Η μεταρρύθμιση της ελληνικής φορολογικής διοίκησης αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αλλά και λιγότερο προβεβλημένες αλλαγές της περιόδου μετά την κρίση, σύμφωνα με νέα ανάλυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου.
Το ΔΝΤ περιγράφει τη μετάβαση της Ελλάδας από ένα σύστημα χαμηλής εισπραξιμότητας, πολιτικών παρεμβάσεων και εκτεταμένης φοροδιαφυγής σε ένα πιο ανεξάρτητο, ψηφιοποιημένο και αποτελεσματικό μοντέλο φορολογικής διοίκησης.
Η έκθεση υποστηρίζει ότι η μεταρρύθμιση αυτή συνέβαλε καθοριστικά στη δημοσιονομική σταθεροποίηση και στην αποκατάσταση της αξιοπιστίας της ελληνικής οικονομίας, ενώ επισημαίνει ότι η επόμενη πρόκληση είναι η αξιοποίηση τεχνολογιών δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης ώστε το νέο μοντέλο να γίνει μόνιμο και ακόμη πιο αποδοτικό.
Οι τρεις φάσεις της μεταρρύθμισης
1. Η περίοδος της κρίσης: Σταθεροποίηση εσόδων και μάχη κατά της φοροδιαφυγής
Η πρώτη φάση ξεκινά ουσιαστικά με την έκρηξη της ελληνικής κρίσης χρέους το 2010, όταν η αδυναμία του κράτους να εισπράξει φόρους είχε μετατραπεί σε βασικό παράγοντα δημοσιονομικής αποσταθεροποίησης.
Σύμφωνα με το ΔΝΤ, η προτεραιότητα εκείνης της περιόδου ήταν η άμεση αύξηση των εσόδων και η αντιμετώπιση της συστηματικής φοροδιαφυγής. Δημιουργήθηκαν ειδικές μονάδες για μεγάλους φορολογούμενους και εύπορα φυσικά πρόσωπα, ενισχύθηκαν οι έλεγχοι υψηλού κινδύνου και επιχειρήθηκε για πρώτη φορά πιο συστηματική παρακολούθηση των ληξιπρόθεσμων οφειλών.
Το Ταμείο σημειώνει ότι εκείνη την περίοδο το βάρος έπεσε κυρίως σε μέτρα «έκτακτης ανάγκης», με στόχο να αποτραπεί η πλήρης κατάρρευση των δημόσιων εσόδων.
2. Η θεσμική αναδιοργάνωση: Η δημιουργία της ΑΑΔΕ
Η δεύτερη φάση αφορά τη βαθύτερη θεσμική μεταρρύθμιση του φορολογικού μηχανισμού. Το ΔΝΤ θεωρεί κομβική εξέλιξη τη δημιουργία της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων, η οποία απέκτησε μεγαλύτερη διοικητική και επιχειρησιακή αυτονομία από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία.
Σύμφωνα με την έκθεση, η ανεξαρτησία της ΑΑΔΕ επέτρεψε μεγαλύτερη συνέχεια στις μεταρρυθμίσεις, καλύτερο στρατηγικό σχεδιασμό και πιο επαγγελματική λειτουργία του φοροεισπρακτικού μηχανισμού. Παράλληλα, βελτιώθηκαν οι διαδικασίες είσπραξης, ενισχύθηκε η διαχείριση κινδύνου και οργανώθηκαν πιο στοχευμένοι φορολογικοί έλεγχοι.
Το ΔΝΤ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι η φορολογική διοίκηση έπαψε σταδιακά να λειτουργεί ως ένας κατακερματισμένος και πολιτικά ευάλωτος μηχανισμός.
3. Η ψηφιακή μετάβαση: Από τους χειροκίνητους ελέγχους στα δεδομένα σε πραγματικό χρόνο
Η τρίτη φάση είναι η περίοδος της ψηφιοποίησης, την οποία το Ταμείο θεωρεί καθοριστική για τη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης.
Η επέκταση των ηλεκτρονικών συναλλαγών, η διασύνδεση POS και ταμειακών μηχανών, η ηλεκτρονική τιμολόγηση και το σύστημα myDATA δημιούργησαν – σύμφωνα με την έκθεση – ένα νέο περιβάλλον όπου η οικονομική δραστηριότητα καταγράφεται με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και ταχύτητα.
Το ΔΝΤ σημειώνει ότι η χρήση ψηφιακών εργαλείων επέτρεψε στην ΑΑΔΕ να περάσει από ένα μοντέλο μαζικών αλλά συχνά αναποτελεσματικών ελέγχων σε πιο στοχευμένες παρεμβάσεις βάσει ανάλυσης δεδομένων. Η αλλαγή αυτή συνδέεται άμεσα με τη σημαντική μείωση του κενού ΦΠΑ και με τη βελτίωση της εισπραξιμότητας των φόρων.
Το επόμενο βήμα: Η εφορία των δεδομένων και της AI
Στο τελευταίο μέρος της ανάλυσης, το ΔΝΤ υποστηρίζει ότι η ελληνική φορολογική μεταρρύθμιση περνά τώρα σε μία νέα φάση, όπου το βασικό ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο η αύξηση των εσόδων αλλά η δημιουργία ενός μόνιμα αποτελεσματικού και τεχνολογικά εξελιγμένου φορολογικού συστήματος.
Σε στρατηγικό επίπεδο, το Ταμείο δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της ανάλυσης δεδομένων και στη στοχευμένη και υπεύθυνη αξιοποίηση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, με πλήρη ενσωμάτωσή τους στο σύστημα διαχείρισης φορολογικών κινδύνων. Όπως σημειώνει, αυτό θα επιτρέψει τη μετάβαση από ένα μοντέλο «αντιδραστικών» (reactive) ελέγχων σε ένα σύστημα προληπτικής διαχείρισης της φορολογικής συμμόρφωσης.
Η έκθεση επισημαίνει ότι η αυξανόμενη διαθεσιμότητα δεδομένων μέσω του myDATA, της ηλεκτρονικής τιμολόγησης και της διασύνδεσης POS δημιουργεί πλέον τις προϋποθέσεις για σχεδόν συνεχή παρακολούθηση της οικονομικής δραστηριότητας. Ωστόσο, η πρόκληση είναι αυτά τα δεδομένα να μετατρέπονται συστηματικά σε επιχειρησιακές αποφάσεις. Για τον λόγο αυτό, το ΔΝΤ προτείνει τα εργαλεία ανάλυσης δεδομένων και AI να ενσωματωθούν άμεσα στις βασικές λειτουργίες της φορολογικής διοίκησης, από την επιλογή υποθέσεων για έλεγχο έως τη διαχείριση οφειλών και διαφορών:
«Αυτό απαιτεί την άμεση ενσωμάτωση εργαλείων ανάλυσης δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης στις βασικές λειτουργίες του συστήματος διαχείρισης φορολογικών κινδύνων, συμπεριλαμβανομένων της κατηγοριοποίησης κινδύνου, της επιλογής υποθέσεων προς έλεγχο, της διαχείρισης υποθέσεων, της επίλυσης φορολογικών διαφορών και της είσπραξης οφειλών, ώστε οι αποφάσεις να βασίζονται εκ προοιμίου σε δεδομένα και αναλυτικά ευρήματα και όχι να χρησιμοποιούνται επικουρικά» εξηγεί η έκθεση.
Παράλληλα, η έκθεση τονίζει ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Η βιωσιμότητα της μεταρρύθμισης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ενίσχυση των δεξιοτήτων του προσωπικού, την ανάπτυξη ηγετικών στελεχών και τη σωστή διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού. Όπως αναφέρεται, το νέο μοντέλο λειτουργίας της φορολογικής διοίκησης απαιτεί ολοένα μεγαλύτερη εξειδίκευση στην ανάλυση δεδομένων, στα ψηφιακά συστήματα και στη διαχείριση κινδύνου.
Το ΔΝΤ επισημαίνει επίσης ότι η επόμενη φάση της μεταρρύθμισης θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στην εξυπηρέτηση των φορολογουμένων και στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς το φορολογικό σύστημα. Καθώς οι διαδικασίες συμμόρφωσης γίνονται πιο αυτοματοποιημένες, ζητήματα όπως η διαφάνεια, η δικαιοσύνη και η εύκολη πρόσβαση στις υπηρεσίες θα αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την οικειοθελή συμμόρφωση των πολιτών.
«Μια πιο ισχυρή προσέγγιση με επίκεντρο τον φορολογούμενο —υποστηριζόμενη από ενοποιημένες ψηφιακές υπηρεσίες, απλοποιημένες διαδικασίες και προσυμπληρωμένες δηλώσεις— μπορεί να μειώσει το κόστος φορολογικής συμμόρφωσης, να περιορίσει τα λάθη και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη προς το φορολογικό σύστημα» τονίζουν οι οικονομολόγοι του ΔΝΤ.
Τέλος, το Ταμείο σημειώνει ότι η συνέχιση της προόδου θα εξαρτηθεί από τη σωστή διακυβέρνηση, τον ρεαλιστικό σχεδιασμό και την αποτελεσματική διαχείριση πόρων.
Όπως υπογραμμίζει, η φορολογική διοίκηση θα πρέπει να συνεχίσει να εξελίσσεται προς ένα πιο ολοκληρωμένο, ψηφιακό και αξιόπιστο μοντέλο «Tax Administration 3.0», βασισμένο στα δεδομένα και στην τεχνολογία.