το μενού περιλαμβάνει και μια σειρά vegan επιλογών όπως τα vegan nuggets από φυτική πρωτεΐνη, το meat free burger, το veggie burger, μεσογειακή σαλάτα κ.ά.
Παράλληλα, αλυσίδες καφέ και snack αναπτύσσουν ειδικές προτάσεις, από νηστίσιμα σάντουιτς και πίτες μέχρι γλυκά χωρίς γάλα και αυγό. Η προσαρμογή δεν αφορά μόνο το φαγητό, αλλά και τα ροφήματα, με αυξημένη προβολή φυτικών ροφημάτων αντί γάλακτος, που ανταποκρίνονται τόσο στις ανάγκες της νηστείας όσο και στη γενικότερη άνοδο των plant based επιλογών. Στο πλαίσιο αυτό, για παράδειγμα η everest ενισχύει το portfolio της με νηστίσιμες πίτες, σάντουιτς και γλυκίσματα, αξιοποιώντας το δίκτυο μικρών καταστημάτων σε σημεία υψηλής διέλευσης. Η περίοδος αυτή αυξάνει την κίνηση σε take-away σημεία, ιδιαίτερα σε αστικά κέντρα. Η Γρηγόρης (Gregory's) έχει επενδύσει συστηματικά τα τελευταία χρόνια σε vegan και νηστίσιμα προϊόντα που παραμένουν στο μενού και μετά το πέρας της περιόδου. Η στρατηγική αυτή ενισχύει τη συνολική εικόνα του brand ως «σύγχρονου» και ευέλικτου στις διατροφικές τάσεις. Τα Coffee Island, δίνουν έμφαση στα φυτικά ροφήματα, προωθώντας επιλογές με γάλα αμυγδάλου, σόγιας ή βρώμης, που καλύπτουν τόσο τις ανάγκες της νηστείας όσο και τη γενικότερη τάση για plant based κατανάλωση.
Η ένταξη νηστίσιμων επιλογών δεν είναι πλέον καθαρά εποχική. Οι αλυσίδες αξιοποιούν τη συγκυρία για να «τεστάρουν» νέα προϊόντα φυτικής βάσης, τα οποία -εφόσον έχουν καλή αποδοχή- παραμένουν στο βασικό μενού. Η περίοδος της Σαρακοστής λειτουργεί ως δοκιμαστική φάση για plant-based burgers, ευκαιρία για upselling σε συνοδευτικά (πατάτες, σαλάτες, ροφήματα) αλλά και αφορμή για ψηφιακές καμπάνιες μέσω apps και loyalty προγραμμάτων. Εξάλλου, οι παραγγελίες μέσω delivery παρουσιάζουν αυξημένη συμμετοχή σε νηστίσιμα προϊόντα, γεγονός που υποδηλώνει ότι το κοινό δεν περιορίζεται σε ηλικιακές ομάδες μεγαλύτερης ηλικίας αλλά επεκτείνεται και σε νεότερους καταναλωτές.