Σε έναν κόσμο που ήδη κινούνταν σε εύθραυστη ισορροπία, η νέα ένταση στη Μέση Ανατολή λειτουργεί σαν καταλύτης που επιταχύνει τις ανισότητες. Από τα χρηματοοικονομικά κέντρα της Δύσης μέχρι τις αναδυόμενες οικονομίες της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής, το αποτύπωμα της κρίσης εξαπλώνεται γρήγορα. Ωστόσο, το μεγαλύτερο βάρος δεν το σηκώνουν οι ισχυρές οικονομίες, αλλά οι πιο ευάλωτες. Σχεδόν ο μισός πλανήτης, περίπου 3,8 δισεκατομμύρια άνθρωποι, βρίσκεται αντιμέτωπος με το τίμημα μιας παγκόσμιας αστάθειας που δεν δημιούργησε, σύμφωνα με τους Financial Times.
Η άνοδος των τιμών της ενέργειας, των λιπασμάτων και των τροφίμων δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη κύκλο πληθωριστικών πιέσεων. Για τις χώρες χαμηλού και χαμηλού προς μεσαίου εισοδήματος, μεταφράζεται σε άμεση απειλή για την καθημερινότητα. Σε πολλές από αυτές, τα νοικοκυριά δαπανούν σχεδόν το μισό εισόδημά τους σε βασικά αγαθά, όπως η τροφή και η ενέργεια. Όταν οι τιμές αυτών των προϊόντων εκτοξεύονται, η επίπτωση είναι άμεση και βαθιά.
Περίπου 75 χώρες βρίσκονται σήμερα κάτω από το όριο των 4.500 δολαρίων σε κατά κεφαλήν εισόδημα. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα προβλήματα είναι εν μέρει αποτέλεσμα εσωτερικών αδυναμιών, όπως η κακή διαχείριση και η διαφθορά. Ωστόσο, η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι εξωτερικές πιέσεις – από τις γεωπολιτικές εντάσεις μέχρι τις νομισματικές ανακατατάξεις – περιορίζουν δραστικά τα περιθώρια αντίδρασης αυτών των κρατών. Το πιο κρίσιμο είναι ότι συχνά δεν έχουν ουσιαστικό λόγο στις αποφάσεις που επηρεάζουν άμεσα το μέλλον τους.
Η πρόσφατη αναταραχή ανακόπτει μια πορεία που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται με θετικούς όρους. Πολλές από αυτές τις οικονομίες είχαν πετύχει να σταθεροποιήσουν τα δημοσιονομικά τους, να συγκρατήσουν τον πληθωρισμό και να ανοίξουν δίαυλους προς το διεθνές εμπόριο. Η προοπτική ισχυρής ανάπτυξης, στηριγμένη σε φυσικούς πόρους και σε ένα νεανικό εργατικό δυναμικό, έμοιαζε εφικτή. Σήμερα, όμως, η νέα κρίση απειλεί να ανατρέψει αυτή την πρόοδο.
Η εξάρτηση από εισαγωγές βασικών αγαθών αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες ευαλωτότητας. Λιπάσματα, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και σε αρκετές περιπτώσεις τρόφιμα, είναι προϊόντα που πρέπει να αγοραστούν σε διεθνείς αγορές, συνήθως σε δολάρια. Όταν το κόστος αυξάνεται και ταυτόχρονα τα τοπικά νομίσματα αποδυναμώνονται, η πίεση γίνεται ασφυκτική. Οι κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν αυξανόμενα ελλείμματα, ενώ τα νοικοκυριά βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να συρρικνώνεται.
Την ίδια στιγμή, η παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική δείχνει να αποσταθεροποιείται. Η απομάκρυνση των μεγάλων δυνάμεων από πολυμερείς θεσμούς, η αναζωπύρωση συγκρούσεων και η κλιμάκωση του ανταγωνισμού μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας δημιουργούν ένα περιβάλλον αβεβαιότητας. Όταν οι κανόνες χαλαρώνουν και η συνεργασία υποχωρεί, οι πιο αδύναμοι κρίκοι είναι αυτοί που πληρώνουν πρώτοι το τίμημα.
Ο κατακερματισμός του διεθνούς εμπορίου επιτείνει το πρόβλημα. Για δεκαετίες, η ένταξη στις παγκόσμιες αγορές μέσω εξαγωγών αποτέλεσε βασικό μοχλό ανάπτυξης για πολλές αναδυόμενες οικονομίες. Σήμερα, οι εμπορικοί φραγμοί και οι δασμοί περιορίζουν αυτή τη δυνατότητα. Το παραδοσιακό μοντέλο ανάπτυξης μοιάζει να μπλοκάρεται, αφήνοντας πολλές χώρες χωρίς σαφή εναλλακτική πορεία.
Παράλληλα, η πρόσβαση σε χρηματοδότηση γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Με περιορισμένες εσωτερικές αποταμιεύσεις και αδύναμα χρηματοπιστωτικά συστήματα, οι χώρες χαμηλού εισοδήματος εξαρτώνται από ξένα κεφάλαια. Ωστόσο, σε περιόδους αυξημένης αβεβαιότητας, οι επενδυτές προτιμούν ασφαλή καταφύγια, όπως τα κρατικά ομόλογα ανεπτυγμένων οικονομιών. Έτσι, κεφάλαια που θα μπορούσαν να στηρίξουν την ανάπτυξη κατευθύνονται αλλού.
Στις πιέσεις αυτές προστίθενται και οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Η γεωργική παραγωγή, που αποτελεί βασικό πυλώνα για πολλές φτωχότερες οικονομίες, επηρεάζεται από ακραία καιρικά φαινόμενα και φυσικές καταστροφές. Η έλλειψη διεθνούς συντονισμού για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής επιδεινώνει τις προοπτικές, περιορίζοντας την παραγωγικότητα και αυξάνοντας την αβεβαιότητα.
Ακόμη και η τεχνητή νοημοσύνη, που για πολλούς θεωρείται εργαλείο ανάπτυξης, εισάγει νέους κινδύνους. Αν και μπορεί να ενισχύσει την παραγωγικότητα, ταυτόχρονα απειλεί να μειώσει τις ευκαιρίες απασχόλησης σε οικονομίες που βασίζονται σε χαμηλής εξειδίκευσης εργασία. Αυτό ενδέχεται να προκαλέσει κοινωνικές εντάσεις και να διευρύνει περαιτέρω τις ανισότητες.
Οι ίδιες οι χώρες χαμηλού εισοδήματος έχουν περιθώρια να ενισχύσουν την ανθεκτικότητά τους. Η δημοσιονομική πειθαρχία, η ενίσχυση της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών και η μείωση της εξάρτησης από το χρέος μπορούν να δημιουργήσουν ένα πιο σταθερό πλαίσιο. Παράλληλα, η προσέλκυση άμεσων ξένων επενδύσεων και η ενίσχυση των θεσμών αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για βιώσιμη ανάπτυξη.
Ωστόσο, η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο αυτές. Οι ανεπτυγμένες οικονομίες έχουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός πιο σταθερού διεθνούς περιβάλλοντος. Η ενίσχυση των πολυμερών θεσμών, η διατήρηση ανοικτών εμπορικών διαύλων και η διασφάλιση χρηματοπιστωτικής σταθερότητας μπορούν να περιορίσουν τις διακυμάνσεις και να προσφέρουν ανάσες στις πιο ευάλωτες χώρες.
Η ιδέα ότι τα προβλήματα των φτωχότερων οικονομιών δεν επηρεάζουν τις πλουσιότερες είναι βαθιά λανθασμένη. Οι οικονομικές πιέσεις και οι συγκρούσεις οδηγούν σε αυξημένες μεταναστευτικές ροές, που με τη σειρά τους επηρεάζουν τις κοινωνίες και τις οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών. Σε έναν διασυνδεδεμένο κόσμο, η αστάθεια δεν περιορίζεται γεωγραφικά.
Η κρίση στη Μέση Ανατολή αναδεικνύει με τον πιο έντονο τρόπο αυτή την αλληλεξάρτηση. Καθώς η αστάθεια εξαπλώνεται, σχεδόν ο μισός πλανήτης καλείται να πληρώσει το τίμημα. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο η διαχείριση της τρέχουσας κρίσης, αλλά η διαμόρφωση ενός πλαισίου που θα αποτρέψει την επανάληψη παρόμοιων καταστάσεων στο μέλλον. Και αυτό το ζητούμενο δεν έχει εύκολες απαντήσεις…