Η μεγάλη άνοδος των διεθνών τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα των γεωπολιτικών εντάσεων στη Μέση Ανατολή, έχει επαναφέρει την ενέργεια στο επίκεντρο των πληθωριστικών πιέσεων στην Ελλάδα. Η σημαντική παρουσία του πετρελαίου στην τελική κατανάλωση ενέργειας και του φυσικού αερίου στην ηλεκτροπαραγωγή διατηρεί την ελληνική οικονομία εκτεθειμένη στις μεταβολές των διεθνών τιμών τους σύμφωνα με το νέο Δελτίο Οικονομικών Εξελίξεων του Economic Research της Alpha Bank.
Οι σχετικές πιέσεις αποτυπώνονται ήδη στην ενεργειακή συνιστώσα του πληθωρισμού, με τις δευτερογενείς επιδράσεις να παραμένουν, επί του παρόντος, περιορισμένες. Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη ο μετασχηματισμός του εγχώριου ηλεκτρικού συστήματος, με κύρια χαρακτηριστικά την αυξανόμενη διείσδυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) στην ηλεκτροπαραγωγή και τη σταδιακή ενίσχυση της εξαγωγικής θέσης της χώρας στην ηλεκτρική ενέργεια. Υπό αυτό το πρίσμα, οι πρόσφατες κρατικές παρεμβάσεις επιδιώκουν αφενός να αμβλύνουν βραχυπρόθεσμα τις επιπτώσεις του αυξημένου ενεργειακού κόστους στην οικονομική δραστηριότητα και αφετέρου να ενισχύσουν μακροπρόθεσμα την ενεργειακή ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας.
Άνοδος τιμών ενέργειας, πληθωριστικές πιέσεις και διάρθρωση της ενεργειακής κατανάλωσης
Οι πολεμικές επιχειρήσεις μεταξύ ΗΠΑ/Ισραήλ και Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου προκάλεσαν απότομη άνοδο των διεθνών τιμών ενέργειας. Η τιμή του πετρελαίου τύπου Brent αυξήθηκε από περίπου 72 δολάρια/βαρέλι σε πάνω από 100 δολάρια/βαρέλι μέσα στον Μάρτιο, ενώ αντίστοιχα η τιμή του φυσικού αερίου αυξήθηκε από περίπου 32 ευρώ/μεγαβατώρα σε επίπεδα άνω των 60 ευρώ/μεγαβατώρα. Οι τιμές τους έκτοτε παρέμειναν υψηλές, ενώ, παρά τις διακυμάνσεις, παραμένουν σημαντικά υψηλότερες από τα επίπεδα πριν από την έναρξη της κρίσης του Φεβρουαρίου. Η άνοδος αυτή είχε άμεση επίδραση στην ενεργειακή συνιστώσα του πληθωρισμού και κατ΄ επέκταση στο γενικό επίπεδο τιμών. Συγκεκριμένα, το διάστημα Μαρτίου-Σεπτεμβρίου ο μέσος πληθωρισμός στην Ελλάδα, μετρούμενος από τον Εναρμονισμένο Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ), διαμορφώθηκε σε 4% σε ετήσια βάση (Ευρωζώνη: 3,1%) έναντι 3% το πρώτο δίμηνο του έτους, με τον δείκτη τιμών της ενεργειακής συνιστώσας να αυξάνεται κατά 16,7% (Ευρωζώνη: 11,2%) έναντι μείωσης κατά 3,9% το πρώτο δίμηνο. Αξίζει να αναφερθεί ότι, με βάση τα στοιχεία της Eurostat, ο δείκτης τιμών καταναλωτή των υγρών καυσίμων οικιακής χρήσης, που αφορά κατά βάση το πετρέλαιο θέρμανσης, κατέγραψε μέση ετήσια αύξηση άνω του 48% το εξάμηνο Μαρτίου-Αυγούστου, ενώ ο αντίστοιχος δείκτης του πετρελαίου κίνησης αυξήθηκε κατά 24% στο ίδιο διάστημα. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι η πορεία των επιμέρους συνιστωσών του πληθωρισμού, όπως των τροφίμων και των αγαθών εκτός ενέργειας, είναι συμβατή με περιορισμένες, μέχρι στιγμής, δευτερογενείς επιπτώσεις.
Παράλληλα, το πετρέλαιο κατέχει κυρίαρχη θέση στη διάρθρωση της ενεργειακής κατανάλωσης της ελληνικής οικονομίας, συγκριτικά με τα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ-27), καθιστώντας την περισσότερο εκτεθειμένη στις διακυμάνσεις των τιμών του. Αναλυτικότερα, το πετρέλαιο και τα πετρελαιοειδή προϊόντα αντιπροσωπεύουν περίπου το 53% της τελικής κατανάλωσης ενέργειας (για ενεργειακή χρήση), ποσοστό που είναι το δεύτερο υψηλότερο στην ΕΕ-27, μετά το αντίστοιχο της Κύπρου (56%) και σημαντικά υψηλότερο του ευρωπαϊκού μέσου όρου (37%). Στην τελική κατανάλωση ενέργειας στην Ελλάδα, μετά το πετρέλαιο, έπονται ο ηλεκτρισμός (27%), οι ΑΠΕ και τα βιοκαύσιμα (11%) και το φυσικό αέριο (7%).
Μείγμα ηλεκτροπαραγωγής και ισοζύγιο ηλεκτρικής ενέργειας
Μολονότι έχει σχετικά περιορισμένη συμμετοχή στην τελική κατανάλωση ενέργειας, το φυσικό αέριο εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις βασικές πηγές παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Συγκεκριμένα, το ποσοστό του εν λόγω ορυκτού καυσίμου στην ηλεκτροπαραγωγή κυμαίνεται τα τελευταία έτη μεταξύ 33%-44%, ενώ το πρώτο επτάμηνο του 2026 διαμορφώθηκε σε 39%. Η σημαντική αλλαγή στο μείγμα ηλεκτροπαραγωγής που συντελείται τα τελευταία έτη σχετίζεται με τη μεγάλη αύξηση της συμμετοχής των ΑΠΕ, με παράλληλη υποχώρηση πρωτίστως του άνθρακα (κυρίως λιγνίτης) και των παράγωγων αερίων και, σε μικρότερο βαθμό, του πετρελαίου. Αναλυτικότερα, από το 2020 η συμμετοχή των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή υπερβαίνει σταθερά το 40% (έναντι 35% το 2019), ενώ το πρώτο επτάμηνο του έτους διαμορφώθηκε στο 52%. Αντίθετα, η συμμετοχή του άνθρακα και των παράγωγων αερίων έχει περιοριστεί δραστικά από 22% το 2019 σε μόλις 5% το πρώτο επτάμηνο του έτους.
Παράλληλα με τις αλλαγές στο μείγμα ηλεκτροπαραγωγής, αξιοσημείωτη βελτίωση καταγράφεται και στο ισοζύγιο ηλεκτρικής ενέργειας. Έπειτα από μία πολυετή περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα ήταν καθαρός εισαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας, το ισοζύγιο πέρασε σε θετικό έδαφος το 2024 (0,3 TWh), για πρώτη φορά μετά το 2000, ενώ η εξαγωγική θέση της χώρας ενισχύθηκε περαιτέρω το 2025 (3 TWh) και το πρώτο επτάμηνο του 2026 (5,5 TWh). Η μετάβαση της Ελλάδας από καθαρό εισαγωγέα σε καθαρό εξαγωγέα ηλεκτρικής ενέργειας συμβάλλει, μεταξύ άλλων, στη μείωση του ελλείμματος του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας.
Αβεβαιότητα και κρατικές παρεμβάσεις
Η πορεία των διεθνών τιμών ενέργειας χαρακτηρίζεται από αυξημένη αβεβαιότητα και είναι άμεσα συνυφασμένη με την εξέλιξη των γεωπολιτικών εντάσεων και την αποκατάσταση των ενεργειακών ροών από τη Μέση Ανατολή. Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της διαταραχής στον ενεργειακό τομέα βρίσκεται στο επίκεντρο και της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω του σχεδίου δράσεων AccelerateEU, να στοχεύει αφενός σε βραχυπρόθεσμα μέτρα στήριξης των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων και αφετέρου στην επιτάχυνση των επενδύσεων σε καθαρή ενέργεια και υποδομές, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι κυβερνητικές παρεμβάσεις στην Ελλάδα, συνδυάζοντας μέτρα άμεσης στήριξης για την άμβλυνση των επιπτώσεων του αυξημένου ενεργειακού κόστους στο διαθέσιμο εισόδημα και την οικονομική δραστηριότητα με επενδύσεις που αποσκοπούν στην ενίσχυση της ενεργειακής ανθεκτικότητας και στη μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας σε μεσομακροπρόθεσμο ορίζοντα. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι επιδοτήσεις στο πετρέλαιο κίνησης, στα καύσιμα μέσω ψηφιακής κάρτας (Fuel Pass) και στα λιπάσματα για τους αγρότες, η αποζημίωση ακτοπλοϊκών εταιριών για μειωμένες χρεώσεις εισιτηρίων για συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, καθώς και παρεμβάσεις εισοδηματικής στήριξης, όπως η έκτακτη ενίσχυση ανά τέκνο, η διεύρυνση της επιστροφής ενοικίου και η αύξηση τόσο της οικονομικής ενίσχυσης των συνταξιούχων όσο και του μέγιστου αριθμού δόσεων για συσσωρευμένες οφειλές. Στη δεύτερη κατηγορία μέτρων, με μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, περιλαμβάνονται οι επενδύσεις για την αποθήκευση της ενέργειας από ΑΠΕ, η αναβάθμιση των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας και των διασυνδέσεων των νησιών, η ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών, επιχειρήσεων και δημόσιων κτιρίων, καθώς και η προώθηση τεχνολογιών καθαρής ενέργειας στο επίπεδο του τελικού καταναλωτή, όπως αντλίες θερμότητας, ηλιακοί θερμοσίφωνες και φωτοβολταϊκά συστήματα.