Η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί βασικό κοινωνικό αγαθό και θεμέλιο της οικονομικής ανάπτυξης. Παρ’ όλα αυτά, η σημερινή ηλεκτρική αγορά, σε εθνικό επίπεδο παρουσιάζει χαρακτηριστικά ανωριμότητας, καθώς αδυνατεί να λειτουργήσει με όρους υγιούς ανταγωνισμού, κοινωνικής δικαιοσύνης και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.
Η πρόσφατη ενεργειακή κρίση ανέδειξε τις αδυναμίες της αγοράς, αποκαλύπτοντας ότι η απελευθέρωση δεν συνοδεύτηκε από τους απαραίτητους μηχανισμούς ελέγχου, σταθερότητας και προστασίας των καταναλωτών.
Του Μιχάλη Χριστοδουλίδη*
Καταρχάς, βασικό γνώρισμα της ανωριμότητας της ηλεκτρικής αγοράς είναι η στρέβλωση του ανταγωνισμού. Αν και θεωρητικά λειτουργούν πολλοί πάροχοι, στην πράξη παρατηρείται υψηλός βαθμός συγκέντρωσης. Λίγες μεγάλες εταιρείες, 4 με 5 εταιρείες ελέγχουν την παραγωγή και τη χονδρεμπορική αγορά, επηρεάζοντας τις τιμές.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ο καταναλωτής έχει περιορισμένες πραγματικές επιλογές, ενώ η αλλαγή παρόχου σπάνια οδηγεί σε ουσιαστική μείωση κόστους. Έτσι, η αγορά λειτουργεί περισσότερο ως ολιγοπώλιο παρά ως ανοιχτό ανταγωνιστικό σύστημα.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που αναδεικνύει την ανωριμότητα της αγοράς είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης των καταναλωτών στους παρόχους και στο σύστημα εν γένει.
Σύμφωνα με τα πρόσφατα ευρήματα του Ευρωβαρόμετρου 2025, μόνο ένα μικρό ποσοστό των καταναλωτών έχει αλλάξει πάροχο ηλεκτρικής ενέργειας τα τελευταία χρόνια, με μόλις περίπου 41% να δηλώνει ότι έχει αλλάξει πάροχο ηλεκτρικής ενέργειας τα τελευταία τρία χρόνια — και πολλά μη αλλαγμένα συμβόλαια οφείλονται στην έλλειψη εμπιστοσύνης και στην αντίληψη ότι η αγορά δεν λειτουργεί δίκαια ή διαφανώς.
Αυτό καταδεικνύει ότι, παρά τη θεωρητική δυνατότητα εναλλαγής παρόχου, πολλοί καταναλωτές είτε δεν εμπιστεύονται την αγορά είτε δεν βλέπουν πραγματικό όφελος από την αλλαγή, ενισχύοντας τον κύκλο ανωριμότητας του συστήματος.
Δεύτερον, σοβαρό πρόβλημα αποτελεί ο τρόπος διαμόρφωσης των τιμών. Το μοντέλο οριακής τιμολόγησης, σύμφωνα με το οποίο η ακριβότερη μονάδα παραγωγής καθορίζει την τελική τιμή για όλους, δημιουργεί έντονες στρεβλώσεις. Ακόμη και όταν μεγάλο μέρος της ενέργειας παράγεται από φθηνές ανανεώσιμες πηγές, η τιμή καθορίζεται από ακριβές θερμικές μονάδες, οδηγώντας σε υπερκέρδη για ορισμένους παραγωγούς και σε υπέρογκες χρεώσεις για τους καταναλωτές. Αυτό το σύστημα αποδεικνύεται κοινωνικά άδικο και οικονομικά αναποτελεσματικό.
Τρίτον, η ανωριμότητα της αγοράς συνδέεται με την ανεπαρκή προστασία των καταναλωτών. Τα αδιαφανή τιμολόγια, οι περίπλοκοι ρήτρες αναπροσαρμογής και η έλλειψη σαφούς ενημέρωσης καθιστούν τον πολίτη αδύναμο απέναντι στους παρόχους.
Σε πολλές περιπτώσεις, οι καταναλωτές καλούνται να πληρώσουν υπέρογκα ποσά χωρίς να μπορούν να προβλέψουν το τελικό κόστος ή να κατανοήσουν πλήρως τους μηχανισμούς χρέωσης.
Για να καταστεί η ηλεκτρική αγορά ώριμη, ανταγωνιστική και βιώσιμη, απαιτούνται ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις.
Πρώτον, είναι αναγκαία η ενίσχυση της ρυθμιστικής εποπτείας. Οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να παρακολουθούν στενά τη λειτουργία της αγοράς, να αποτρέπουν φαινόμενα αισχροκέρδειας, καταχρηστικών πρακτικών και πολλές παραπλανητικές διαφημίσεις και να επιβάλλουν αυστηρές κυρώσεις σε περιπτώσεις καταχρηστικών πρακτικών.
Η διαφάνεια στις τιμές και στους όρους των συμβολαίων πρέπει να αποτελεί υποχρεωτικό κανόνα και όχι προαιρετική πρακτική.
Δεύτερον, χρειάζεται αναθεώρηση του μοντέλου τιμολόγησης. Η αποσύνδεση της τιμής των ανανεώσιμων πηγών από τα ακριβά ορυκτά καύσιμα μπορεί να μειώσει τις στρεβλώσεις και να διασφαλίσει πιο δίκαιες τιμές για τους καταναλωτές. Παράλληλα, τα σταθερά και μακροχρόνια συμβόλαια μπορούν να προσφέρουν προβλεψιμότητα και σταθερότητα στην αγορά.
Τρίτον, κεντρικός στόχος πρέπει να είναι η ενίσχυση της βιωσιμότητας. Η επένδυση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η ανάπτυξη συστημάτων αποθήκευσης και η προώθηση της ενεργειακής αυτονομίας των νοικοκυριών μπορούν να μειώσουν την εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και να περιορίσουν τις αυξήσεις τιμών. Παράλληλα, η ενθάρρυνση των ενεργειακών κοινοτήτων ενισχύει τη δημοκρατική συμμετοχή και διασφαλίζει κοινωνικά πιο δίκαιη κατανομή των ωφελειών.
Συμπερασματικά, η ηλεκτρική αγορά σήμερα παραμένει ανώριμη, καθώς δεν εξασφαλίζει πραγματικό ανταγωνισμό, κοινωνική δικαιοσύνη και περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Μέσα από στοχευμένες θεσμικές παρεμβάσεις, διαφανείς μηχανισμούς τιμολόγησης και επενδύσεις στη βιώσιμη ενέργεια, μπορεί να μετασχηματιστεί σε μια ώριμη αγορά που θα υπηρετεί τόσο την οικονομία όσο και τον πολίτη.
* Ο Μιχάλης Χριστοδουλίδης είναι Διπλ. Μηχανολόγος Μηχανικός ΑΠΘ και Ενεργειακός Αναλυτής