Το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα μοιάζει να κερδίζει τον αγώνα της αντοχής, αλλά να χάνει εκείνον της ουσίας. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η Ελλάδα αναδεικνύεται «πρωταθλήτρια» στη μείωση των συντάξεων για την περίοδο 2022–2070, με σωρευτική πτώση που φτάνει το 17%. Πίσω από αυτή τη δημοσιονομική εξισορρόπηση, ωστόσο, κρύβεται ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο επαρκείς θα είναι οι συντάξεις για να διασφαλίσουν αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης στους ηλικιωμένους.
Η σταδιακή συρρίκνωση των συνταξιοδοτικών παροχών εγγυάται μεν τη βιωσιμότητα του συστήματος έως το 2070, ταυτόχρονα όμως αποδυναμώνει τη δυνατότητά του να καλύπτει βασικές ανάγκες. Ο κίνδυνος οι συντάξεις να μην επαρκούν ώστε να αποτρέπουν τη φτώχεια στη τρίτη ηλικία έχει επισημανθεί επανειλημμένα και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με την ΕΕ να προκρίνει ως λύση την ενίσχυση των συμπληρωματικών συντάξεων μέσω επαγγελματικών ταμείων υποχρεωτικής ασφάλισης.
Πόσα χρόνια δουλεύουμε και πόσα χρόνια πληρωνόμαστε
Η ελληνική πραγματικότητα αποτυπώνει καθαρά την πίεση του συστήματος. Ο μέσος εργαζόμενος στη χώρα απασχολείται περίπου 41 χρόνια και λαμβάνει σύνταξη για 20,1 έτη. Με βάση τα στοιχεία του Ageing Report 2024, το 2023 η μέση ηλικία συνταξιοδότησης ήταν τα 64 έτη, ενώ το προσδόκιμο ζωής σε αυτή την ηλικία ανερχόταν στα 20 έτη. Με απλά λόγια, ο μέσος ασφαλισμένος ξεκινά να εργάζεται στα 23, συνταξιοδοτείται στα 64 και για κάθε έτος σύνταξης έχει εργαστεί δύο χρόνια.
Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2023 η μέση διάρκεια συνταξιοδότησης στην ΕΕ ήταν 21 έτη, ελαφρώς μειωμένη σε σχέση με το 2019 λόγω των επιπτώσεων της πανδημίας στο προσδόκιμο ζωής. Ο μέσος εργασιακός βίος, ωστόσο, διαμορφώθηκε στα 41,3 έτη. Και στην Ευρώπη, δηλαδή, οι πολίτες εργάζονται περίπου δύο χρόνια για κάθε χρόνο σύνταξης.
Η διάρκεια της συνταξιοδότησης αποτελεί μόνο μία από τις τρεις βασικές παραμέτρους που καθορίζουν την επάρκεια των συνταξιοδοτικών παροχών. Οι άλλες δύο είναι εξίσου κρίσιμες.
Η πρώτη αφορά την προστασία από τη φτώχεια. Στην Ελλάδα, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών που βρίσκονται κάτω από το όριο της φτώχειας αυξήθηκε από 19,3% το 2021 σε 23,3% το 2024, καταγράφοντας άνοδο περίπου 20% μέσα σε τέσσερα χρόνια.
Η δεύτερη σχετίζεται με το επίπεδο διαβίωσης πριν και μετά τη συνταξιοδότηση, δηλαδή το κατά πόσο το εισόδημα μετά την έξοδο από την εργασία αντικαθιστά επαρκώς τον μισθό. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το μέσο εισόδημα των ατόμων άνω των 65 ετών ως ποσοστό του εισοδήματος των ηλικιών 18–64 μειώθηκε την περίοδο 2013–2023 από 91,5% σε 86,3%. Στην Ελλάδα, πάντως, το 2023 ο σχετικός δείκτης διαμορφώθηκε στο 95,3%, υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και τρίτος υψηλότερος μετά το Λουξεμβούργο και την Ισπανία.
Γιατί μειώνονται οι μελλοντικές συντάξεις
Η υποχώρηση των μελλοντικών συντάξεων στη χώρα μας αποδίδεται σε δύο βασικούς παράγοντες. Ο πρώτος είναι η μείωση των συντελεστών αναπλήρωσης που θεσπίστηκαν με τους νόμους 4387/2016 και 4670/2020, σε σύγκριση με το προμνημονιακό καθεστώς, όπου με 40 έτη εργασίας ο συντελεστής αναπλήρωσης της ανταποδοτικής σύνταξης έφτανε το 50%.
Ο δεύτερος και πιο καθοριστικός παράγοντας είναι η αλλαγή στον τρόπο υπολογισμού των συντάξιμων αποδοχών. Αντί για τον μέσο όρο της τελευταίας πενταετίας, λαμβάνεται πλέον υπόψη ο μέσος όρος ολόκληρου του εργασιακού βίου, με αναπροσαρμογή βάσει πληθωρισμού. Αυτή η μεταβολή, που εισήχθη με το πρώτο μνημόνιο και διατηρήθηκε στους επόμενους νόμους, οδηγεί σε έμμεση μείωση των συντάξεων κατά περίπου 17%, υπονομεύοντας την επάρκεια των μελλοντικών παροχών.
Σύμφωνα με την ΕΚΤ, η συνταξιοδοτική δαπάνη στην Ελλάδα θα μειωθεί από 14,5% του ΑΕΠ το 2022 στο 12% το 2070, την ώρα που ο μέσος όρος της ΕΕ-27 θα αυξηθεί από 11,4% σε 11,8%. Παρά τη γήρανση του πληθυσμού —ο δείκτης γήρανσης εκτιμάται ότι θα αυξηθεί από 39% σε 66%— το κόστος θα συγκρατηθεί μέσω τριών μηχανισμών: της μείωσης των συντάξεων, της συρρίκνωσης του αριθμού των συνταξιούχων ως ποσοστό του πληθυσμού και της αύξησης των εργαζομένων έως τα 74 έτη.
Χωρίς αυτές τις παρεμβάσεις, η συνταξιοδοτική δαπάνη θα εκτινασσόταν στο 21% του ΑΕΠ. Αντ’ αυτού, περιορίζεται στο 12%, κυρίως επειδή το επίπεδο των παροχών πέφτει δραστικά — από το 76% του 2022 στο 53% το 2070. Έτσι, το σύστημα θεωρείται μακροπρόθεσμα δημοσιονομικά βιώσιμο, αλλά κοινωνικά ανεπαρκές, καθώς μετακυλίει το κόστος της γήρανσης στους ίδιους τους συνταξιούχους, υποβαθμίζοντας το βιοτικό τους επίπεδο.