Η νέα ενεργειακή κρίση που πυροδότησε η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή και η σοβαρή διαταραχή στις μεταφορές πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ φέρνει ξανά την Ευρώπη αντιμέτωπη με ένα δύσκολο δίλημμα: πώς θα προστατεύσει νοικοκυριά και επιχειρήσεις από το νέο κύμα ακρίβειας χωρίς να εκτροχιάσει τα ήδη επιβαρυμένα δημόσια οικονομικά της.
Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προειδοποιεί ότι πολλές κυβερνήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης επαναλαμβάνουν τα λάθη που έγιναν μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, όταν εφαρμόστηκαν μαζικά και δαπανηρά μέτρα στήριξης για την ενέργεια. Σύμφωνα με έρευνα του ΔΝΤ, περίπου τα δύο τρίτα των επιδοτήσεων και φορολογικών ελαφρύνσεων που έχουν υιοθετηθεί σήμερα στην ΕΕ για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης δεν είναι στοχευμένα προς τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά, αλλά εφαρμόζονται οριζόντια στο σύνολο της κοινωνίας.
Ο επικεφαλής του ευρωπαϊκού τμήματος του ΔΝΤ, Άλφρεντ Κάμερ, υπογράμμισε μιλώντας στους FT ότι οι κυβερνήσεις φαίνεται να αγνοούν τα μαθήματα της προηγούμενης κρίσης. Όπως ανέφερε, τα μέτρα αυτά, ακόμη κι αν ξεκινούν ως προσωρινές παρεμβάσεις μικρού κόστους, συχνά μετατρέπονται σε μόνιμο δημοσιονομικό βάρος, επειδή πολιτικά είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποσυρθούν όταν οι πολίτες συνηθίσουν τη στήριξη.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό για χώρες με ήδη υψηλό χρέος και περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο. Το ΔΝΤ προειδοποιεί ότι κράτη με εύθραυστα δημόσια οικονομικά μπορεί να βρεθούν αντιμέτωπα με αρνητικές αντιδράσεις από τις αγορές ομολόγων αν συνεχίσουν να χρηματοδοτούν ακριβές οριζόντιες παρεμβάσεις χωρίς αντίστοιχα μέτρα εξοικονόμησης δαπανών ή αντισταθμιστικές παρεμβάσεις στους προϋπολογισμούς τους.
Ήδη, από την έναρξη της νέας κρίσης στη Μέση Ανατολή, οι αποδόσεις κρατικών ομολόγων σε ορισμένες χώρες της Ευρωζώνης έχουν φτάσει σε πολυετή υψηλά επίπεδα, καθώς οι επενδυτές ανησυχούν για τις συνέπειες που μπορεί να έχει το νέο ενεργειακό σοκ στα δημόσια οικονομικά των κρατών-μελών.
Η πίεση προς τις κυβερνήσεις να στηρίξουν κοινωνίες και επιχειρήσεις είναι έντονη. Οι τιμές του πετρελαίου εκτινάχθηκαν έως και στα 126 δολάρια το βαρέλι μέσα στην εβδομάδα, καθώς οι ροές μέσω των Στενών του Ορμούζ έχουν περιοριστεί δραματικά λόγω του πολέμου με το Ιράν. Η αύξηση του ενεργειακού κόστους επηρεάζει άμεσα τα καύσιμα, τις μεταφορές, την παραγωγή και τελικά τις τιμές σε ολόκληρη την οικονομία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ανακοίνωσαν μέτρα στήριξης ευρείας κλίμακας. Η Γερμανία προχώρησε σε προσωρινή μείωση φόρων στη βενζίνη και το ντίζελ για όλους τους πολίτες για διάστημα δύο μηνών. Η Ισπανία διαθέτει 3,5 δισ. ευρώ για τη μείωση του ΦΠΑ στην ενέργεια, ενώ η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι ανακοίνωσε προσωρινές περικοπές στους ειδικούς φόρους κατανάλωσης στα καύσιμα.
Ωστόσο, η οικονομική κατάσταση πολλών κρατών της ΕΕ παραμένει εύθραυστη. Τα δημόσια ταμεία επιβαρύνθηκαν σημαντικά τόσο από την πανδημία Covid-19 όσο και από την προηγούμενη ενεργειακή κρίση που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΔΝΤ, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είχαν δαπανήσει τότε περίπου το 2,5% του ΑΕΠ τους για ενεργειακές παρεμβάσεις.
Μέχρι στιγμής, το κόστος των νέων μέτρων που έχουν ανακοινωθεί στην ΕΕ υπολογίζεται κατά μέσο όρο στο 0,18% του ΑΕΠ. Ωστόσο, το ΔΝΤ προειδοποιεί ότι το βάρος αυτό μπορεί να αυξηθεί δραματικά αν η κρίση στις ενεργειακές προμήθειες αποδειχθεί μακροχρόνια. Σύμφωνα με την ανάλυση του Ταμείου, πάνω από το 90% των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν ήδη υιοθετήσει τουλάχιστον ένα μέτρο που επηρεάζει άμεσα τη διαμόρφωση των τιμών στην αγορά ενέργειας.
Το μήνυμα του ΔΝΤ προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι σαφές: η στήριξη πρέπει να είναι προσωρινή, αυστηρά στοχευμένη στους πιο αδύναμους και σχεδιασμένη έτσι ώστε να μην υπονομεύει ούτε τη δημοσιονομική σταθερότητα ούτε τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή μετάβαση της Ευρώπης.